املاک سلطنتی

روز رستاخیز ملی ۲۸ امرداد ۱۳۳۲

شاهنشاه سند زمین‌های املاک سلطنتی را در کاخ مرمر به کشاورزان می‌دهند ۴ آبان ۱۳۲۹

شاهنشاه برنامه رفاه مردم را با تقسیم املاک سلطنتی در ورامین آغاز می‌کنند امرداد ۱۳۳۱ که به رستاخیز ملت ایران علیه مصدق انجامید

پادشاه، علی امینی و ارسنجانی، پادشاه سند مالکیت زمین‌ها در کرمانشاه را به کشاورزان می‌دهد

شاهنشاه سند مالکیت زمین‌ها را به کشاورزان می‌دهد

محمدرضا شاه پهلوی سند مالکیت زمینهای تقسیم شده را به زنان کشاورز می‌دهد

شاهنشاه سند مالکیت زمین‌ها را به کشاورزان خراسان می‌دهد

با کناره‌گیری رضا شاه بزرگ از سلطنت پس از اشغال ایران به وسیله ارتش بریتانیا و شوروی در روز ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰ شاهنشاهی ولیعهد ایران محمدرضا پهلوی اعلام شد. اعلیحضرت رضا شاه بزرگ املاک و دارایی خود را به پسر تاجدار خود منتقل نمودند. متن انتقال‌نامه چنین است:

چون از ابتدا تاسیس و تشکیل سلطنت خود پیوسته در فکر عمران و آبادی کشوری بوده و این مطلب را در مقدمه برنامه اصلاحات کشور خود قرار داده بودم و همواره در نظر داشتیم این رویه عمران سرمشق کلیه صاحبان زمین و املاک گردد تاموقع خود بتوانم از ثمره این املاک کلیه ساکنین و رعایای کشور خود را بهره مند نمایم این فرصت در اینموقع که فرزند ارجمند عزیزم اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی زمام امور کشور را بدست گرفته‌اند حاصل شده‌است بنابراین مصالحه نمودند کلیه اموال دارائی خود را (اعم از منقول و غیر منقول و کارخانجات و غیره) از هر قبیل می‌باشد بایشان بمال الصلح ده گرم نبات موهوب تا بمتضای مصالح کشور بمصارف خیریه فرهنگی و غیره بهر طریقی که صلاح بدانند برسانند.

در همان روز ۳۰ شهریور ۱۳۲۰ شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوی همه املاک و مستغلات رضا شاه بزرگ را به دولت منتقل نموده که برای خیریه از آن استفاده شود و اگر کسانی باشند که نسبت به این املاک ادعایی داشته باشند به شکایت آنها رسیدگی شود و از همین املاک رفع مورد ادعا بشود:

چون منظور اصلی اعلیحضرت پدر بزرگوار مادر واگذاری اموال خودشان بما این بود که بمصارف خیریه برسد و ما هم از هر حیث فراهم می‌آوریم بنابراین چنین تصمیم نمودند اموالی که از قبیل املاک و مستغلات و کارخانجات بما واگذار شده‌است بمنظور ترقی کشاورزی و بهبودی حال کارگران ترقی فرهنگ و بهداری دولت و ملت اعطا نمائیم تا بر حسب اقتضا و برای انجام منظورهای بالا یا املاک را بفروش برساند و یا با حفظ و توسعه آبادی آنها در ملک دولت نگاهدارند. و نیز مقرر می‌داریم که اگر کسانی باشند که نسبت به املاک ادعای غبنی داشته باشند پس از رسیدگی به شکایت آنها از محل همین املاک رفع ادعا بشود - سی ام شهریور ماه ۱۳۲۰

در مجلس سیزدهم قانونی به تصویب رسید که برپایه آن در وزارت دادگستری یک یا چند هیات سه نفری به نام هیات رسیدگی و تصفیه امور املاک سلطنتی واگذار شده به دولت از سوی محمدرضا شاه پهلوی تشکیل شد. این قانون دربرگیرنده بیست و هشت ماده‌ بود که در جلسه دوازدهم خرداد ماه یک هزار و سیصد و بیست و یک به تصویب مجلس شورای ملی رسید^[۱]. برپایه این قانون شکایت‌نامه باید به عنوان هیأت رسیدگی و تصفیه املاک واگذاری در ظرف مدت شش ماه مذکور کتباً با تمام مدارک آن به دفتر هیات‌رسیدگی و یا به اداره ثبت محل اقامت شاکی در مقابل قبض رسید و یا به پستخانه با پست سفارشی تسلیم شود تاریخ قبض رسید دفتر هیأت رسیدگی ویا اداره ثبت و یا پستخانه تاریخ شکایت محسوب می‌شود شکایات ممکن است تلگرافی هم باشد. چنانچه هیات رسیدگی در حوزه تشکیل شود می‌توان شکایت‌نامه‌های راجع به آن حوزه را به دفتر هیأت رسیدگی آن حوزه تسلیم نمود. در صورتی که شکایت بدون مدارک فرستاده شود دفتر هیأت رسیدگی به شاکی اخطار می‌نماید که در ظرف یک ماه با رعایت مهلت مسافت کلیه مدارک‌و اسناد خود را ارسال دارد والا درخواست او رد خواهد شد.

