سنایی غزنوی (قصاید)/ای کس به سزا وصف تو ناکرده بیانی

'

سنایی غزنوی (قصاید) (ای کس به سزا وصف تو ناکرده بیانی) از سنایی غزنوی

'

ای کس به سزا وصف تو ناکرده بیانی		حیران شده از ذات لطیف تو جهانی
ذاتت نه مکان گیر ولیکن ز تصرف		خالی نه ز آیات تو یک لحظه مکانی
بردیده نهان ذات تو از کشف ولیکن		پوشیده نه بر علم قدیم تو نهانی
از شوق تو در دیده‌ی جویان تو ناری		در عدل تو در سینه‌ی اعدات دخانی
جان و تن و دل باخته بر نطع ارادت		ناکرده برین باخت زنا یافت زیانی
ای ذات تو ز آلایش اوهام و خرد دور		وی نعت تو ز اظهار به هر دیده عیانی
جانها همه خون گشته ز شوق تو که از تو		جز صنع حکیمانه ندیدند نشانی
آنرا که تو خون ریختی از شوق نیاید		از لذت تیغ تو از آن کشته فغانی
کار همه عیاران از سوز وصالت		چاهیست پس از راه درانداخته جانی
ای تیغ سخن کند و بر از مدحت مخلوق		وصف تو مر این تیغ مرا بوده فسانی
زیبد که کنم از سر معنی و حقیقت		بر بام چنین دوست یکی خانه فشانی
ای قوم بگریید که مهمان گرامی		تخم گنهان خورد و ز ما کرد گرانی
مهمان و چه مهمان که مر این عارضگان را		از رحم می‌آراید هر ساعت خوانی
رفت و گنهان برد و نکرد ایچ شکایت		ای مجلسیان اینت گرامی مهمانی
دریافته‌ایم این را حقش بگزاریم		باشد نگزارند به ماه رمضانی
در وقت وداعش که چوگل رفت بسازیم		از خون جگر بر مژه چون لاله ستانی
زین سوز بسازیم یکی از سر معنی		بر یاد جمال العلما جان فشانی
آن شاه امامان که عروسان سخن را		بیکار ندیدست ز گفتار زمانی
آن چرخ شریعت که مه روزه‌ی او را		از تربیت اوست بهر جای امانی
ای مسند فتوی ز علوت چو سپهری		وی مجلس دانش ز جمالت چو جنانی
کلکت چو عدویت دو زبان و به عبارت		چون تیر سخن داری چون تیغ زبانی
عرشست رکاب سخنت زان که سخن را		امروز بجز در کف تو نیست عنانی
رمحست در آب حیوان لیک نباشد		جز آتش سوزنده در آن رمح سنانی
برنامه‌ی دین کس به از آن می‌ننویسد		جز نام ابوبکر محمد عنوانی
این پیر جهان گرد سبک پی بندیدست		در گردش خود چون تو گرانمایه جوانی
این کوه ندیده چو وقار تو مکینی		وین چرخ نزاده چو معالیت مکانی
این مرکز با نفع گران سنگ ندیدست		جز علم و درنگ تو سبک روح گرانی
ایام چو خرم تو ندیدست سکونی		افلاک چو عزم تو ندادست روانی
از هر سخنت فایده خوفی و رجایی		در هر نکتت مایده جانی و جهانی
نه دایره امروز همی گوید یارب		چندین گذر علم ز یک تنگ دهانی
از راستی پند تو مانا که نماندست		کژ رو به زمین و به زمان چون سرطانی
حقا که جز از لفظ تو آفاق ندیدست		چندین درر از فایده در غالیه دانی
تا خاطر پر نور تو از علم نیفزود		کس مشکلی از شرع نمی‌کرد بیانی
امروز بنامیزد از آثار یقینت		چون تیر شد اکنون که کمان بود گمانی
آن گه که ز منبر سخن اندازی چون تیر		باشد سخن سحبان پیشت چو کمانی
