سفر رسمی علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به شوروی ۲۰-۱۰ آذر ماه ۱۳۴۹
| سخنرانیها و پیامها و بیانات و مصاحبههای علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی | پرتال علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی | بنیاد شهبانو فرح پهلوی |
سفر رسمی علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به شوروی ۲۰-۱۰ آذر ماه ۱۳۴۹
۱۰ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی برای یک دیدار رسمی ده روزه از اتحاد جماهیر شوروی وارد مسکو شدند. در این ده روز علیاحضرت شهبانو از لنینگراد، تاجیکستان و آذربایجان شوروی بازدید خواهند کرد. علیاحضرت شهبانو پیش از رفتن به فرودگاه مهرآباد، به کاخ علیاحضرت ملکه پهلوی رفتند و از ملکه مادر خداحافظی کردند. ده دقیقه به نیم روز اعلیحضرتین به همراه والاحضرت ولیعهد، والاحضرت شاهدخت فرحناز و والاحضرت شاهپور علیرضا با هلیکوپتر به فرودگاه آمدند. در این سفر بانو دیبا ندیمه مخصوص شهبانو، کریم پاشا بهادری رییس دفتر علیاحضرت و تیمسار سرلشکر هاشمی نژاد همراهان رسمی خواهند بود. هم چنین سرکار علیه بانو فریده دیبا، سرتیپ نادر جهانبانی، لیلی امیر ارجمند، شهرزاد قطبی، لیلی دفتری نیز در این سفر همراه علیاحضرت شهبانو میباشند.
نخست وزیر امیرعباس هویدا و بانو پیش از اعلیحضرتین با هلیکوپتر به فرودگاه آمده بودند. بروفیو سفیر شوروی و بانو چند تن از هموندان سفارت شوروی از ساعت یازده در فرودگاه بودند. رییس مجلس سنا، رییس مجلس شورای ملی، رییس شرکت ملی نفت ایران دکتر منوچهر اقبال، هوشنگ انصاری وزیر اقتصاد در آیین پسواز علیاحضرت شهبانو شرکت داشتند. از هموندان خاندان شاهنشاهی ایران، والاحضرت شاهدخت فاطمه پهلوی و تیمسار ارتشبد خاتم و والاگهر شهرام پهلوی نیا به فرودگاه آمده بودند.
پرواز هواپیمای علیاحضرت نیم ساعت فرافکنده شد، و در این زمان شاهنشاه آریامهر با سفیر شوروی و هموندان سفارت شوروی گفتگو کردند. علیاحضرت شهبانو نیز به امور جمعیت خیریه فرح پهلوی رسیدگی فرمودند. بانو خزیمه علم که در فرودگاه بود به امر علیاحضرت شهبانو برای دوره آینده نیز نایب رییس اول جمعیت گردید. لحظههای پرواز نزدیک شد و والاحضرتها کنار اعلیحضرتین ایستادند و دست در دست شاهنشاه آریامهر به سوی پلههای هواپیما به راه افتادند. علیاحضرت شهبانو پس از بدرود گفتن به نزدیکان و پسوازکنندگان به درون هواپیمای شرکت هواپیمایی ملی ایران رفتند. پس از کوتاه زمانی، شاهنشاه و والاحضرتها از هواپیما بیرون آمدند. ساعت دوازه و سی دقیقه هواپیمای علیاحضرت شهبانو به پرواز درآمد. شاهنشاه آریامهر پانزده دقیقه در فرودگاه ماندند تا وزیر اقتصاد گزارشهای لازم را به آگاهی شاهانه برساند. آنگاه شاهنشاه آریامهر به همراه والاحضرتها با هلیکوپتر رهسپار کاخ نیاوران گردیدند.
در فرودگاه « وولوکووا » قائم مقام صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی و هموندان والاجاه این شورا، نخست وزیر آذربایجان شوروی، دبیر شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، سفیر شاهنشاه آریامهر در مسکو، همسر شهردار مسکو و معاون شهردار این شهر، سفیر پاکستان و بانو و هم چنین کارمندان سفارت شاهنشاهی ایران در مسکو از علیاحضرت شهبانوی ایران پیشباز گرمی نمودند.
هنگام نشستن هواپیمای علیاحضرت شهبانو در فرودگاه مسکو هوای این شهر هفت درجه زیر صفر بود و برف همه جا را پوشانده بود. علیاحضرت شهبانو و همراهان یک سر به کاخ پذیراییهای شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی رفتند و پس از شام در بالشوی تاتر مسکو، به تماشای باله گیزل نشستند.