در مجلس پانزدهم پس از هفت سال که از تصویب قانون راجع به دعاوی اشخاص نسبت به املاک واگذاری گذشته بود و هیچ ادعایی درباره املاک سلطنتی از سوی هیچ‌کسی نشده بود، مجلس شورای ملی در بیست تیرماه ۱۳۲۸ قانون بازگشت املاک و مستغلات اعلیحضرت شاهنشاه فقید به ملکیت اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی را تصویب کرد و املاک سلطنتی به ملکیت شاهنشاه درآوردند. بهره‌برداری و رسیدگی این املاک زیر نظر سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی قرارگرفت. نوشتار این قانون چنین است.

مجلس شورای ملی:چنانکه خاطر نمایندگان محترم مستحضراست در۲۰ شهریورماه ۱۳۲۰ اعلیحضرت فقید کلیه املاک و مستغلات خریداری خود را بدولت واگذار نمودند که بمصارف خیریه برسد و چون نسبت باین املاک اشخاص ادعاهائی داشتند قانونی در ۲۲ خرداد ۱۳۲۱ از مجلس شورای ملی گذشت که اشخاصی که دعاوی دارند در ظرف مدت شش ماه در محکمه حاضر و بمحکمه عادی املاک واگذاری مراجعه نمایند چون منظوری که از واگذاری املاک مزبور برای مصرف خیریه بوده در این مدت انجام نشده بنابراین این در نظرگرفته شد، املاکی که نسبت بآنها اقدامی نشده یا اگر شده بملکیت قطعی دولت درآمده‌است مجدداً بملکیت اعلیحضرت همایون شاهنشاهی واگذار که املاک مذکور را وقف بمصارف خیریه بفرمایند برای این منظورماده واحده زیر بقید دو فوریت پیشنهاد و استدعای تصویب را دارد.

ماده واحده - املاک و مستغلات اعلیحضرت شاهنشاه فقید که مطابق فرمان همایونی مورخ ۲۰ شهریور ۱۳۲۰ بدولت واگذارشده‌است تا بمصارف خیریه برسد (باستثنای اراضی که در آنها کارخانه تاءسیس شده و ابنیه و ساختمان‌های توابع آنها و همچنین املاک و مستغلاتی که بموجب حکم دادگاه‌های مربوطه باستناد قانون املاک واگذاری مصوب خرداد ۱۳۲۱ ملک اشخاص شناخته شده و یا منعبد می‌شود) در این تاریخ بملکیت اعلیحضرت همایونی برمیگردد که بنا بتصمیمی که اتخاذ فرموده‌اند بنام موقوفه خاندان پهلوی نامیده شود و عوائد آن بمصرف امور خیریه برسد. اداره بهره برداری املاک و مستغلات مزبور بعهده سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی خواهدبود و سازمان آنها را بهر نحو که صلاح بداند بهره برداری نموده و عوائد حاصله را بنحویکه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی در وقف نامه قید خواهند فرمود بمصرف میرساند. این واگذاری در مورداملاک و مستغلاتی که تا این تاریخ ملک قطعی دولت شناخته شده فوراً، و در مورد بقیه بلافاصله پس از صدور حکم قطعی دادگاههای مربوطه برله دولت نسبت بهر یک از آنها انجام خواهد گرفت. برای استفاده مجانی از ابنیهء که مورد استفاده قطعی ادارات دولتی است ترتیب خاصی بین سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی و ادارات دولتی داده خواهدشد. نخست وزیر محمد ساعد - وزیر دارائی گلشائیان - وزیر دادگستری دکترسجادی