دشمن چو کشانی دو بسد را به ضرورت		در خدمت تو بندد با جزع میانی
جان تو که مجدود سناییت ندارد		جز بهر ثناهای تو جانی و زبانی
هرگز نشود خوار چو خاک از پی بادی		بی آب چو آتش نشود از پی نانی
هست اینهمه ز اقبال ثنای تو وگرنه		در شهر که می‌گوید ازین سان سخنانی
گر هیچ ز مدحت قصبی بندد ازین پس		نگشاید جز از قیل شکر لسانی
احباب ترا باد خزانی چو بهاری		اعدای ترا باد بهاری چو خزانی
ای سنایی چند لاف از خواجه و مهتر زنی		دار قلابان نهی بی مهر سلطان زر زنی
رایتت بر چرخ سر دارد همی چون آفتاب		خیمه‌ات از چرخ چو می بگذرد بر تر زنی
با یجوز و لایجوز اندر مشو در کوی عشق		رخت دل در خانه نه تا کی چو دربان در زنی
مصر اگر اقطاع داری دست از کنعان بدار		از علی بیزار گردی دست در قنبر زنی
معرفت خواهی و در معروف کرخی ننگری		ای جنب شرمی نداری با جنیدی در زنی
بار سازی بر خرت آلت نمی‌بینی همی		از چه معنا بگذری تو آتش اندر خرنی
آتش اندر کشور اندازی و می سوزی همی		باز لاف از آبروی صاحب کشور زنی
از هوای آدمیت سینه را معزول کن		گرد همت گرد تا بر اوج گردون پر زنی
مطربی جلدی بدان هر ساعتی بی زیر و بم		پرده‌ی دیگر نوازی زخمه‌ی دیگر زنی
گر یکی دم بر تو افتد باز پرس از باد فقه		قال قالی پیش گیری چنگ در دفتر زنی
باز اگر در صدر فقهت مفتیی لازم کند		فقه را منکر شوی با شیخ شبلی بر زنی
امر اذقال الله اردانی صلیب از کف بنه		تا کی از عیساکران جویی و لاف از خر زنی
تا برین خاکی کزو با دست کار جاه و مال		شاید ار آتش به آب و جاه و مال اندر زنی
پای پیری گیر اگر خواهی که پروازی کنی		چون شکستی بت روا باشد که بر بتگر زنی
جامه مومن سینه کافر رستم ترسایان بود		روی چون بوذر نمایی راه چون آزر زنی
سنگ با معنی به از یاقوت با دعوی چرا		از گریبان پاره برداری به دامن بر زنی
اینهمه رنگست و نیرنگست زینجا سر بتاب		عاشقی شو تا مفاجا چنگ در دلبر زنی
گر ازین دعوی بی‌معنی قدم یکسو نهی		پای بر کیوان نهی و خیمه بر اختر زنی
نکته‌های خوب من چون شکر آید مر ترا		پس چنان باید که نار از رشگ بر عسکر زنی
عاشقان این زمانه از زه خود عاجزند		منکرند این قوم شاید گر دمی منکر زنی
ای سنایی راست می‌گویی ز کج گویان مترس		تا قدم چون دم به راه دین پیغمبر زنی
زیر دام عشوه تا چند ای سنایی دم زنی		گاه آن آمد یکی کاین دام و دم بر هم زنی
از دم خویشی تو دایم مانده اندر دام دیو		گر برون آیی ملک گردی و جام جم زنی
با تو اندر پوست باشد بی‌گمان ابلیس تو		تا تو اندر عشق دم در خانه‌ی آدم زنی
چون نگفتی لا مگو الله و اثباتی مکن		گر قدم در کوی نفی خود نهی محکم زنی
گویی الاالله و آنگاهی ز کوته دیدگی		گه رقم بر علم و گاهی تکیه بر عالم زنی
در نهاد تو دو صد فرعون با دعوی هنوز		تو همی خواهی که چون موسا عصا بر یم زنی