بازدید از اداره معماری و طرح ریزی شهر مسکو
۱۱ آذر ماه ۱۳۴۹ بامدادان در دومین روز، رییس هیات رییسه اتحادیه انجمنهای دوستی و روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارجی را به پیشگاه علیاحضرت شهبانو باریافت. در این روز علیاحضرت شهبانو از اداره کل معماری و طرح ریزی شهر مسکو دیدن کردند. در این بازدید علیاحضرت شهبانو با سر معمار مسکو گفتگو کردند و از نزدیک با برنامههای این سازمان که وابسته به شهرداری مسکو است، آشنا شدند. علیاحضرت از ماکتهای چند بنای در دست ساختمان و یا به زودی ساخته خواهند شد و از برنامه نوسازی مسکو بازدید کردند. سپس علیاحضرت شهبانو از جاهای دیدنی شهر بزرگ و تاریخی مسکو دیدن کردند. پس از نیم روز علیاحضرت شهبانو به بازدید از کلیسای قدیمی واسیلی که در قرن شانزدهم ساخته شده است، رفتند.
شبانگاه علیاحضرت شهبانو « اپرای ریگولتو » در کاخ کنگرهها را تماشا کردند. این اپرا از سوی هنرمندان گروه اپرای شوروی نمایش داده شد. مقدم علیاحضرت شهبانو را مردم مسکو در همه جا گرامی داشتند و روزنامهها و رادیو و تلویزیون مسکو اخبار و گزارشهای رسایی از سفر شهبانوی ایران به شوروی به چاپ رساندند.
بازدید از کاخ دوستی مسکو
۱۱ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو در کاخ دوستی سخنانی ایراد فرمودند. بانو « نینا پوپووا » رییس اتحادیه انجمنهای دوستی و فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی و شماری از بانوان فعال مسکو به پیشباز علیاحضرت شهبانو و سرکار علیه بانو فریده دیبا آمدند. نینا پوپووا ورود علیاحضرت را خوش آمد گفت و در بیاناتی گفت:
این ساختمان تا کنون چندین بار از شاهنشاه آریامهر و میهمانان عزیز ایرانی پذیرایی کرده است و ما هرگز سخنان گرم و بسیار جالب شاهنشاه را که در اینجا به ما مردم شوروی ایراد شده است، فراموش نمیکنیم. هم چنین دراین کاخ بود که انجمن دوستی شوروی با ایران بنیاد نهاده شد و در همان روز نیز نخسنین نشست انجمن با پیام تهنیت شاهنشاه ایران آغاز به کار کرد. ما هم چنین فراموش نمیکنیم که در همین کاخ بود که شاهنشاه ایران مرزهای میان دو کشور ما را مرزهای صلح و دوستی نامیدند و به راستی که همین گونه هم هست، زیرا با فعالیت پیوسته و روزمره رهبران دو ملت و هم چنین در سایه کوششهای محفلهای سیاسی و اجتماعی و ملتهای دو کشور روابط ما توسعه کامل یافته و مناسبات حسن هم جواری و دوستی نزدیک و صمیمانه میان کشورهای ما برقرار شده است و انجمن روابط دوستی ایران و شوروی کوشش میکنند این روابط را هر چه بیشتر استوارتر سازد.
علیاحضرت شهبانو در پاسخ بانو پوپووا در بیاناتی فرمودند: [۱]
من از پذیرایی گرمی که بار دیگر در این جا از من و سایر همراهانم انجام شده است، بسیار سپاسگزارم من هم چنین خوشوقتم که انجمنهای دوستی و روابط فرهنگی ایران و شوروی و شوروی و ایران در سالهای اخیر هر چه بیشتر توسعه یافته و شمار اعضایشان مرتبا افزوده شده و فعالیت هایشان گسترش پیدا کرده است. قرنها است که ملتهای ایران و شوروی در جوار یکدیگر زندگی میکنند، در ایران مردم از هر طبقه که هستند، میل دارند با کشور و ملت شوروی هر چه بیشتر و بهتر آشنا شوند و من خوشوقتم که امروز بین کشورهای ما روابطی بس نزدیک و دوستانه برقرار است و بی گمان در پدید آمدن این روابط انجمنهای دوستی ما نقش سازندهای داشتهاند.
روابط ما در زمینههای گوناگون توسعه فراوان یافته است و به ویژه در همین سال و ماههای گذشته توانستیم ثمرات همکاری میان دو کشور را ببینیم. همین چند ماه پیش بود که ما از نزدیک شاهد عملی شدن یکی از آرزوهای دیرینه ملت ایران که داشتن کارخانه ذوب آهن است بودیم و میدانیم که این کارخانه بزرگ که به زودی فعالیت آن آغاز خواهد شد با کمک شوروی ساخته میشود و باز چندی پیش بود که از سد مشترکی که به روی رودخانه مرزی ارس با کمک مهندسان دو کشور ساخته میشود، دیدن کردیم و سرانجام چند هفته پیش بود که در پیشگاه شاهنشاه ایران و حضرت پادگورنی صدر هیات رییس رییسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی شاه لوله گاز ایران به شوروی افتتاح شد.