با فرمانی که شاهنشاه در هفتم بهمن ماه ۱۳۲۹ صادر کردند که برپایه آن املاک سلطنتی را میان کشاورزان تقسیم کنند اصلاحات ارضی آغاز شد. شاهنشاه در روز ۲۱ امرداد ۱۳۳۱ در فرمایشات خود هنگام دادن اسناد مالکیت یازده قریه به کشاورزان ورامین و روستاهای پیرامون آن فرمودند که "...تا اندازه‌ای که به خود من مربوط است با اتخاذ یک رویه جدید وسیله بالا بردن سطح زندگی رعایا فراهم و بهترین طریق نیز این بود که کشاورز مالک و صاحب زمینی بشود که در آن زحمت می‌کشد و کار می‌کند....^[۲] اصلاحات ارضی سپس در سال ۱۳۳۴ با قانون فروش خالصجات دولتی به مرحله دوم خود وارد شد و از سال ۱۳۳۶ بانک عمران و تعاون روستایی که در سال ۱۳۳۱ بنیان شده بود که کشاورزان را پشتیبانی مالی کند تا با دادن اعتبار ارزان کشاورزان بتوانند زمین‌های خالصجات را بخرند با توان مالی ارزنده‌ایی وارد کار شد. بدین ترتیب تا هنگام آغاز مرحله سوم یعنی اعلام اصول انقلاب شاه و مردم، زمین‌های هزار و چهار صد قریه با پهنه ۲۰۰ هزار هکتار، میان بیش از ۴۲۰۰۰ کشاورز تقسیم گردید. با این اصلاحات وضعیت بیش از نیمی از جمعیت ایران از رعیتی به کشاورز مالک دگرگون شد.

برنامه اصلاحات ارضی دو مخالف بزرگ داشت مالکان بزرگ و دیگر روحانیون و موقوفات مذهبی که ۷۰٪ زمین‌های کشاورزی را در اختیار داشتند، یعنی کسانی که ثروت خود را از راه دسترنج کشاورزان اندوخته‌بودند. نخستین مخالفت با اصلاحات ارضی به وسیله محمد مصدق سازمان داده شد. مصدق با اختیاراتی که از مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هفدهم بدست آورده بود لایحه‌های خود را تصویب می‌کرد و به اجرا می‌گذاشت. لایحه ازدیاد سهم کشاورزان علیه تقسیم اراضی به وسیله شاهنشاه به وسیله مصدق طراحی شد. برپایه این لایحه مالکیت زمین همچنان در دست مالکین بزرگ می‌ماند. تا آن زمان مالک بزرگ ۱۰۰٪ بهره مالکانه می برد با این لایحه مصدق خواست که سهم مالکان ۸۰٪ بشود، ۱۰٪ به کشاوز داده شود و ۱۰٪ برای امور چرخاندن دهات برای ساختن مسجد و غیره داده شود. با برنامه تقسیم اراضی مالکیت به کشاوز داده می‌شد و بهره ۱۰۰٪ به کشاورز تعلق می‌یافت. مصدق با بکار بردن همه امکانات سیاسی خود کوشش کرد که برنامه اصلاحات ارضی شاهنشاه را از میان بردارد. مصدق وزیر دربار حسین علا را که مسئول به انجام رساندن برنامه‌ریزی اصلاحات ارضی بود را برکنار کرد و ۱۱ امرداد ۱۳۳۲ با اختیاراتی که داشت املاک سلطنتی و کاخ‌های سلطنتی را مصادره کرد. پس از سقوط محمد مصدق و روز رستاخیز ملی ۲۸ امرداد ۱۳۳۲ اصلاحات ارضی و عمران کشور ادامه یافت و شاهنشاه در زادروز خود ۴ آبان ۱۳۳۲ در کاخ مرمر ۱۶۰۰ کشاورز را فراخواندند و سند مالکیت زمین‌هایی را که روی آن کار می‌کردند را بدانها اعطا کردند.

دیگر ضدیت با اصلاحات ارضی از سوی روح‌الله موسوی خمینی پس از اعلام منشور شش ماده‌ای انقلاب شاه و مردم و رای مردم ایران به تصویب آن آغاز شد که در شورش ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ به زد وخورد میان ارتش با پشتیبانی مردم و هواخواهان خمینی به پایان رسید. در این مرحله اصلاحات ارضی مالکان بزرگ می بایستی که زمین‌ها را به کشاورزانی که روی آن کار می‌کردند بفروشند، با پایان این فاز همه کشاورزان ایران صاحب زمین شدند.

۲۱ امرداد ۱۳۳۱ شاهنشاه برنامه رفاه مردم کشور را با تقسیم املاک سلطنتی آغاز کردند. شاهنشاه پس از دادن سندهای مالکیت یازده قریه از املاک سلطنتی ورامین به نمایندگان کشاورزان در کاخ سعدآباد فرمودند "ما همه باید برای تعالی وطن خود گام‌های بلندی برداریم و این امر صورت نخواهد گرفت مگر موقعی که تمام افراد مملکت احساس کنند و بدانند که خاک وطن و هرچه در آن است به همه افراد ملت تعلق دارد.