از مراد خود تبرا کن اگر خواهی که تو		در میان بی‌مرادان یک نفس بی غم زنی
چون ولایتها گرفت اندر تنت دیو سپید		رستم راهی گر او را ضربت رستم زنی
کی دهد عیسا ترا از جوی عین‌السلوی آب		چون تو عمدا آتش اندر چادر مریم زنی
نشنود گوش تو هرگز صوت موسیقار عشق		تا تو در بزم مراد خویش زیر و بم زنی
پای بیرون نه ز گلزار و به گلزار اندر آی		تا به دست نیستی با پاکبازان کم زنی
عشق خرگه کی زند اندر هوای سر تو		تا تو خرگه زیر جعد زلف خم در خم زنی
حال را با قال همره کن تو اندر راه عشق		ورنه چون بی‌مایگان تا کی دم مبهم زنی
عشق تو بربود ز من مایه‌ی مایی و منی		خود نبود عشق ترا چاره ز بی‌خویشتنی
دست کسی بر نرسد به شاخ هویت تو		تا رگ نخلیت او ز بیخ و بن بر نکنی
با لب تو باد بود، سیرت نیکی و بدی		با رخ تو خاک بود صورت مردی و زنی
خنجر تیزیست برو حنجر هر کس که بری		حلقه به گوشیست درو حلقه‌ی هر در که زنی
پرده‌ی نزهت گه تو روی بلال حبشی		عود سراپرده‌ی تو جان اویس قرنی
جان مرا مست کنی مست چو بر من گذری		عقل مرا پست کنی زلف چو در هم شکنی
راست چو دیوانه شوم بند مرا برگسلی		باز چو هشیار شوم سلسله درهم فگنی
چند کشی جان مرا در طلب بی طلبی		چند زنی عقل مرا از حزن بی حزنی
ایزدی و اهرمنی کرد مرا زلف و رخت		باز رهان جان مرا زیزدی و اهرمنی
از ره شیرین سخنی بس ترشم در ره تو		جان مرا پاک بشوی از خوشی و خش سخنی
چون تو بیایی برود هم دل و هم تن ز برم		دل که بود تا تو دلی تن چه بود تا تو تنی
از من و من سیر شدم بر در تو زان که همی		من چو بیایم تو نه‌ای من چو نمانم تو منی
بر در و در مجلس تو تا تو بوی من نبوم		خود نبود در ره تو هم صنمی هم شمنی
بوالحسنم گشت لقب از بس تکرار کنم		پیش خیال تو همی از سخن بوالحسنی
شرقنی غربنی اخرجنی من وطنی		اذا تغیبت بدا وان بدا غیبنی
کی رهم از خوف و رجا تا کند از منع و عطا		غمزه‌ی تو عمر هبا خنده‌ی تو عیش هنی
کی شود ای جان جهان با لب و با غمزه‌ی تو		عشق سنایی و فنا عقل سنایی و سنی
ای اصل تو ز خاک سیاه و تن از منی		در سر منی مکن که به ترکیب چون منی
آنکو ز خاک باشد آخر رود به خاک		او را کجا رسد سخن مایی و منی
از آهن مذهب معمور کرده باش		تا بر محک صرف زند زر معدنی
ظاهر چو بایزیدی و باطن چو بولهب		گندم نمای ز اصل و چه پوسیده ارزنی
ای آژده به سوزن حسرت هزار دل		سودت چه دارد آنکه مرقع بیاژنی
همسایه‌ی تو گرسنه در روز یا سه روز		تو بسته سر ز تخمه و حلوا و روغنی
دل از گنه بشوی و چنان دان که روز حشر		پاکی دل بهست که پاکیزه دامنی
ای آمده ز خاک به خاکست رفتنت		ور صد هزار گنج به خاک اندر آگنی
طمع بقا چه داری معجون شخص تو		با دست و آتشست و گل تیره و منی
پنداری ای اخی که بمانی تو جاودان		گر رود نگسلد ره دلگیر می زنی