تمام این پروژههای صنعتی ثمره همکاریهای دو کشور است و نباید فراموش کنیم که در زمینه فرهنگی نیز ما فعالیتهای زیادی داریم. گروههای هنرمندان شوروی بارها به ایران سفر کردهاند و باز هم خواهد کرد و میان دانشمندان و پژوهشگران و ادبای دو کشور ما روابط خیلی نزدیک برقرار است و من میخواهم اضافه کنم که ما همیشه از فعالیتهای دانشمندان شوروی برای شناساندن ایران چه در داخل و چه در خارج از کشور خود تشکر کردهایم. صمیمانه آرزو میکنم که در آینده باز هم بتوانم از کشور بزرگ و زیبای شما دیدن کنم و با فعالیتهای مختلف آن هر چه بیشتز از نزدیک آشنا شوم. من مطمئنم برای من و همراهانم این سفر بسیار جالب خواهد بود. من امیدوارم انجمن ایران و شوروی فعالیتهای خود را در شناساندن هر چه بیشتر دو کشور به یکدیگر توسعه دهد و من شخصا تا آنجا که بتوانم در این راه همکاری خواهم کرد.
بازدید علیاحضرت شهبانو از کاخ دوستی یک ساعت به درازا کشید و معظم لها پس از این دیدار با وجود سرمای شدیدی که بر مسکو چیره شده بود به آرامگاه لنین رفتند و تاج گلی بر آرامگاه نهادند.
بازدید از دهکده زاگرسک
۱۲ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو از یک دیر قدیمی و تاریخی در هفتاد کیلومتری شمال شهر مسکو دیدن کردند. ساعت ۹ بامداد علیاحضرت شهبانو به همراه سرکار علیه بانو فریده دیبا، سفیر شاهنشاه آریامهر در مسکو، چند تن از نمایندگان اتحادیه انجمنهای دوستی شوروی با کشورهای خارجی و سایر همراهان خود زیر بارش برف با خودرو رهسپار دهکده « زاگورسک » گردیدند. هنگام ورود علیاحضرت شهبانو به دیر این دهکده که کلیساها، بناها و آثار معماری و نقاشی آن یکی از جالبترین نمونههای هنری روسیه میان قرنهای پانزدهم تا هیجدهم به شمار میرود و اینک به یک موزه ملی دگرگون شده است، نماینده اسقف اعظم که رییس دانشگاه مذهبی مسکو نیز میباشد و چند تن از اسقفها و دیگر روحانیون کلیسای ارتدکس از علیاحضرت شهبانو و همراهان پیشباز کردند. شهبانوی ایران نخست از سالن بزرگ دیر که با نقاشیهای پر شکوه آذین یافته بود و سپس از دیگر اتاقهای دیر که آثار هنری مذهبی و غیرمذهبی در آنها گردآوری شده بود، بازدید کردند. آنگاه از کلیساهای گوناگون و نامی دیر دیدن کردند و ناهار را نیز در آنجا میهمان بودند.
در پایان پیشکشهایی از سوی اسقفها و راهبان دیر به پیشگاه علیاحضرت شهبانو و سرکار علیه بانو فریده دیبا فراداشته شد و علیاحضرت شهبانو دفتر یادبود دیر را دستینه نهادند. پیش از بازگشت به مسکو، علیاحضرت شهبانو به میان جمعیت انبوهی از چندین صد تن که با وجود ریزش برف سنگین برای دیدن معظم لها در برابر دیر گرد آمده بودند، رفتند و و به ابراز شور و هییجان آنها پاسخ دادند. این جمعیت پیوسته فریاد میزد " شاهینه ایرانا - شاهینه ایرانا " که به چم شهبانوی ایران - شهبانوی ایران میباشد. پس از این بازدید علیاحضرت شهبانو رهسپار دانشکده خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی گردیدند.
بازدید از دانشکده خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی
۱۲ آذر ماه ۱۳۴۹ در دیدار علیاحضرت شهبانو از دانشکده خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی، آقای یعقوب رییس این دانشگده اعلام داشت که به مناسبت دو هزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران یک نمایشگاه بزرگ در لنینگراد از سوی این انستیتو بر پا خواهد شد. برگزاری این نمایشگاه افزون بر کتابها، نشریات ویژهای است که به این مناسبت از سوی دانشکده خاورشناسی مسکو به چاپ خواهد رسید. ما از علیاحضرت شهبانو دعوت میکنیم این نمایشگاه را شخصا بگشایند و آثار خود را نیز در نمایشگاه به تماشا بگذارند.
