اصلاح قانون انتخابات ایران به منظور دادن حق رای به زنان و حقوق برابر سیاسی با مردان

از مشروطه
پرش به: گشتن، جستجو
درگاه محمدرضا شاه پهلوی تصمیم‌های مجلس

انقلاب شاه و مردم

قوانین انقلاب شاه و مردم
سخنان شاهنشاه در گردهم‌آبی بیش از پانزده هزار از بانوان ایرانی در برابر کاخ مرمر ۸ اسفند ماه ۱۳۴۱
سخنان شاهنشاه آریامهر در شانزدهمین سالگرد دادن حقوق سیاسی به زنان ایران ۸ اسفند ۲۵۳۶
زنان برای بدست آوردن حق رای تظاهرات می‌کنند تهران ۱۳۴۱
زنان به پای صندوق‌های رای می‌روند ۱۳۴۱
زنان در یک دبیرستان دخترانه رای می‌دهند ۱۳۴۱
اصلاح قانون انتخابات

اعلیحضرت همایون محمد رضا شاه پهلوی شاهنشاه آریامهر در روز ۸ اسفند ۱۳۴۱ پس از پیروزی رفراندوم انقلاب شاه و مردم، در سخنرانی به مناسبت گشایش کنفرانس اقتصادی تهران، با تکیه بر دو اصل از قانون اساسی مشروطه و متمم آن به زنان ایران حق انتخاب شدن و انتخاب کردن در دو مجلس شورای ملی و مجلس سنا را دادند و حقوق برابر سیاسی، اجتماعی را دادند.

۸ اسفند ماه ۱۳۴۱ پانزده هزار تن از بانوان ایران که با فرمان شاهنشاه از زمره دیوانگان بیرون آمدند و حق به دست آوردن مقام‌های عالی کشور و شرکت در انتخابات دو مجلس شورای ملی و مجلس سنا را بدست آوردند، پس از سخنرانی شاهنشاه در کنفرانس اقتصادی ایران که در آن حق انتخاب شدن و حق انتخاب کردن را به زنان ایرانی دادند برای ابراز سپاسگزاری از شاهنشاه به کاخ مرمر رفتند و تظاهرات پرشوری کردند. شاهنشاه به بانوان ایران فرمودند:[۱]

...خوشبختانه امروز این قدم دیگر نیز برداشته شد و آخرین ننگ اجتماعی ما که محرومیت نیمی از جمعیت مملکت را دربرداشت از بین رفت. ما آخرین زنجیر را پاره کردیم و تمام افراد این مملکت از این پس در امور اجتماعی خود شرکت خواهند کرد و دست به دست هم و دوش به دوش هم برای اعتلا و سربلندی و ترقی و آسایش و خوشبختی این جامعه و این مملکت خواهند کوشید....این وظیفه بزرگی که از امروز بر دوش شما نهاده شده است وارد و واقف هستید که وظایف ملی و وظایف اجتماعی خود را بهتر از هر کسی درک نموده و انجام خواهید داد...


اصلاح قانون انتخابات ایران در چهارچوب انقلاب شاه و مردم در اصل پنجم منشورانقلاب برای دادن حق رای به زنان ورسیدن به حقوق برابر سیاسی با مردان انجام پذیرفت. دست آوردهای این اصل یعنی دستیابی به حقوق برابر سیاسی و اجتماعی با مردان بود. حق انتخاب کردن وانتخاب شدن زنان در انتخابات انجمن‌های استان و شهرستان و حق انتخاب شدن و انتخاب کردن در انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا به زنان ایران بر اساس این اصل و قوانین تصویب شده پس از آن داده شد.

