دفتر اول مثنوی

'

مثنوی معنوی از مولوی

'

• نی‌نامه
• عاشق شدن پادشاه بر کنیزک رنجور و تدبیر کردن در صحت او
• ظاهر شدن عجز حکیمان از معالجه‌ی کنیزک و روی آوردن پادشاه به درگاه اله و در خواب دیدن او ولیی را
• از خداوند ولی‌التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حال‌ها و بیان کردن وخامت زیان‌های بی‌ادبی
• ملاقات پادشاه با آن ولی که در خوابش نمودند
• بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند
• خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج کنیزک
• دریافتن آن ولی رنج را و عرض کردن رنج او را پیش پادشاه
• فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند به آوردن زرگر
• بیان آنک کشتن و زهر دادن مرد زرگر به اشارت الهی بود نه به هوای نفس و تامل فاسد
• حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان
• داستان آن پادشاه جهود کی نصرانیان را می‌کشت از بهر تعصب
• آموختن وزیر مکر پادشاه را
• تلبیس وزیر بانصاری
• قبول کردن نصاری مکر وزیر را
• متابعت نصاری وزیر را
• قصه‌ی دیدن خلیفه لیلی را
• بیان حسد وزیر
• فهم کردن حاذقان نصاری مکر وزیر را
• پیغام شاه پنهان با وزیر
• بیان دوازده سبط از نصاری
• تخلیط وزیر در احکام انجیل
• در بیان آنک این اختلافات در صورت روش است نی در حقیقت راه
• بیان خسارت وزیر درین مکر
• مکر دیگر انگیختن وزیر در اضلال قوم
• دفع گفتن وزیر مریدان را
• مکر کردن مریدان کی خلوت را بشکن
• جواب گفتن وزیر کی خلوت را نمی‌شکنم
• اعتراض مریدان در خلوت وزیر
• نومید کردن وزیر مریدان را از رفض خلوت
• ولی عهد ساختن وزیر هر یک امیر را جداجدا
• کشتن وزیر خویشتن را در خلوت
• طلب کردن امت عیسی علیه‌السلام از امراکی ولی عهد از شما کدامست
• منازعت امرا در ولی عهدی
• تعظیم نعت مصطفی صلی الله علیه و سلم کی مذکور بود در انجیل
• حکایت پادشاه جهود دیگر کی در هلاک دین عیسی سعی نمود
• آتش کردن پادشاه جهود و بت نهادن پهلوی آتش کی هر که این بت را سجود کند از آتش برست
• به سخن آمدن طفل درمیان آتش و تحریض کردن خلق را در افتادن بتش
• کژ ماندن دهان آن مرد کی نام محمد را صلی‌الله علیه و سلم بتسخر خواند
• عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود
• طنز و انکار کردن پادشاه جهود و قبول ناکردن نصیحت خاصان خویش
• بیان توکل و ترک جهد گفتن نخچیران بشیر
• جواب گفتن شیر نخچیران را و فایده‌ی جهد گفتن
• ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد و اکتساب
• ترجیح نهادن شیر جهد و اکتساب را بر توکل و تسلیم
• ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر اجتهاد
• ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل
• باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد
• نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن آن مرد در سرای سلیمان و تقریر ترجیح توکل بر جهد و قلت فایده‌ی جهد
• باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن
• مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل
• انکار کردن نخچیران بر خرگوش در تاخیر رفتن بر شیر
• جواب گفتن خرگوش ایشان را
• اعتراض نخچیران بر سخن خرگوش
• جواب خرگوش نخچیران را
• ذکر دانش خرگوش و بیان فضیلت و منافع دانستن
• باز طلبیدن نخچیران از خرگوش سر اندیشه‌ی او را
• منع کردن خرگوش از راز ایشان را
• قصه‌ی مکر خرگوش
• زیافت تاویل رکیک مگس
• تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش
• هم در بیان مکر خرگوش
• رسیدن خرگوش به شیر
• عذر گفتن خرگوش
• جواب گفتن شیر خرگوش را و روان شدن با او