علیاحضرت شهبانو در پاسخ ابراز داشتند: " من از سوی خودم و همه ملت ایران از کوششهایی که شما برای برگزاری جشنهای دو هزار و پانصدمین سال بنیادگذاری شاهنشاهی ایران انجام میدهید، سپاسگزاری میکنم و هم چنین برای دعوتی که از من به عمل آوردید، ممنوم. میدانید که من همیشه خواهان آشنایی هر چه بیشتر با کشور شما هستم.
رییس انستیتو خاورشناسی مسکو گفت: " اگر ما تا به این اندازه به ایران شناسی اهمیت میدهیم برای این نیست که ایران همسایه ماست و یا زبان پارسی دوستی ما را پایدارتر میکند، بلکه به خاطر این است که اصولا برای آشنایی با تمدن جهانی باید با زبان و فرهنگ و تمدن و هنر ایران آشنا شد، زیرا تمدن ایران بخش جدانشدنی از تمدن بشری است و بدون ایران شناسی نمیتوان به درستی به عظمت تمدن بشری پی برد. به این دلایل ما اهمیت زیادی به مطالعه زبان و فرهنگ ایران میدهیم و نه تنها در مسکو بلکه در همه جمهوریهای شوروی و به ویژه در لنینگراد مطالعات مهم و ارزندهای درباره ایران شناسی به عمل میآید. ما هم چنین خوب میدانیم که شما علیاحضرت شهبانو در کشور خودتان خدمات بسیار ارزندهای برای گسترش و پراکندهساختن زبان و هنر و فرهنگ انجام میدهید و به همین دلیل افتخار داریم در این جا هدایایی که دستاورد کار همکارانمان درباره رشتههای مختلف ایران است، به پیشگاه علیاحضرت تقدیم کنیم. سپس به ترتیب پنج تن از ایرانشناسان نامی کتابها و آلبومهایی به پیشگاه علیاحضرت شهبانو فراداشتند.
نخست آقای رستم علی اوف ایرانشناس پرآوازه که چندین بار از ایران بازدید کرده است و اخبرا نگارش یک شاهنامه ۹ جلوی را به پایان رسانده است، هفت پوشینه از این کتار را که از چاپ بیرون آمده را به پیشگاه علیاحضرت شهبانو فراداشت. آقای علی اوف گفت که برای نگارش این شاهنامه که در گونه خود در جهان بی همانند است، پانزده سال بررسی و پژوهش کرده است و بر آن است هر ۹ پوشینه (جلد) آن را به مناسبت جشنهای دو هزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران به تهران بفرستد و هم چنین در موسسه خاورشناسی مسکو یک گروه مستقل پژوهشهایی برای مطالعه آثار و شخصیت فردوسی چامه سرای بزرگ ایران تشکیل شده است.
سپس بانو مرجان یک آلبوم ارزنده درباره مینیاتورو آقای روبین چک یک فرهنگ پارسی دو جلدی و آقای محمد نوری عثمان یک کتاب درباره زبان پارسی به پیشگاه علیاحضرت شهبانو فراداشتند. در پایان این آیین آقای یعقوبف یک اثر نفیس نقاشی کار یکی از نامیترین نقاشان فولکلوریک شوروی به نام « قلی اوف » و هم چنین یک قطعه مدال ویژه ۱۵۰ سالگرد تاسیس موسسه خود را به پیشگاه علیاحضرت شهبانو فراداشت.
علیاحضرت شهبانو پس از گفتههای ایران شناسان و آشنایی با کار و فعالیت آنها گفتند:[۲]
از همه شما و همه دانشمندان پرارجی که در راه شناساندن فرهنگ و ادب ایران تلاش میکنید، صمیمانه تشکر میکنم. بی گمان، وجود چنین مرکز بزرگ علمی برای ما ایرانیها نیز سبب افتخار و خوشوقتی است. فکر میکنم لازم به گفتن نیست که چقدر انسان تحت تاثیر قرار میگیرد وفتی به یک کشور خارجی سفر میکند و در آنجا با اشخاصی روبرو میشود که نه تنها به زبان مادری او صحبت میکنند بلکه بهتز از خود او زبانش را تکلم میکنند. فعالیتهایی که در این موسسه درباره شناسایی فرهنگ و ادب ایران صورت میگیرد، باعث میشود که فرهنگ و هنر ایران نه تنها به ملتهای ایران و شوروی بلکه به تمام ایران دوستان سراسر جهان معرفی شود و بدون شک زحمات شما ارزنده و پرارزش است و باید اعتراف کنم که در اینجا در بعضی از رشتههای ایران شناسی بیشتر کار و فعالیت میشود تا در مملکت خودمان.
