نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ

اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر بزرگ ارتشتاران نیروهای مسلح شاهنشاهی ایران

نیروی دریایی شاهنشاهی ایران

اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر فرمانده نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

نخستین هواپیمای یونکرس برای نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

شاهنشاه آریامهر در پایگاه هوایی اندروز جنگنده اف - ۱۴ را آزمایش می‌کنند

آریامهر در کاکپیت اف ۱۴ پایگاه شکاری شیراز

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

روز ۱۱ خرداد ماه سالروز بنیاد نهادن نیروی هوایی شاهنشاهی است، روزی افتخارآمیز و پر ارج برای ملت و ارتش ایران .

در سال ۱۳۰۱ برای نخستین بار در ارکان حرب کل قشون دفتری به نام دفتر هواپیمایی بنیاد نهاده شد و همین دفتر پایه‌های هواپیمایی نظامی ایران شد. با گشوده شدن این دفتر یک فروند هواپیمای یونکرس ساخت آلمان خریداری و در قلعه مرغی نگهداری شد و خلبان و مکانیسین آن هم از آلمان استخدام شدند. کوتاه زمانی پس از آن، از سوی تیپ مازندران و گیلان با پول‌هایی که اهالی از دل و جان خویش داده بودند دو فروند هواپیمای یونکرس خریداری شد و به « مازندران » و « گیلان » نامگذاری شد.

نیروی هوایی ایران در خرداد ماه سال ۱۳۰۳ به فرمان رضا شاه بزرگ بنیان شد. سر سلسله دودمان پهلوی که همواره آرزوهای بلند برای پیشرفت کلیه امور این کشور در سر داشت و با تیزبینی و میهن‌پرستی ویژه چگونگی ارتش را پیوسته زیر نظر داشت. پیش از رویداد سوم شهریو ماه ۱۳۲۰ که ارتش انگلستان و شوروی ایران را بمباران کردند شماری از بهترین هواپیماها به نام کورتیس خریداری شده بود که شوربختانه متفقین این هواپیماها را به غنیمت بردند و در جبهه‌های جنگ خود از آن استفاده نمودند.

پس از رویداد ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰ و بر تخت نشستن ولیعهد ایران، محمدرضا شاه پهلوی شاهنشاه آریامهر به نیرومند ساختن و پیشرفت این نیرو توجه ویژه کردند و با کوشش‌های شبانه‌روزی افسران و درجه‌داران این نیرو نیروی هوایی شاهنشاهی ایران در رده سومین و شایسته‌ترین نیروی هوایی جهان است.

فرمان اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر در پنجاهمین سالروز بنیانگذاری نیروی هوایی شاهنشاهی ۱۱ خرداد ماه ۱۳۵۳

پنجاه سال پیش در یازدهم خرداد ماه ۱۳۰۳ نیروی هوایی شاهنشاهی به دست توانای پدر بزرگوارمان اعلیحضرت رضاشاه کبیر بنیانگذاری گردید.

نیروی هوایی شاهنشاهی از همان آغاز تأسیس خود علیرغم امکانات و مقدورات بسیار محدودی که داشت به طرزی فعالانه در عملیات ریشه کنی یاغیان و آشوب طلبان و استقرار نظم و امنیت در سراسر کشور، که در آن روزگار مأموریت اصلی و هدف اساسی ارتش شاهنشاهی را در راه پایه گذاری ایرانی آزاد و آباد تشکیل می‌داد، شرکت و سهم بسزایی را در استقرار امنیت در کشور شاهنشاهی ایفا نمود.

ما نیز که در تمام دوران زندگی خویش در اثر تماس نزدیک و روزانه خود به امور مربوط به هواپیمایی احاطه کامل داریم با توجه به اهمیت شگرف نیروی هوایی و تأثیر قاطع و تعیین کننده‌ای که این قدرت ضربتی عظیم دارد عزم راسخ و تصمیم قاطع اتخاذ نمودیم که نیروی هوایی شاهنشاهی به سازمانی آن چنان نیرومند مبدل گردد که از نظر حفظ امنیت و حراست تمامیت ارضی کشور عاملی مؤثر و بازدارنده باشد.

نیروی هوایی شاهنشاهی با استظهار به عنایات خاصه ما توانسته است به نحو مطلوب در جهت نیات ما و رسیدن به هدف‌هایی که برای آن نیرو تعیین گردیده به پیشرفت‌های چشمگیری نائل آید.