در تاریخ ۶ بهمن ۱۳۴۱ رفراندومی در سراسر کشور برگزار شد که با رای "آری" اکثریت مردم ایران منشور شش ماده‌ای انقلاب شاه و مردم به تصویب ملت ایران رسید. قانون انتخابات با این رای مردم ایران دگرگون شد و دست‌آورد آن، شرکت زنان در انتخابات در شرایط حقوقی مساوی با مردان بود. زنان چون مردان توانستند در تعیین سرنوشت خودشان برای نخستین بار نقش مهمی بازی کنند. شش اصل دیگر به شش اصل نخستین مرحله انقلاب سفید افزوده شد. اصل نهم انقلاب شاه و مردم در تعمیم دمکراسی و دستیابی همه مردم ایران به عدالت و دادگستری نوشته شد که یکی از دستاوردهای آن قانون حمایت خانواده بود. با این اصول مشارکت ملی در همه امور مملکتی و حکومت مردم بر مردم در همه سطح‌های زندگی اجتماعی، از پایین‌ترین تا بالاترین تحقق یافت. با دادن حقوق سیاسی و اجتماعی برابر به زنان ایران و دیگر برتری‌ها و امتیازاتی که رضا شاه بزرگ به زنان ایران داده بود که با کشف حجاب در روز ۱۷ دی ۱۳۱۴ آغاز شد و آن روز به روز آزادی زنان ایران نامگذاری شد زنان ایران به حقوقی یکسان چون زنان، در کشورهای غربی دست یافتند با این تفاوت که زنان غربی برای هر یک از این حقوق سالیان دراز جنگیده بودند ولی این حقوق از سوی بزرگترین مبارز حقوق بشر شاهنشاه آریامهر به زنان ایران پیشکش شد.

آخرین زنجیر بندگی زنان ایران پاره شد

در روز ۸ اسفند ماه ۱۳۴۱ پس از نیمروز بیش از ۱۵۰۰۰ تن از دوشیزگان و بانوان در کاخ مرمر گردآمدند تا از شاهنشاه برای دادن حق شرکت در انتخابات سپاسگزاری کنند. باشندگان این گردهم‌آیی بزرگ، فرهنگیان، دانش‌آموزان دبیرستان‌ها و جمعیت‌های زنان بودند و شاهنشاه در سخنرانی که ایراد کردند زنان ایران را به سادگی و والایی (متانت) ، ژرف بینی و بینشوری (تعقل) فراخواندند.

تصمیم به گردهم‌آیی در کاخ مرمر و سپاسگزاری از پیشگاه شاهانه، بی درنگ پس از پخش بیانات شاهنشاه در نشست کنفرانس اقتصادی روز ۸ اسفند ماه و پخش آن از رادیو درباره آزادی بانوان ایران از سوی جمعیت‌های زنان ایران گرفته شد. تلفن‌ها به سدا در آمد و بانوان به یکدیگر تهنیت گفتند و گردهم‌آیی در کاخ مرمر را به آگاهی یکدیگر رساندند.

از ساعت دو پس از نیمروز دسته دسته دوشیزگان و بانوان در برابر مجلس سنا گردآمدند. در دست بیشتر آنان آرنگ‌هایی (شعار) نشانگر سپاس از شاهنشاه بود. جمعیت هر دَم انبوه‌تر می‌شد. نزدیک به ساعت سه و نیم جمعیت به ۵۰۰۰ تن رسید و سپس بانوان به سوی کاخ مرمر به راه افتادند. به انبوه بانوان پیوسته افزوده می‌شد. مامورین انتظامی و مامورین کاخ در برابر بانوان سد بسته بودند ولی بانوان با دادن شعار به در کاخ مرمر نزدیک و نزدیکتر می‌شدند. در این هنگام بلندگویی به جلوی کاخ آورده شد و از بانوان درخواست شد که آرام باشند و شعار ندهند.

در این هنگام بانو تربیت پشت میکروفون رفت و گفت: امروز یکی از روزهای تاریخی کشور ما است که صدها سال زنان ایران آرزوی آن را داشتند. این پیروزی در سایه اعلیحضرت همایونی به دست آمد و عاقبت زنجیرهای اسارت زنان پاره شد. ما امروز در یک کشور آزاد زندگی می‌کنیم، از امروز ما زنان مسئولیت خطیری را به عهده گرفته‌ایم و باید سعی بیشتر کنیم که ترقی و تعالی نصیب ملت ما شود. سخنان بانو تربیت با ابراز شادمانی بانوان به پایاین رسید.