• قصه‌ی هدهد و سلیمان در بیان آنک چون قضا آید چشمهای روشن بسته شود
• طعنه‌ی زاغ در دعوی هدهد
• جواب گفتن هدهد طعنه‌ی زاغ را
• قصه‌ی آدم علیه‌السلام و بستن قضا نظر او را از مراعات صریح نهی و ترک تاویل
• پا واپس کشیدن خرگوش از شیر چون نزدیک چاه رسید
• پرسیدن شیر از سبب پای واپس کشیدن خرگوش
• نظر کردن شیر در چاه و دیدن عکس خود را و آن خرگوش را
• مژده بردن خرگوش سوی نخچیران کی شیر در چاه فتاد
• جمع شدن نخچیران گرد خرگوش و ثنا گفتن او را
• پند دادن خرگوش نخچیران را کی بدین شاد مشوید
• تفسیر رجعنا من الجهاد الاصغر الی‌الجهاد الاکبر
• آمدن رسول روم تا امیرالممنین عمر رضی‌الله عنه و دیدن او کرامات عمر را رضی‌الله عنه
• یافتن رسول روم امیرالممنین عمر را رضی‌الله عنه خفته به زیر درخت
• سوال کردن رسول روم از امیرالممنین عمر رضی‌الله عنه
• اضافت کردن آدم علیه‌السلام آن زلت را به خویشتن کی ربنا ظلمنا و اضافت کردن ابلیس گناه خود را به خدای تعالی کی بما اغویتنی
• تفسیر و هو معکم اینما کنتم
• سال کردن رسول روم از عمر رضی‌الله عنه از سبب ابتلای ارواح با این آب و گل جسم
• در معنی آنک من اراد ان یجلس مع الله فلیجلس مع اهل التصوف
• قصه‌ی بازرگان کی طوطی محبوس او او را پیغام داد به طوطیان هندوستان هنگام رفتن به تجارت
• صفت اجنحه‌ی طیور عقول الهی
• دیدن خواجه طوطیان هندوستان را در دشت و پیغام رسانیدن از آن طوطی
• تفسیر قول فریدالدین عطار قدس الله روحه تو صاحب نفسی ای غافل میان خاک خون می‌خور که صاحب‌دل اگر زهری خورد آن انگبین باشد
• تعظیم ساحران مر موسی را علیه‌السلام کی چه می‌فرمایی اول تو اندازی عصا
• باز گفتن بازرگان با طوطی آنچ دید از طوطیان هندوستان
• شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفص و نوحه‌ی خواجه بر وی
• تفسیر قول حکیم بهرچ از راه و امانی چه کفر آن حرف و چه ایمان بهرچ از دوست دورافتی چه زشت آن نقش و چه زیبا در معنی قوله علیه‌السلام ان سعدا لغیور و انا اغیر من سعد و الله اغیر منی و من غیر ته حرم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن
• رجوع به حکایت خواجه‌ی تاجر
• برون انداختن مرد تاجر طوطی را از قفص و پریدن طوطی مرده
• وداع کردن طوطی خواجه را و پریدن
• مضرت تعظیم خلق و انگشت‌نمای شدن
• تفسیر ما شاء الله کان
• داستان پیر چنگی کی در عهد عمر رضی الله عنه از بهر خدا روز بی‌نوایی چنگ زد میان گورستان
• در بیان این حدیث کی ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعر ضوا لها
• قصه‌ی سوال کردن عایشه رضی الله عنها از مصطفی صلی‌الله علیه و سلم کی امروز باران بارید چون تو سوی گورستان رفتی جامه‌های تو چون تر نیست
• تفسیر بیت حکم رضی‌الله عنه «آسمانهاست در ولایت جان کارفرمای آسمان جهان» «در ره روح پست و بالاهاست کوههای بلند و دریاهاست»
• در معنی این حدیث کی اغتنموا برد الربیع الی آخره
• پرسیدن صدیقه رضی‌الله عنها از مصطفی صلی‌الله علیه و سلم کی سر باران امروزینه چه بود
• بقیه‌ی قصه‌ی پیر چنگی و بیان مخلص آن
• در خواب گفتن هاتف مر عمر را رضی الله عنه کی چندین زر از بیت المال بن مرد ده کی در گورستان خفته است
• نالیدن ستون حنانه چون برای پیغامبر صلی الله علیه و سلم منبر ساختند کی جماعت انبوه شد گفتند ما روی مبارک ترا بهنگام وعظ نمی‌بینیم و شنیدن رسول و صحابه آن ناله را و سال و جواب مصطفی صلی الله علیه و سلم با ستون صریح
• اظهار معجزه‌ی پیغمبر صلی الله علیه و سلم به سخن آمدن سنگ‌ریزه در دست ابوجهل علیه اللعنه و گواهی دادن سنگ‌ریزه بر حقیت محمد صلی الله علیه و سلم به رسالت او
• بقیه‌ی قصه‌ی مطرب و پیغام رسانیدن امیرالممنین عمر رضی الله عنه باو آنچ هاتف آواز داد