غافل مباش دان که ز اندام تو به گور		سازند مار و مور رفیقی و برزنی
بگشای گوش عقل و نگه کن به چشم دل		در کار و بار مردم و در عالم دنی
چون صدره‌ی تو بافته از پنبه‌ی فناست		در دل طمع قبای بقا را چرا کنی
آن کز تو زاد و آنکه ترا زاد رفته‌اند		در تیرگی گور ز صحرای روشنی
گاهی تو گلخنی را بینی شده امیر		روز دگر امیر اجل گشته گلخنی
خفته به زیر خاک نه لابل که گشته خاک		از خاکشان تو کرده بسی ظرف خوردنی
در زیر خشت چهره‌ی خاتون خرگهی		در زیر سنگ پیکر سرهنگ جوشنی
دانی تو یا ندانی کز خاک ما همان		ایدون کنند کز گل ایشان تو می‌کنی
ای بر طریق باطل پویان تو روز و شب		داده عنان خویش به شیطان ز ریمنی
مهر رسول مرسل و مهر علی و آل		بر دل گمار و گیر به جنات ساکنی
گرد فضول و رخصت و تاویل کم دوان		چون عنکبوت تار حماقت چرا تنی
بشناس کردگار و نگهدار جای خویش		دین محمدی و طریق معینی
دیوان تو چو زلف نگاران سیه شدست		پس همچنین سنایی غافل چرا شنی
هر چند صدهزار گناهست مایه‌اش		هر چند کز عذاب سفر نیست ایمنی
از رحمت خدای دلش نا امید نیست		کو مخطیست و مفلس رب غافر و غنی
بیا تا اهل معنی را درین عالم به غم بینی		بیا تا لطف ربانی و احسان و کرم بینی
بیا تا سوز مشتاقان و راه بی‌دلان بینی		ز اوتادان و ابدالان علم اندر علم بینی
همه صحرای روحانی پر از مردان حق بینی		ز صوت و ذوق داوودی همه جانها خرم بینی
ازین زندان سلطانی دل و جان را دژم یابی		ز شادی جان هر مومن چو بستان ارم بینی
گهی جنات اعلا را مکان خویشتن بینی		گهی خود را در آن میدان بدان مردان به هم بینی
نبینی در مسلمانی به جز رسمی و گفتاری		ز افعال مسلمانان درین مردان رقم بینی
برفتند از جهان یکسر همه مردان درین کشته		کنون آفاق سرتاسر همه ظلم و ستم بینی
چه بویی سوی این میدان چه گردی گرد این زندان		چه بندی دل درین ایوان که چندین دردو غم بینی
جهان را سیرت و آیین چنینست ای مسلمانان		که مردان حقیقت را درین عالم دژم بینی
نبینی هیچ مردی را که با وی صدق همراهست		اگر بینی چنان بینی که گرگی در حرم بینی
چگونه مرد با تحقیق روی خویش بنماید		کزان تحقیق‌ها حالی تو لا یابی و لم بینی
حرام اندر کدام آیین حلالست ای مسلمانان		حرامی را سلم خوانی ز قسام این قسم بینی
نترسی هیچ از ایزد نپرسی هیچ از عدلش		ولیکن راحت و شادی تو از سود و سلم بینی
بدین زندان خاموشان یکی از چشم دل بنگر		که آنجا صدهزاران کس ندیم صد ندم بینی
نه آنجا مهتری باشد نه آنجا کهتری باشد		نه آنجا سروری باشد نه خیل و نه حشم بینی
نه ملک روم وری بینی نه رطل و جام می بینی		نه طبل و نای و نی بینی نه بانگ زیر و بم بینی
نه داد عادلان ماند نه ظلم ظالمان ماند		نه جور جابران ماند نه مخدوم و خدم بینی
به زیر سنگ و گل بینی همه شاهان عالم را		کجا آن روز در گیتی ملوکان عجم بینی