شاهنشاه در میان جمعیت

نزدیک به ساعت چهار و پنج دقیقه شاهنشاه که در خودروی سپید رنگی رانندگی می‌کردند، خواستند وارد کاخ مرمر شوند ولی با انبوه بانوان روبرو شدند. جمعیت ردیف ماموران را شکافت و با ابراز شور و شادمانی شاهنشاه را در میان گرفتند.

شاهنشاه کوتاه زمانی به ابراز شور و هیجان بانوان پاسخ دادند و سپس پیاده وارد کاخ ویژه شدند و درهای کاخ بسته شد. پس از چند دقیقه با پافشاری بانوان، پذیرفته شد که بانوان وارد پهنه کاخ مرمر شوند. بیش از ۱۵٬۰۰۰ تن وارد کاخ مرمر شدند و در کنار استخر در برابر ساختمان کاخ ایستادند. در درازای این زمان آرنگ‌های "جاوید شاه" و "زنده باد پادشاهی که زنجیرهای اسارت بانوان را از هم گسست" کاخ مرمر و خیابان‌های پیرامون کاخ را می‌لرزاند.

نزدیک به ساعت چهار و سی و پنج دقیقه شاهنشاه از اشکوب دوم کاخ پدیدار شدند، در این هنگام ابراز شور و هیجان جمعیت از دیدن شاهنشاه به اوج رسید.

آنگاه شاهنشاه سخنرانی ایراد فرمودند:


با به پایان رسیدن سخنان شاهنشاه بانوان با غریو زنده باد شاهنشاه از اعلیحضرت سپاسگزاری کردند.

سپس بانو نیره سعیدی از سوی همه بانوان و دوشیزگان در پیشگاه شاهنشاه سپاسگزاری آنان را به آگاهی شاهانه رساند و افزود: در این چند سال ما خود ناظر بوده‌ایم که چگونه شاهنشاه ما تحولات و ترقیات گوناگونی در این کشور پدید آورده‌اند ولی در تاریخ ما زنان امسال از همه سال‌ها بزرگتر بود. امروز منشور آزادی ما زنان یعنی نیمی از اهالی این کشور صادر شدو برای ما زنان امکانات تازه‌ای پیش آمد تا با مردان و برادران خود در راه سعادت کشور خویش همگام شویم. ما باید فرزندانی تربیت کنیم که خون حق شناسی در رگ‌های بدنشان در گردش باشد و لایق خدمت به این آب و خاک گردند.

ساعت پنج و ده دقیقه شاهنشاه در میان ابراز شور و هیجان و غریوهای جاوید شاه بانوان، از کاخ مرمر بیرون رفتند. بانوان نیز به آرامی از در باختری کاخ مرمر با تهنیت گفتن به یگدیگر بیرون رفتند.

پیشینه

قانون انتخابات ، قانونی است که برگزاری انتخابات را سازمان می‌دهد که نکات زیرین را در بر دارد: [۲] [۳]

  • چه کسانی می‌توانند انتخاب کنند یا شرایط انتخاب کنندگان
  • چه کسانی می‌توانند انتخاب شوند
  • محدودیت‌های مبارزه‌های انتخاباتی
  • چگونگی تقسیم‌بندی حوزه‌های انتخاباتی
  • چگونگی دادن و ریختن رای به صندوق‌ها
  • چگونگی شمارش آرا

سرانجام مردم ایران توانستند آزادانه نمایندگان خود را در تعاونی‌ها، شورای ده، خانه انصاف، انجمن‌های شهر و شهرستان، و شورای داوری انتخاب نمایند. در مرحله بالاتر یعنی رای گیری برای انتخابات نمایندگان مجلس شورای ملی و مجلس سنا شرکت مستقیم پیدا کردند. دستگاه قضایی ایران در زمان رضا شاه بزرگ نوسازی شد و با الهام از قوانین اروپایی با کوشش مردانی چون علی‌اکبر داور سکولار و غیر مذهبی شد و از چنگال روضه‌خوانان و شریعت در آمد.