ما همیشه خیلی خوشوقت خواهیم بود که ایرانشناسان شوروی را در ایران ببینم کما اینکه هم اکنون چندتن از آنان را که قبلا در تهران دیده بودم با کمال خوشوقتی اینجا میبینم و امیدوارم در آینده نیز تعداد بیشتری از آنان به کشور ما بیایند. کتابهایی که امروز در اینجا به من هدیه کردنید و میدانم که حاصل زحمات شبانه روزی و مرارتها و مطالعات فراوان و خستگی ناپذیر همه شما است. برای من بسیار عزیز خواهد بود اما من آنها را خودخواهانه تنها مطالعه نخواهم کرد بلکه آنها را برای استفاده عموم در اختیار موسسات فرهنگی ایران قرار خواهم داد.
یک بار دیگر از همه شما و زحماتی که در این موسسه برای بسط فرهنگ ایران صورت میگیرد، تشکر میکنم و اطمینان دارم این فعالیتهای فرهنگی هر چه بیشتر روابط ما را مستحکمتر خواهد کرد.
علیاحضرت شهبانو در میان کف زدنهای ایرانشناسان و سایر باشندگان سخنان خود را با یک جمله روسی که معنای آن این بود " از همه شما خیلی خیلی متشکریم " پایان دادند.
شبانگاه از سوی میرفندرسکی سفیر شاهنشاه آریامهر در شوروی یک میهمانی شام به سرفرازی علیاحضرت شهبانو برگزار شد. در این میهمانی شماری از پایوران برجسته شوروی چون قائم مقام صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی، دبیر شورای عالی و خانم وزیر فرهنگ و هنر شوروی و شماری از افسران عالی رتبه و هم چنین چند تن از نامیترین هنرمندان شوروی با بانوانشان شرکت داشتند و پس از پایان شام چند برنامه هنری از سوی هنرمندان شوروی و بالشوی تاتر اجرا شد.
دیدار و گفتگو با نیکلای پادگورنی
۱۳ آذر ماه ۱۳۴۹ ساعت ۱۱ بامداد علیاحضرت شهبانو برای دیدار و گفتگو با نیکلای پادگورنی صدر هیات رییس شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی به کاخ کرملین تشریف فرما شدند. در این دیدار که نزدیک به یک ساعت به درازا کشید، میرفندرسکی سفیر شاهنشاه آریامهر در مسکو نیز باشنده بود. پس از دیدار و گفتگو با نیکلای پادگورنی، میهمانی به ناهار از سوی صدر هیات رییس شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی به سرفرازی علیاحضرت شهبانو و همراهان در تالار پرآوازه « یه کارترینا » که از باشکوهترین تالارهای کرملین است، برگزار شد. در این میهمانی افزون بر هیات ایرانی از سوی شوروی نیز بانو نینا پوپووا و هموندان هیات رییسه اتحادیه انجمنهای دوستی اتحاد شوروی با کشورهای خارج و شماری از پایوران سیاسی، اجتماعی و نظامی سرافرازی بودن را داشتند.
میهمانی ناهار بسیار دوستانه برگزار شد و بیانات گرمی از سوی نیکلای پادگورنی در ارج نهادن به علیاحضرت شهبانو و ستودن روابط دوستانه ایران و شوروی ایراد شد. علیاحضرت شهبانو نیز در برابر سخنانی در سپاسگزاری از پذیرایی گرم مقامات شوروی ایراد فرمودند.
بازدید از لنینگراد
۱۳ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو پس از میهمانی نیکلای پادگورنی در کاخ کرملین، رهسپار فرودگاه مسکو شدند و به سوی لنینگراد پرواز کردند. فرودگاه مسکو با پرچمهای ایران و شوروی آذین بسته شده بود. آقای خلیلوف قائم مقام صدر هیات رییس شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی، بانو نصیرالدینووا رییس مجلس ملیتهای شوروی، رییس اتحادیه انجمنهای دوستی اتحاد شوروی با کشورهای خارج، هموندان اداره خاورمیانه در وزارت امور خارجه شوروی و انبوه بی شماری از پایوران برجسته شوروی و هم چنین هموندان سفارت شاهنشاهی ایران در مسکو از علیاحضرت شهبانو پسواز نمودند.
در فرودگاه مسکو علیاحضرت شهبانو با خبرنگار خبرگزاری رسمی شوروی ( تاس ) مصاحبه نمودند و از سفر به مسکو ابراز خرسندی و خوشوقتی کردند و گفتند:
پذیرایی گرمی که از من و همراهانم به عمل آمد هیچگاه فراموش نخواهد شد. این سومین سفر من به اتحاد شوروی و مسکو است. در این سفر نقاطی را بازدید کردم که پیشتر ندیده بودم. من برای مردم این شهر خوشبختی و موفقیتهای بیشتر آرزومندم و امیدوارم بتوانم باز هم به این شهر سفر کنم.