ضمن درود به روان پاک پدر بزرگوارمان، به موجب این فرمان پنجاهمین سالروز بنیانگذاری نیروی هوایی شاهنشاهی را به افسران، همافران، درجه داران، سربازان و کارمندان نیروی هوایی شاهنشاهی تهنیت گفته و رضامندی خاطر مان را از خدمات صادقانه آنان ابلاغ می‌داریم.

خریداری جنگنده‌های اف - ۱۴

از آنجا که نیروی هوایی شوروی پیوسته بر فراز خاک ایران پرواز می‌کرد و نیروی هوایی شاهنشاهی ایران ابزار و وسیله‌ای برای رهگیری این مهاجمان با چنان شتابی را نداشت، جستجو برای یافتن یک جنگنده رهگیر مدرن آغاز شد. خلبانان ایرانی جنگنده‌های آن زمان را آزمایش کردند، برخی از این پروازهای آزمایشی پنهانی در کشورهای دیگر انجام می‌شد. در آگوست سال ۱۹۷۳ برابر با امرداد ماه ۱۳۵۲ گزارش پایانی که دربرگیرنده نکات مثبت و منفی جنگنده‌های گوناگون بود، نشان داد که جنگنده اف - ۱۴ تامکت ، اف - ۱۵ عقاب بهترین جنگده‌های موجود می‌باشند. از این رو، نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بر آن شد که جنگنده اف ۱۴ - تامکت را برگزیند. باید یادآور شد که از سال ۱۳۴۹ دولت عراق از فرانسه جنگنده‌های اف - یک میراژ خریداری کرده بود و این نیز یکی از عواملی شد که نیروی هوایی شاهنشاهی آغاز به برنامه ریزی برای خرید اف - ۱۴ بنماید. قرارداد برای خرید سی فروند تامکت در ژانویه ۱۹۷۴ برابر با دی ماه ۱۳۵۳ دستینه شد و پنجاه فروند دیگر نیز در تیر ماه ۱۳۵۴ بدان افزوده شد. در اینجا بانک ملی ایران گام جلو نهاد و بخشی از دشواری‌های مالی سپارش و خرید اف - ۱۴ تامکت را از میان برداشت.

• 
  آیین واسپاری نخستین اف - ۱۴ با بودن پایوران ارتش شاهنشاهی
• 
  واسپاری دو فروند اف - ۱۴ به پایگاه هشتم شکاری (خاتمی) دی ماه ۱۳۵۴
• 
  نیروی هوایی شاهنشاهی ایران جنگده اف ۱۴
• 
• 

نخستین شینوک نیروی هوایی شاهنشاهی بر فراز میدان شهیاد

هلیکوپترهای شینوک

نخستین دو فروند هلیکوپتر شینوک ایران را نیروی هوایی شاهنشاهی در تاریخ ۲۰ مهر ۱۳۵۰ تحویل گرفت و در پایگاه یکم مستقل ترابری در فرودگاه مهرآباد قرار داد. دو فروند شینوک دیگر نیز در سال ۱۳۵۴ به نیروی هوایی واسپرده شدند. با استفاده از این چهار فروند هلیکوپتر گردان ۱۱ شینوک شکل گرفت. در سال ۲۵۳۶ شاهنشاهی یک فروند دیگر به نیروی هوایی شاهنشاهی واگذار شد و شمار هلیکوپترهای شینوک آن به پنج فروند افزایش یافت.

پیشینه

بنیاد نیروی هوایی شاهنشاهی روز ۱۱ خرداد ۱۳۰۳ گذاشته شد. هواپیمایی نظامی ایران از یک هواپیمای فلزی یکباله و یک موتوره آلمانی، تا به امروز که نیروی هوایی شاهنشاهی ایران با پیشرفته‌ترین هواپیماها و مدرن‌ترین وسایل ممکن، راه بسیار درازی را پشت سر نهاده است. در واقع، بنیان هواپیمایی نظامی ایران، حتی بدون داشتن یک فروند هواپیما، به عنوان نمونه، ریخته شد. به دنبال کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، اعلیحضرت رضاشاه کبیر، هنگامی که فرماندهی کل قوای ایران را بر عهده داشتند و در اندیشه سر و سامان دادن به وضع آشفته نیروهای نظامی کشور بودند، به اهمیت هواپیما و نیروی هوایی پی بردند و در سال ۱۳۰۱ برای بررسی امکانات تأسیس هواپیمایی نظامی دستوراتی دادند. بدینسان برای اولین بار اسم «هواپیمایی» جزء سازمان‌های ارتشی ایران برده شد.