اعلیحضرت محمد رضا شاه پهلوی آریامهر با تکیه بر قانون اساسی مشروطه و متمم آن، به ویژه با اشاره به اصل هشتم قانون اساسی مشروطه که می‌گوید: اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهد بود دست به اصلاحات برای برابری حقوق زن و مرد از نظر اجتماعی وسیاسی زد. در همه انتخابات در هر سطحی محدویت زن بودن و هم چنین شرط مسلمان بودن را حذف کرد. شاهنشاه آریامهر به همه ایرانیان از زن و مرد با هر اعتقادی پروانه دادند که درزندگی اجتماعی سیاسی خود شریک باشند و با حقوق یکسان در انتخابات شرکت جویند و هر ایرانی برگزیده از سوی مردم به کتاب آسمانی خود سوگند بخورد.

قانون انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی

در متمم قانون اساسی مشروطه اصل هشتاد و نه در خصوص انجمن‌های ایالتی و ولایتی می‌باشد. بر اساس ماده هفت و نه لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی اشخاص زیر حق انتخاب شدن و انتخاب کردن ندارند:

  • اولاً اشخاصی که به واسطه جنحه یا جنایتی مجازات قانونی دیده‌اند
  • ثانیاً اشخاصی که معروف به فساد عقید ه‌و به ارتکاب قتل یا سرقت باشند
  • ثالثاً اشخاص ورشکسته به تقصیر
  • رابعاً طایفه نسوان
  • خامساً اشخاص خارج از رشد

اصلاحاتی که اعلیحضرت محمد رضا شاه پهلوی در چهارچوب انقلاب شاه و مردم برنامه ریزی و به ملت ایران برای رفراندوم پیشنهاد کرده بودند دارای شش اصل در مرحله نخست بود که اصل پنجم انقلاب، اصلاح قانون انتخابات بود. قانون‌های مربوط به انتخابات در سطح‌های گوناگون تغییر یافتند تا همه مردم ایران بتوانند همه برابر در تعیین زندگی خود رای بدهند. قانون انتخابات انجمن‌های ولایتی و ایالتی به فرم زیر اصلاح شد و به قانون تشکیل انجمن‌های شهرستان و استان تغییر نام یافت.

قانون تشکیل انجمن‌های شهرستان و استان

ماده ۷ این قانون می‌گوید: اشخاص زیر از حق انتخاب شدن و انتخاب کردن محروم هستند

۱ - محجورین.
۲ - ورشکستگان به تقصیر و یا تقلب.
۳ - مرتکبین جنایات یا جنحه‌های بزرگ عمدی.
۴ - کسانی که سوء شهرت دارند.

این ماده درباره شرایط انتخاب شدن و انتخاب کردن تغییر یافت و زنان از رده مجرمین و محجورین حذف شدند. قدم بعد در اصلاح قانون انتخابات، تغییر در شرایط انتخابات دو مجلس سنا و شورای ملی بود

تغییر قانون انتخابات مجلس شورای ملی و سنا

اعلیحضرت همایون محمد رضا شاه پهلوی آریامهر در روز ۸ اسفند ۱۳۴۱ پس از پیروزی رفراندوم انقلاب شاه و مردم، در سخنرانی به مناسبت گشایش کنفرانس اقتصادی تهران، دادن حق انتخاب شدن و انتخاب کردن به زنان ایران را به دواصل از قانون اساسی مشروطه و متمم آن استناد کرد:

« ... ضمنا در تشکیل مجلس، اصل دوم، مجلس شورای ملی نماینده قاطبه اهالی مملکت ایران است که در امور معاش و سیاسی وطن خود مشارکت دارند. این است که این آخرین در واقع ننگ اجتماعی ایران را در انتخابات آتیه برطرف خواهیم کرد و قاطبه اهالی این مملکت و هر یک از افراد این مملکت در سرنوشت خودشان و در انتخابات ایران شرکت خواهند کرد و این هم مطابق قانون اساسی مملکت است.  »

اصل دوم قانون اساسی می‌گوید: مجلس شورای ملی نماینده قاطبه اهالی مملکت ایران است که در امور معاشی و سیاسی وطن خود مشارکت دارند به موجب اصل هشتم قانون اساسی مشروطه: اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی الحقوق خواهند بود.