درباره روابط فرهنگی ایران و اتحاد شوروی علیاحضرت شهبانو فرمودند: مناسبات فرهنگی ما در سالهای گذشته پیشرفت شایان توجهی کرده است. گروههای هنری شوروی را اخیرا در تهران دیدم. هفته آینده نیز گروه تاتر لنینگراد به تهران خواهد آمد. توسعه روابط فرهنگی ما به پایداری روابط دوستانه دو کشور کمک میکند. روابط زنان دو کشور نیز بسیار خوب است و در کنفرانسهای بین المللی با یکدیگر همکاری دارند.
پس از این مصاحبه انبوهی از خبرنگاران، فرتورنگاران (عکاسان) و فیلمبرداران سینما و تلویزیون شاهد آیین باشکوه پسواز بودند و علیاحضرت شهبانو با هواپیما رهسپار لنینگراد گردیدند. در فرودگاه لنینگراد علیاحضرت شهبانو با پیشباز گرم پایوران این شهر و شماری از دانشجویان ایرانی و مقامات کنسولگری ایران در لنینگراد روبرو شدند. معاون شهردار لنینگراد، رییس شعبه اتحادیه انجمنهای دوستی و روابط فرهنگی اتحاد جماهیر شوروی با کشورهای خارج، نمایندگان شورای شهر لنینگراد و دانشجویان ایرانی که از سوی موسسات گوناگون ایران در این شهر تحصیل میکنند و هم چنین شماری از سران محلی از علیاحضرت شهبانو پیشبازکردند. سپس آیین شناساندن پیشبازکنندگان انجام یافت. علیاحضرت شهبانو با دانشجویان ایرانی دست دادند و از آنها درباره وضع زندگیشان در شوروی پرسشهایی فرمودند. در پایان این آیین علیاحضرت شهبانو در میان ابراز احساسات پر شور دانشجویان و دیگر پیشبازکنندگان رهسپار اقامتگاه اختصاصی خود در « جزیره سنگ » گردیدند.
۱۴ آذر ماه ۱۳۴۹ بامدادان علیاحضرت شهبانو از گورستان پرآوازه لنینگراد بازدید کردند. این گورستانی است که در آن نیم میلیون تن از جانباختگان جنگ دوم جهانی به خاک سپرده شدهاند. علیاحضرت شهبانو تاج گل باشکوهی بر بنای یادیود جانباختگان جنگ نهادند.
پس از نیم روز، علیاحضرت شهبانو از موزه آرمیتاژ بازدید کردند. علیاحضرت شهبانو در پاسخ بیانات رییس موزه که از علاقه زیاد علیاحضرت شهبانو به آثار هنری شگفت زده شده بود، فرمودند: "من هر بار که این شهر سفر میکنم با اشتیاق بدیدن این موزه میآیم و امیدوارم که در آینده نیز بتوانم از این شهر و موزه بی نظیر آن دیدن کنم."
۱۵ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو و همراهان از شهر کودکان تیزهوش سرمایه های آینده در ۴۰ کیلومتری لنینگراد، به نام « سول نیشکو » یا شهر آفتاب دیدن کردند. کودکان این شهر پرشور از علیاحضرت شهبانو پیشباز کردند و برنامههای پایکوبی و دست افشانی برای علیاحضرت شهبانو اجرا کردند. علیاحضرت شهبانو سپس در خیابانهای پر برف شهر گردش نمودند. هنگام ترک شهر آفتاب، علیاحضرت شهبانو فرمودند: " از صمیم قلب شادی همه کودکان و موفقیت بیشتر کارکنان این شهر را آرزو میکنم و امیدوارم که همیشه آفتاب در این شهر بدرخشد.
علیاحضرت شهبانو پس از بازدید از شهر آفتاب به لنینگراد بازگشتند و شامگاه به تماشای برنامه تاتر نامی لنینگراد نشستند.
بازدید از شهر دوشنبه مرکز جمهوری تاجیکستان
۱۶ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو از لنینگراد رهسپار شهر « دوشنبه » مرکز جمهوری تاجیکستان شدند. پس از دیدار از شهر دوشنبه علیاحضرت شهبانو به بادکوبه میروند و از آنجا به تهران بازمیگردند. در فرودگاه شهر دوشنبه بر خلاف هوای لنینگراد گرمای هوا ۱۵ درجه بالای صفر بود. بانو نظیره ماه ظریفووا معاون صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری تاجیکستان و هموندان شورای عالی و نمایندگان شورای شهر و انبوهی از شخصیتهای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی این جمهوری از علیاحضرت شهبانو پیشبازکردند و به زبان پارسی به علیاحضرت شهبانو خوش آمد گفتند. در پایان آیین پیشباز علیاحضرت شهبانو و همراهان در میان ابراز احساسات مردمی که برای دیدن معظم لها در فرودگاه در راستای راه علیاحضرت شهبانو به شهر گرد آمده بودند، رهسپار اقامتگاه اختصاصی خود گردیدند.