اما تأسیس این دفتر که در واقع شالوده نیروی هوایی امروز ایران بود، هواپیمایی نصیب ایران نشد. درحالی که همین دفتر، هسته مرکزی هواپیمای نظامی ایران را تشکیل می‌داد. چندی پس از تأسیس این دفتر بود که ارتش ایران- برای اولین بار- صاحب یک فروند هواپیمای فلزی یکباله و یک موتوره ساخت کارخانه «یونکرس» آلمان شد که آن را در قلعه مرغی نگاهداری می‌کردند. درحالی که خلبان و مکانیسین هواپیما، آلمانی بودند که «کنتراتی» برای ارتش ایران کار می‌کردند چون در آن زمان حتی یک خلبان و مکانیسین هوایی ایرانی نمی‌شد سراغ گرفت. در پی خرید هواپیمای آلمانی، نگاه هواپیما سازان روس به بازار ایران متوجه شد و روس‌ها بزودی چهار فروند هواپیمای روسی در سال ۱۳۰۲ (یک فروند دوها ویلند۴، یک فروند دوهاویلند ۹ آ و دو فروند «آورو» به ایران فروختند. در حالی که کمی پیش از آن مردم گیلان پول روی هم گذاشته و در اختیار تیپ گیلان قرار داده بودند تا ایران صاحب هواپیماهای بیشتری شود. با این پول که مردم علاقمند پرداخته بودند، دو هواپیمای آلمانی «یونکرس» دیگر خریداری شد که آن‌ها را «گیلان» و «مازندران» نامگذاری کردند و به تهران فرستادند. سیزدهم خرداد ماه سال ۱۳۰۲، اولین ایرانی (سرهنگ احمد «خان نخجوان» از تیپ گارد پیاده) به فرانسه اعزام شد تا فن خلبانی بیاموزد.

باز اسفند همین سال بود که اولین دسته ایرانیان برای آموزش فن خلبانی رهسپار فرانسه و روسیه شدند. در این دسته سه نفر عضویت داشتند: شرف‌الدین میرزا قهرمان- عیسی خان طیار (اشتوداخ) و علی اکبر امین زاده. تحصیلات اینان دو سال بطول انجامید و اواخر سال ۱۳۴۰ به میهن بازگشتند. بیش از یک سال پیش از بازگشت این اعزام شدگان (۱۱ خرداد ۱۳۰۳) برای اولین بار فرمان تأسیس صنف «هواپیمایی کل قشون» به عنوان یک سازمان مشخص از طرف اعلیحضرت رضاشاه کبیر (وزیر جنگ و فرمانده وقت کل قوا) صادر شد. (هر سال این تاریخ به عنوان تاریخ تأسیس نیروی هوایی شاهنشاهی ایران) جشن گرفته می‌شود. در آن زمان که ارتش نوین ایران در صدد تأسیس و تکمیل صنف هواپیمایی بود، بین سه کشور آلمان- فرانسه و روسیه در مورد تحویل هواپیماهای نظامی به ایران و تأمین کارکنان خلبان و فنی آن‌ها رقابت شدیدی درگرفته بود، به نحوی که هر یک از این کشورها می‌خواست زودتر از دیگری در تأمین نیازمندی‌های هواپیمایی ارتش ایران توفیق یابد و ایران هم برای بهره گرفته از این رقابت سفارش خرید هواپیما و تأمین پرسنل مورد نیاز را به هر سه کشور داد و چنانکه قبلاً اشاره شد، تا پایان سال ۱۳۰۳ سه فروند هواپیمای «یونکرس» آلمانی و چهار فروند هواپیمای روسی (از سه نوع) با خلبانان و مکانیسین‌های آلمانی و روسی مربوطه در اختیار ارتش ایران بود. در سال ۱۳۰۴، ایران پنج فروند هواپیمای «دوهاویلاند ۹آ» از روسیه و هفت فروند هواپیما (دو فروند هواپیمای مشقی «اسپاد»، ۳ فروند مشقی «پوتز» و دو فروند هواپیمای جنگی «برگه – ۱۴) از فرانسه خرید که هر یک از این دو کشور فروشنده، تلاش می‌کرد زودتر هواپیماهای خریداری شده را به تهران برساند.