در فصل دوم و فصل سوم قانون انتخابات مجلس شورای ملی ایران ۱۳۰۴ خورشیدی چنین می‌آید: بر اساس ماده ۱۰ و ۱۳ قانون انتخابات مجلس شورای ملی، محرومان ازانتخاب شدن و انتخاب کردن، زنان در ردیف دیوانگان و ورشکستگان به تقصیر و گدایان و محکومین دادگستری، مقصرین سیاسی، دزدان، مجرمین و قاتلان و از هر گونه حقوق سیاسی محروم بودند. در چهارچوب انقلاب سقید اصل پنجم اصلاح قانون انتخابات این آخرین سد که پادشاه ایران آنرا ننگ اجتماعی ایران می‌خواند نیز شکسته شد.

قانون شرکت بانوان در انتخابات

قانون شرکت بانوان در انتخابات مصوب ۱۳۴۳۰۲۰۱۰ - این قانون دارای یک ماده‌است که در نشست روز ۳۱ فروردین ماه ۱۳۴۳ به تصویب مجلس سنا رسید و در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ماه ۱۳۴۳ به تصویب مجلس شورای ملی به ریاست مهندس عبدالله ریاضی رسید. با تصویب این قانون زنان به مجلس شورای ملی و سنا راه یافتند و در انتخابات کشور از دو مجلس شورای ملی و سنا تا در انتخابات درسطح ده شرکت جستند زنان به مقاماتی چون سفارت، وزارت، نمایندگی مجلس، قضاوت، استادی دانشگاه‌ها، وکالت دادگستری، شهرداری، مدیریت شرکت‌ها و مقامات حساس دیگر رسیدند. زنان در نیروهای مسلح شاهنشاهی استخدام شدند و در لباس و مقام افسری به ایران خدمت کردند.

با این قانون خانم دکتر فرخ رو پارسا پزشک اطفال و فعال در امور زنان و امور سیاسی نخستین وزیر زن ایران، پست وزارت آموزش و پرورش را به فرمان پادشاه ایران بر عهده گرفت.

اصل پنجم و اصل نهم انقلاب شاه و مردم با دستاوردهای مستقیم و غیر مستقیم اشان به منظورایجاد برابری حقوق زن و مرد در ایران و گسترش عدالت و دادگستری به وسیله مردم بر مردم بود. برای بهره مند کردن روستانشنیان از شبکه دادگستری خانه انصاف و شورای داوری در روستاها ایجاد شد. از آنجا که مسایل روستانشینان ساده بود و بر سر تعیین مرز زمین‌ها، استفاده از حق آب و یا مالکیت دام‌ها محدود می‌شد. برای یاری رسانیدن به آنها و جلوگیری از پرداختن هزینه‌های قضایی، پیمودن راه‌های طولانی تا شهر و استخدام وکیل و پیمودن مرحله‌های قضایی، قانون تشکیل شورای داوری و قانون تشکیل خانه انصاف به تصویب رسید. جنبه مفید دیگر این اصل این بود که که روستاییان خود بهتر از قضات شهر می‌توانستند موضوع مورد دعوی را درک و حل و فصل کنند، بدین ترتیب روستاییان نیز افراد امین و شناخته شده خود را توانستند انتخاب کنند و در گسترش مشارکت در انتخاب قضات انتخاب شده به وسیله مردم بر فرآیندهای حکومت مردم بر مردم بیافزایند.[۴]

تشکیل خانه انصاف

برای آوردن عدالت و دادگستری برای روستاییان و آسان ساختن راه برای حل شکایت‌های روستایی در محل روستا قانون تشکیل خانه انصاف به تصویب رسید. خانه انصاف یک دادگاه واقعی روستایی بود که برای رسیدگی و حل و فصل اختلافات میان ساکنان روستاها ایجاد شد. پنج تن قاضی‌های خانه انصاف را اهالی ده برای سه سال انتخاب می‌کنند.

اعضای خانه انصاف افتخاری خدمت می‌کنند تشکیل خانه انصاف در چهارچوب انقلاب سفید و اصل پنجم آن جلوه‌ای از سیاست کلی توسعه و تصمیم مشارکت مردم، زن و مرد بود.