جوانان را زبون بینی زمین دریای خون بینی		چنان دلبر هزاران بیش در زیر قدم بینی
نخواهد بودن این حالت بترسید ای مسلمانان		چو این مشکل بیان گردد کجا زلف صنم بینی
سنایی خود یکی بنگر که فردا چون بود حالت		ازین گفتار بی معنی بسی در دیده نم بینی
مگر فضلی کند ایزد کزین حالت رها گردی		وگر نه با چنین خصلت نجات خویش کم بینی
دلا تا کی درین زندان فریب این و آن بینی		یکی زین چاه ظلمانی برون شو تا جهان بینی
جهانی کاندرو هر دل که یابی پادشا یابی		جهانی کاندرو هر جان که بینی شادمان بینی
درو گر جامه‌ای دوزی ز فضلش آستین یابی		درو گر خانه‌ای سازی ز عدلش آستان بینی
نه بر اوج هوا او را عقابی دل شکر یابی		نه اندر قعر بحر او را نهنگی جان ستان بینی
اگر در باغ عشق آیی همه فراش دل یابی		وگر در راه دین آیی همه نقاش جان بینی
گهی انوار عرشی را ازین جانب مدد یابی		گهی اشکال حسی را ازین عالم بیان بینی
سبک رو چون توانی بود سوی آسمان تا تو		ز ترکیب چهار ارکان همی خود را گران بینی
اگر صد قرن ازین عالم بپویی سوی آن بالا		چو دیگر سالکان خود را هم اندر نردبان بینی
گر از میدان شهوانی سوی ایوان عشق آیی		چو کیوان در زمان خود را به هفتم آسمان بینی
درین ره گرم رو می‌باش لیک از روی نادانی		نگر نندیشیا هرگز که این ره را کران بینی
وگر زی حضرت قدسی خرامان گردی از عزت		ز دارالملک ربانی جنیبتها روان بینی
ز حرص و شهوت و کینه ببر تازان سپس خود را		اگر دیوی ملک یابی وگر گرگی شبان بینی
ور امروز اندرین منزل ترا جانی زیان آمد		زهی سرمایه و سودا که فردا زان زیان بینی
زبان از حرف پیمایی یکی یک چند کوته کن		چو از ظاهر خمش گردی همه باطن زبان بینی
گر اوباش طبیعت را برون آری ز دل زان پس		همه رمز الاهی را ز خاطر ترجمان بینی
مرین مهمان علوی را گرامی دار تا روزی		چو زین گنبد برون پری مر او را میزبان بینی
به حکمتها قوی پر کن مرین طاووس عرشی را		که تا زین دامگاه او را نشاط آشیان بینی
نظرگاه الاهی را یکی بستان کن از عشقی		که در وی رنگ و بوی گل ز خون دوستان بینی
که دولتیاری آن نبود که بر گل بوستان سازی		که دولتیاری آن باشد که در دل بوستان بینی
چو درج در دین کردی ز فیض فضل حق دل را		مترس از دیو اگر به روی ز عصمت پاسبان بینی
ز حسی دان نه از عقلی اگر در خود بدی یابی		ز هیزم دان نه از آتش اگر در وی دخان بینی
بهانه بر قضا چهی چو مردان عزم خدمت کن		چو کردی عزم بنگر تا چه توفیق و توان بینی
تو یک ساعت چو افریدون به میدان باش تا زان پس		به هر جانب که رو آری درفش کاویان بینی
عنان گیر تو گر روزی جمال درد دین باشد		عجب نبود که با ابدال خود را همعنان بینی
خلیل ار نیستی چه بود تو با عشق آی در آتش		که تا هر شعله‌ای ز آتش درخت ارغوان بینی
عطا از خلق چون جویی گر او را مال ده گویی		به سوی عیب چون پویی گر او را غیب‌دان بینی