۱۷ آذر ماه ۱۳۴۹ در هشتمین روز دیدار دوستانه علیاحضرت شهبانو از اتحاد جماهیر شوروی، بانو نظیره ماه ظریفووا معاون صدر هیات رییس شورای عالی جمهوری تاجیکستان به پیشگاه علیاحضرت شهبانو باریافت. بانو ماه ظریفووا در سخنان خود خوش آمد گفت و چنین گفت: جای بسی خوشوقتی است که امروز روابط بسیار نزدیکی میان سران دو کشور وجود دارد و تشریف فرمایی آن علیاحضرت بی گمان سبب پایداری هر چه بیشتر روابط ایران و شوروی و به ویژه جمهوری ما با کشور دوست و همسایه عزیر ایران میشود.
علیاحضرت شهبانو در پاسخ به معاون صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری تاجیکستان شوروی گفتند:
این نخستین باریست که من از این قسمت از خاک زیبای شوروی دیدن میکنم. برای من مایه خوشبختی است که با مردم شما در این سرزمین تاریخی آشنا میشوم. خطهای که ما با آن دارای زبان، فرهنگ و تاریخ مشترک هستیم. من متاسفم که دیدارم از جمهوری شما بسیار کوتاه است. ما در ایران آرزوی ترقی و موفقیت و سعادت هر چه بیشتر شما را داریم. ما هم چون سرزمین شما دارای آداب و رسوم و تاریخ کهن هستیم و ما مانند شما برای رسیدن به پیشرفت و ترقی تلاش میکنیم. آنچه که امروزه در کشور ما به دست آمده ثمره تلاشهایی است که در چند سال گدشته انجام گرفته است.
علیاحضرت شهبانو به پیشرفتهای بانوان ایرانی اشاره کردند و فرمودند: برای من جای بسی خرسندی است که میبینم عده زیادی از بانوان تاجیک در هیات دولت و مقامهای دیگر اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و ملی و ادبی فعالیت دارند. صمیمانه آرزو میکنم که این سفرها و دید و بازدیدها دوستی میان ما دو ملت همسایه را هر چه بیشتر محکم تر و نزدیک تر سازد.
پس از این دیدار و گفتگو، علیاحضرت شهبانو از بیمارستان ۱۸۰ تختخوابی این شهر نیز بازدید کردند و دسته گلی به پای پیکره رودکی در شهر دوشنبه نهادند. علیاحضرت شهبانو هنگام گذشتن از خیابانهای شهر دوشنبه با ابراز احساسات صمیمانه مردم این شهر روبرو شدند.
شبانگاه علیاحضرت شهبانو از برنامه نمایش فیلمهای مستند و فیلم باله « لیلی و مجنون » در شهر دوشنبه دیدن کردند.
۱۸ آذر ماه ۱۳۴۹ بامدادان علیاحضرت شهبانو پیش از ترک شهر دوشنبه از یک نمایشگاه صنعتی کشاورزی و فرهنگی در این شهر بازدید کردند. پس از این بازدید علیاحضرت شهبانو رهسپار فرودگاه دوشنبه گردیدند تا به باکو مرکز جمهوری آذربایجان شوروی پرواز کنند. علیاحضرت شهبانو در راه و فرودگاه علیاحضرت با هزاران تن از مردم شهر که برای پسواز معظم لها گرد آمده بودند روبرو شدند. علیاحضرت شهبانو در فرودگاه دوشنبه در مصاحبه کوتاهی با رادیو دوشنبه فرمودند:
مایلم یک بار دیگر از پذیرایی گرمی که از سوی مردم و مقامات رسمی از من و همراهانم به عمل آمد، تشکر کنم. این بازدید برای من و مادرم و همراهانم از هر نظر جالب بود، خصوصا که ما زبان و آداب مشترک داریم. من حامل دوستانهترین و بهترین آرزوهای ملت ایران برای مردم این سرزمین هستم و از صمیم قلب خواهان سرافرازی و موفقیتهای بیشتر مردم شوروی و ملت تاجیک و دوستی دو کشور هستم.
علیاحضرت شهبانو ساعت ۱۳ با یک هواپیمای اختصاصی شهر دوشنبه را به سوی باکو پشت سر گذاشتند.