• گردانیدن عمر رضی الله عنه نظر او را از مقام گریه کی هستیست بمقام استغراق
• تفسیر دعای آن دو فرشته کی هر روز بر سر هر بازاری منادی می‌کنند کی اللهم اعط کل منفق خلفا اللهم اعط کل ممسک تلفا و بیان کردن کی آن منفق مجاهد راه حقست نی مسرف راه هوا
• قصه‌ی خلیفه کی در کرم در زمان خود از حاتم طایی گذشته بود و نظیر خود نداشت
• قصه‌ی اعرابی درویش و ماجرای زن با او به سبب قلت و درویشی
• مغرور شدن مریدان محتاج به مدعیان مزور و ایشان را شیخ و محتشم و واصل پنداشتن و نقل را از نقد فرق نادانستن و بر بسته را از بر رسته
• در بیان آنک نادر افتد کی مریدی در مدعی مزور اعتقاد بصدق ببندد کی او کسی است و بدین اعتقاد به مقامی برسد کی شیخش در خواب ندیده باشد و آب و آتش او را گزند نکند و شیخش را گزند کند ولیکن بنادر نادر
• صبر فرمودن اعرابی زن خود را و فضیلت صبر و فقر بیان کردن با زن
• نصحیت کردن زن مر شوی را کی سخن افزون از قدم و از مقام خود مگو لم تقولون ما لا تفعلون کی این سخنها اگرچه راستست این مقام توکل ترا نیست و این سخن گفتن فوق مقام و معامله‌ی خود زیان دارد و کبر مقتا عند الله باشد
• نصیحت کردن مرد مر زن را کی در فقیران به خواری منگر و در کار حق به گمان کمال نگر و طعنه مزن در فقر و فقیران به خیال و گمان بی‌نوایی خویشتن
• در بیان آنک جنبیدن هر کسی از آنجا کی ویست هر کس را از چنبره‌ی وجود خود بیند تابه‌ی کبود آفتاب را کبود نماید و سرخ سرخ نماید چون تابه‌ها از رنگها بیرون آید سپید شود از همه تابه‌های دیگر او راست‌گوتر باشد و امام باشد
• مراعات کردن زن شوهر را و استغفار کردن از گفته‌ی خویش
• در بیان این خبر کی انهن یغلبن العاقل و یغلبهن الجاهل
• مرد زان گفتن پیشمان شد چنان
• در بیان آنک موسی و فرعون هر دو مسخر مشیت‌اند چنانک زهر و پازهر و ظلمات و نور و مناجات کردن فرعون بخلوت تا ناموس نشکند
• سبب حرمان اشقیا از دو جهان کی خسر الدنیا و اخرة
• حقیر و بی‌خصم دیدن دیده‌های حس صالح و ناقه‌ی صالح علیه‌السلام را چون خواهد کی حق لشکری را هلاک کند در نظر ایشان حقیر نماید خصمان را و اندک اگرچه غالب باشد آن خصم و یقللکم فی اعینهم لیقضی الله امرا کان مفعولا
• در معنی آنک مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لا یبغیان
• در معنی آنک آنچ ولی کند مرید را نشاید گستاخی کردن و همان فعل کردن کی حلوا طبیب را زیان ندارد اما بیماران را زیان دارد و سرما و برف انگور را زیان ندارد اما غوره را زیان دارد کی در راهست کی لیغفرلک الله ما تقدم من ذنبک و ما تاخر
• مخلص ماجرای عرب و جفت او
• دل نهادن عرب بر التماس دلبر خویش و سوگند خوردن کی درین تسلیم مرا حیلتی و امتحانی نیست
• تعیین کردن زن طریق طلب روزی کدخدای خود را و قبول کردن او
• هدیه بردن عرب سبوی آب باران از میان بادیه سوی بغداد به امیرالممنین بر پنداشت آنک آنجا هم قحط آبست
• در نمد دوختن زن عرب سبوی آب باران را و مهر نهادن بر وی از غایت اعتقاد عرب
• در بیان آنک چنانک گدا عاشق کرمست و عاشق کریم کرم کریم هم عاشق گداست اگر گدا را صبر بیش بود کریم بر در او آید و اگر کریم را صبر بیش بود گدا بر در او آید اما صبر گدا کمال گداست و صبر کریم نقصان اوست
• فرق میان آنک درویش است به خدا و تشنه‌ی خدا و میان آنک درویش است از خدا و تشنه‌ی غیرست
• پیش آمدن نقیبان و دربانان خلیفه از بهر اکرام اعرابی و پذیرفتن هدیه‌ی او را
• در بیان آنک عاشق دنیا بر مثال عاشق دیواریست کی بر و تاب آفتاب زند و جهد و جهاد نکرد تا فهم کند کی آن تاب و رونق از دیوار نیست از قرص آفتابست در آسمان چهارم لاجرم کلی دل بر دیوار نهاد چون پرتو آفتاب بفتاب پیوست او محروم ماند ابدا و حیل بینهم و بین ما یشتهون