ز بخشیدن چه عجز آید نگارنده‌ی دو گیتی را		که نقش از گوهران دانی و بخش اختران بینی
ز یزدان دان نه از ارکان که کوته دیدگی باشد		که خطی کز خرد خیزد تو آن را از بنان بینی
چو جان از دین قوی کردی تن از خدمت مزین کن		که اسب تازی آن بهتر که با بر گستوان بینی
اگر صد بار در روزی شیهد راه حق گردی		هم از گبران یکی باشی چو خود را در میان بینی
امین باش ار همی ترسی ز مار آن جهان کز تو		به کار اینجا امین باشی ز مار آنجا امان بینی
هوا را پای بگشادی خرد را دست بر بستی		گر آنرا زیر کام آری مرین را کامران بینی
تو خود کی مرد آن باشی که دل را بی هوا خواهی		تو خود کی درد آن داری که تن را در هوان بینی
که از دونی خیال نان چنان رستست در چشمت		که گر آبی خوری در وی نخستین شکل نان بینی
مسی از زر بیالودی و می لافی چه سود اینجا		که آن گه ممتحن گردی که سنگ امتحان بینی
نقاب قوت حسی چو از پیش تو بردارند		اگر گبری سقر یابی وگر مومن جنان بینی
بهشت و دوزخت با تست در باطن نگر تا تو		سقرها در جگر یابی جنانها در جنان بینی
امامت گر ز کبر و حرص و بخل و کین برون ناید		به دوزخ دانش از معنی گرش در گلستان بینی
وگر چه طیلسان دارد مشو غره که این آنجا		یکی طوقیست از آتش که آنرا طیلسان بینی
به چشم عافیت بنگر درین دنیا که تا آنجا		نه کس را نام و نان دانی نه کس را خانمان بینی
یکی از چشم دل بنگر بدین زندان خاموشان		که تا این لعل گویا را به تابوت از چه سان بینی
نه این ایوان علوی را به چادر زیب و فر یابی		نه این میدان سفلی را مجال انس و جان بینی
سر زلف عروسان را چو برگ نسترن یابی		رخ گلرنگ شاهان را به رنگ زعفران بینی
بدین زور و زر دنیا چو بی عقلان مشو غره		که این آن نوبهاری نیست کش بی‌مهرگان بینی
که گر عرشی به فرش آیی و گر ماهی به چاه افتی		وگر بحری تهی گردی وگر باغی خزان بینی
یکی اعضات را حمال موران زمین یابی		یکی اجزات را اثقال دوران زمان بینی
چه باید نازش و بالش بر اقبالی و ادباری		که تا بر هم زنی دیده نه این بینی نه آن بینی
سر الب ارسلان دیدی ز رفعت رفته بر گردون		به مروآ تا کنون در گل تن الب ارسلان بینی
چه باید تنگدل بودن که این یک مشت رعنا را		همی باد خداوندی کنون در بادبان بینی
که تا یک چند از اینها گر نشانی باز جویی تو		ز چندان باد لختی خاک و مشتی استخوان بینی
پس آن بهتر که از مردم سخن ماند نکو زیرا		که نام دوستان آن به نیک از دوستان بینی
بسان علت اولا سخن ران ای سنایی زان		که تا چون زاده‌ی ثانی بقای جاودان بینی
وگر عیبت کند جاهل به حکمت گفتن آن مشنو		که کار پیر آن بهتر که با مرد جوان بینی
حکیمی گر ز کژ گویی بلا بیند عجب نبود		که دایم تیر گردون را وبال اندر کمان بینی
به رای و عقل معنی را تویی راوی روایت کن		که معنی دان همان باشد کش اندر دل همان بینی