در چنین شرایطی، عملاً یک مسابقه اعلام نشده بین روسیه و فرانسه جریان داشت و کشوری برنده محسوب می‌شد که هواپیمایش زودتر به تهران برسد. روز ۶ بهمن ۱۳۰۴ سه فروند هواپیمای «دوماویلاند ۹ آ» روسی که تا بادکوبه در صندوق‌ها حمل و در این شهر سوار و آماده پرواز شده بودند، به خلبانی سه افسر ایرانی یاد شده، به قصد تهران به پرواز درآمدند. یکی از این هواپیماها هنگام برخاستن در فرودگاه بادکوبه دچار سانحه شد. شدت سانحه و میزان خسارت به هواپیما تا حدی بود که هواپیمای مذکور دیگر پرواز نکرد، اگر چه خوشبختانه به خلبان آن آسیبی نرسید. از دو فروند دیگر که به عنوان اولین هواپیماهای ایرانی با خلبانان ایرانی سالم وارد آسمان کشور شدند، فقط یک فروند، به خلبانی نایب دوم آشتوداخ (سرلشگر بازنشسته کنونی) سالم در زمین زراعتی پر از گل قزوین فرود آمد و هواپیمای نایب اول قهرمانی هم با وجود رسیدن به قزوین، در این شهر دچار سانحه شد. اما شرط مسابقه اعلام نشده مورد بحث زودتر رسیدن هواپیما به تهران بود به هر حال هواپیماهای خریداری شده از روسیه چنین توفیقی به دست نیاورند. زیرا هواپیمای اشتوداخ هم به علت وجود برف سنگین در فرودگاه قزوین، مدت‌ها در آن‌جا باقی ماند و نتوانست خود را به موقع به تهران برساند. از طرفی، هفت فروند هواپیمای ساخت فرانسه هم که قرار بود با خلبانان فرانسوی از بوشهر پرواز کنند و هر چه زودتر خود را به تهران برسانند، سرنوشتی بهتر از هواپیماهای ساخت روسی نداشتند. زیرا از این هواپیماها نیز فقط یک فروند (آن هم دیرتر از تاریخی که انتظار می‌رفت و با چندین فرود اجباری بین قم و تهران) به مرکز رسید. بقیه هواپیماهای مورد بحث، در نقاط مختلف، بین راه (کازرون – شیراز- کوه‌های بختیاری – اصفهان) دچار سانحه شدند. یکی از هواپیماهای «پوتز» طوری شکسته شده بود که حتی قابل تعمیر تشخیص داده نشد و از تعداد موجودی حذف گردید.

هنگامی که هواپیماهای خریداری شده از روسیه، به وسیله خلبان ایرانی از بادکوبه به سوی تهران به پرواز درآمدند و هواپیماهای رسیده از فرانسه از بوشهر با خلبانان فرانسوی عازم تهران گردیدند و (چنانچه ذکر شد، هیچکدام آنطور که انتظار می‌رفت نتوانست به موقع خود را به پایتخت برساند) سرهنگ نخجوان نیز که فارغ‌التحصیل مدرسه خلبانی فرانسه شده بود، با یک فروند هواپیمای «برگه – ۱۹» خریداری شده بوسیله ارتش ایران، در حالیکه پرچم ایران بر بال‌ها و علامت شیر و خورشید روی سکان عمودی آن نقش بسته بود، از فرود گاه «ویلاکویلی» پاریس به مقصد تهران پرواز کرد و مسیر ایستر، ونیز، مکدار، اسکی شهر، حلب و بغداد را پیمود و سرانجام روز پنجم اسفند ماه ۱۳۰۴ به تهران رسید و در میدان پرواز قلعه مرغی سالم فرود آمد. به این ترتیب برای اولین بار یک هواپیمای متعلق به ایران بوسیله خلبان ایرانی، در آسمان پایتخت دیده شد و در فرودگاه تهران به زمین نشست.

۴۵ نوع هواپیما – از بدو تأسیس هواپیمایی نظامی در ایران تا کنون ۴۵ نوع هواپیما وارد خدمت این نیرو گردیده که به موازات پیشرفت‌های صنعت هواپیمایی، تدریجاً، انواع قدیمی از خدمت خارج و هواپیماهای سریع‌تر و نیرومندتر جدید جای آن‌ها را گرفته‌اند، بطوری که امروز نیروی هوایی شاهنشاهی ایران با پیشرفته‌ترین هواپیماها و مدرن‌ترین وسایلی که در اختیار دارد از حیث سازمان و کادر ستادی مطلع و خلبانان ورزیده و متخصصین فنی و روش کار نیز دارای کیفیتی مشابه با مترقی‌ترین نیروهای هوایی پیشرفته‌ترین کشورهای جهان می‌باشد و با برنامه‌های منظم و فشرده‌ای راه پیشرفت را سریعاً می‌پیماید.  

نوشتارها و کتاب‌ها درباره نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

• 
  تاریخ نیروی هوایی شاهنشاهی به مناسبت پنجاهمین سال شاهنشاهی شکوهمند پهلوی