• مثل عرب اذا زنیت فازن بالحرة و اذا سرقت فاسرق الدرة
• سپردن عرب هدیه را یعنی سبو را به غلامان خلیفه
• حکایت ماجرای نحوی و کشتیبان
• قبول کردن خلیفه هدیه را و عطا فرمودن با کمال بی‌نیازی از آن هدیه و از آن سبو
• در صفت پیر و مطاوعت وی
• وصیت کردن رسول صلی الله علیه و سلم مر علی را کرم الله وجهه کی چون هر کسی به نوع طاعتی تقرب جوید به حق تو تقرب جوی به صحبت عاقل و بنده‌ی خاص تا ازیشان همه پیش‌قدم‌تر باشی
• کبودی زدن قزوینی بر شانه‌گاه صورت شیر و پشیمان شدن او به سبب زخم سوزن
• رفتن گرگ و روباه در خدمت شیر به شکار
• امتحان کردن شیر گرگ را و گفتن کی پیش آی ای گرگ بخش کن صیدها را میان ما
• قصه آنکس کی در یاری بکوفت از درون گفت کیست آن گفت منم گفت چون تو توی در نمی‌گشایم هیچ کس را از یاران نمی‌شناسم کی او من باشد برو
• ادب کردن شیر گرگ را کی در قسمت بی‌ادبی کرده بود
• تهدید کردن نوح علیه‌السلام مر قوم را کی با من مپیچید کی من روپوشم با خدای می‌پیچید در میان این بحقیقت ای مخذولان
• نشاندن پادشاه صوفیان عارف را پیش روی خویش تا چشمشان بدیشان روشن شود
• آمدن مهمان پیش یوسف علیه‌السلام و تقاضا کردن یوسف علیه‌السلام ازو تحفه و ارمغان
• گفتن مهمان یوسف علیه‌السلام کی آینه‌ای آوردمت کی تا هر باری کی در وی نگری روی خوب خویش را بینی مرا یاد کنی
• مرتد شدن کاتب وحی به سبب آنک پرتو وحی برو زد آن آیت را پیش از پیغامبر صلی الله علیه و سلم بخواند گفت پس من هم محل وحیم
• دعا کردن بلعم با عور کی موسی و قومش را از این شهر کی حصار داده‌اند بی مراد باز گردان و مستجاب شدن دعای او
• اعتماد کردن هاروت و ماروت بر عصمت خویش و امیری اهل دنیا خواستن و در فتنه افتادن
• باقی قصه‌ی هاروت و ماروت و نکال و عقوبت ایشان هم در دنیا بچاه بابل
• به عیادت رفتن کر بر همسایه‌ی رنجور خویش
• اول کسی کی در مقابله‌ی نص قیاس آورد ابلیس بود
• در بیان آنک حال خود و مستی خود پنهان باید داشت از جاهلان
• قصه‌ی مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورت‌گری
• پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله
• متهم کردن غلامان و خواجه‌تاشان مر لقمان را کی آن میوه‌های ترونده را که می‌آوردیم او خورده است
• بقیه‌ی قصه زید در جواب رسول صلی الله علیه و سلم
• گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم مر زید را کی این سر را فاش‌تر ازین مگو و متابعت نگهدار
• رجوع به حکایت زید
• آتش افتادن در شهر بایام عمر رضی الله عنه
• خدو انداختن خصم در روی امیر الممنین علی کرم الله وجهه و انداختن امیرالممنین علی شمشیر از دست
• سال کردن آن کافر از علی کرم الله وجهه کی بر چون منی مظفر شدی شمشیر از دست چون انداختی
• جواب گفتن امیر الممنین کی سبب افکندن شمشیر از دست چه بوده است در آن حالت
• گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم به گوش رکابدار امیر المومنین علی کرم الله وجهه کی کشتن علی بر دست تو خواهد بودن خبرت کردم
• تعجب کردن آدم علیه‌السلام از ضلالت ابلیس لعین و عجب آوردن
• بازگشتن به حکایت علی کرم الله وجهه و مسامحت کردن او با خونی خویش
• افتادن رکابدار هر باری پیش امیر الممنین علی کرم الله وجهه کی ای امیر الممنین مرا بکش و ازین قضا برهان
• بیان آنک فتح طلبیدن مصطفی صلی الله علیه و سلم مکه را و غیر مکه را جهت دوستی ملک دنیا نبود چون فرموده است الدنیا جیفة بلک بامر بود
• گفتن امیر الممنین علی کرم الله وجهه با قرین خود کی چون خدو انداختی در روی من نفس من جنبید و اخلاص عمل نماند مانع کشتن تو آن شد