بازدید از باکو مرکز جمهوری آذربایجان شوروی
۱۸ آذر ماه ۱۳۴۹ هواپیمای آورنده علیاحضرت شهبانو و همراهان در فرودگاه باکو به زمین نشست. در فرودگاه باکو آقای خلیل اوف صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری آذربایجان شوروی، معاونان وی، وزیران و هم چنین شهردار و هموندان شورای شهر باکو از علیاحضرت و همراهان پیشباز کردند. آقای خلیل اوف در فرودگاه باکو به علیاحضرت شهبانو خوش آمد گفت و ابراز امیدواری کرد که در سفر باکو به معظم لها و همراهان خوش بگذرد. وی سپس همه پیشبازکنندگان را به پیشگاه علیاحضرت شهبانو شناساند. پس از پایان این آیین علیاحضرت شهبانو رهسپار اقامتگاه خویش شدند.
۱۹ آذر ماه ۱۳۴۹ علیاحضرت شهبانو در دیدار و گفتگویی در کاخ شورای عالی جمهوری آذربایجان شوروی با صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری آذربایجان شوروی تاکید کردند که تلاش برای حفظ صلح و پیشرفت و تامین سعادت و ترقی ملتها وظیفه همه دولت هاست.
بازگشت به ایران
۲۰ آذر ماه ۱۳۴۹ سفر ده روزه علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به کشور اتحاد جماهیر شوروی پایان یافت و علیاحضرت ساعت ۱۴ به تهران بازگشتند. شاهنشاه آریامهر، والاحضرت ولیعهد، والاحضرتها فرحناز و علیرضا و والاحضرت شاهدخت فاطمه پهلوی از علیاحضرت در فرودگاه پیشباز کردند. ساعت ۱۳ و سی دقیقه خاندان شاهنشاهی ایران با هلیکوپتری که شاهنشاه آریامهر آن را خلبانی میکردند در جایگاه ویژه به زمین فرودگاه نشستند. امیرعباس هویدا نخست وزیر بی درنگ پس از آنکه شاهنشاه از هلیکوپتر پایین آمدند، ادای احترام کرد و گزارشی پیرامون امور کشوری به آگاهی شاهانه رسانید، گفتگوهای شاهنشاه و نخست وزیر تا فرود هواپیما ادامه داشت. شاهنشاه آریامهر و والاحضرتها پس از آنکه جت شرکت هواپیمایی ملی ایران برابر جایگاه ویژه رسید، به درون هواپیما رفتند، و پس از درنگی کوتاه، شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو و والاحضرتها از پلکان هواپیما پایین آمدند.
علیاحضرت شهبانو کلاه بسیار زیبایی از پوست قهوهای به سر داشتند. یک دسته گل بنفشه صحرایی در دست شهبانو دیده میشد که با خود از باکو آورده بودند. هویدا نخست وزیر و بانو، رییس مجلس سنا، رییس مجلس شورای ملی، وزیر دربار شاهنشاهی، وزیر امور خارجه، وزیر راه، رییس کل تشریفات شاهنشاهی، سفیر شوروی در دربار شاهنشاهی، رییس کل ستاد بزرگ ارتشتاران، معاونان وزارت دربار و نزدیکان و خویشاوندان علیاحضرت برای پیشباز از علیاحضرت شهبانو باشنده در فرودگاه مهرآباد بودند. اعلیحضرتین به پیشبازکنندگان ابراز مهر فرمودند. هنگامی که علیاحضرت شهبانو در برابر سفیر شوروی در دربار شاهنشاهی رسیدند از بازدیدها و میهمان نوازی مردم شوروی ابراز خشنودی فرمودند. هنگامی که اعلیحضرتین به تیمسار سپهبد خسروانی رییس سازمان تربیت بدنی و تفریحات سالم ایران رسیدند، شهبانو با خشنودی فرمودند در باکو شنیدم که در پرش ارتفاع مدال طلا گرفتهایم و پرسیدند آیا تلگرام من رسید؟
تیمسار خسروانی از توجه و مهر اعلیحضرتین به ورزشکاران سپاسگزاری کرد. شاهنشاه آریامهر فرمودند غیاثی که اول شد و در دوچرخه سواری هم فعالیت خوب بود. اعلیحضرتین پس از شنیدن گزارش تیمسار خسروانی درباره بازیهای بانکوک دیگر پیشبازکنندگان را مورد مهر قرار دادند.
علیاحضرت شهبانو در پاسخ به پرسش خبرنگار اطلاعات فرمودند: بازدید از شوروی خوب و آموزنده بود من این بار بیشتر از مراکز فرهنگی و تحقیقاتی دیدن کردم. دولت و ملت شوروی در این مدت از ما استقبال گرم و صمیمانهای به عمل آوردند. علیاحضرت افزودند وجود آداب و رسوم خاص هر منطقه در قسمتهای اروپایی و آسیایی شوروی برایشان جالب بوده است.
اعلیحضرتین و والاحضرتها ساعت ۱۴ با هلیکوپتر رهسپار کاخ نیاوران گردیدند.