جلسات خانه انصاف در یکی ازجاهای عمومی ده مانند مسجد یا مدرسه یا تکیه یا محل دیگری که رییس خانه انصاف مناسب داند تشکیل خواهد یافت..

تشکیل شورای داوری

شوراهای داوری همانند خانه‌های انصاف از پنج قاضی مورد اعتماد اهل محل برای درازای چهار سال تشکیل می‌شد. از آن جا که دعواهای شهری پیچیده تر از مسایل روستاها بود در هر حوزه شورای داوری یک نفر می‌بایستی آشنا به مسایل حقوقی باشد مانند قاضی‌های دادگستری، وکیل‌های دادگستری، یا استادهای دانشگاه و یا سردفتران به عنوان مشاور قضایی شورای داوری خدمت می‌کردند. شوراهای داوری در جای مدرسه‌ها، شهرداری‌ها، و ساختمان‌های عمومی تشکیل می‌شد که هزینه‌ای نداشت و رایگان بود.

انجمن‌های شهر و ده

انجمن ده مسئول حفظ و اداره کردن دارایی منقول و غیر منقول متعلق به ده و اقامه دعوی بر اشخاص‌و دفاع از دعاوی اشخاص علیه انجمن ده بود.

قانون نظام صنفی وایجاد شوراهای آموزش و بهداری از دیگر دستاوردهای اصل نهم انقلاب شاه و مردم بود.

قانون حمایت خانواده

پس از بدست آوردن حق انتخاب شدن و انتخاب کردن در شرایط برابر اجتماعی و سیاسی با مردان، برای تکمیل کردن حقوق اجتماعی زنان به عنوان یک فرد جامعه در تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۴۲ قانون حمایت خانواده تصویب شد. این قانون طلاق یک طرفه را لغو می‌کند، به چند همسری به سختی پروانه می‌دهد و زن‌ها حق درخواست طلاق می‌گیرند. برای سرپرستی کودک نیز مادر به حساب می‌آید، کودک پس از طلاق یا درگذشت پدر به مادر سپرده می‌شود.[۵]

مخالفت اسلامگرایان

با اعلام شش اصل نخست انقلاب شاه و مردم و اعلام دو اصل اصلاحات ارضی و اصل پنجم آن یا اصلاح قانون انتخابات کشور برای دادن حق رای به همه ایرانیان در شرایط حقوقی و اجتماعی و سیاسی برابر، اسلامگرایان که آزادی زنان ایران و اصلاحات ارضی اصول را خلاف اسلام می‌دانستند با آخوندی به نام حجت الاسلام خمینی این رفراندوم روز ۶ بهمن را عملی علیه الله و کاری اشتباه و جرم اعلام کردند. از مهرماه ۱۳۴۱ تنش ایران را به سرکردگی خمینی فرا گرفت تا اینکه در روز ۱۴ خرداد ماه ۱۳۴۲ خمینی در شهر قم در سخنرانی بسیجنده‌ای مردم را به شورش خواند. خمینی در روز ننگین ۱۵خرداد ۱۳۴۲ دستگیر و به تهران آورده شد.[۶]

تمبرهای یادبود انقلاب شاه و مردم

قوانین

نیز نگاه کنید به

منبع

  1. بیانات اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی در گردهم‌آیی بانوان در برابر کاخ مرمر به مناسبت فرمان دادن حق رای به بانوان ایرانی ۸ اسفند ماه ۱۳۴۱
  2. Daniel H. Lowenstein & Richard L. Hasen: Election Law, Cases and Materials, Carolina Press, 2004
  3. Samuel Issacharoff, Pamela S. Karlan & Richard H. Pildes: The law of Democracy, Legal Structure of the Political Structure Of the Political Process, Foundation Press 2002
  4. محمد رضا پهلوی: پاسخ به تاریخ، انتشارات مرد امروز، ۱۳۶۴، ص. ۱۴۲ - ۱۴۵
  5. محمد رضا پهلوی: به سوی تمدن بزرگ، انتشارات پارس، چاپ سوم، لس انجلس، ۲۰۰۷، ص. ۱۲۵ - ۱۲۶
  6. روز ننگین ۱۵خرداد ۱۳۴۲