خارک بزرگترین پایگاه صدور نفت خام در جهان
خارک بزرگترین پایگاه صدور نفت خام در جهان
جزیره خارک که امروز اهمیت خاصی در صنعت نفت ایران کسب کرده است، در ۴۶ کیلومتری غرب بوشهر واقع شده است. این جزیره در ژرفترین بخش خلیج فارس قرار دارد. درازای آن ۸ کیلومتر و پهنای آن ۴ کیلومتر می باشد. این جزیره مرجانی نزدیک به یک میلیون سال پیش در اثر یک سری از فعالیتهای زیرزمینی بوجود آمد و فشارهای زیر زمینی و رویشی طبقات مرجانی تا چهارده هزار سال پیش سطح جزیره را بر روی آبهای گرم خلیج فارس پدیدار ساختند. جزیره خارکو با چهار و نیم کیلومتر درازا و کمی بیش از نیم کیلومتر پهنا در دو و نیم کیلومتری جزیره خارک قرار گرفته است. یکی از بلندی های این جزیره که به « کوه تخت » معروف است، بلندای آن از سطح دریا ۷۶ متر می باشد و امروز بر فراز آن مخازن عظیم نفت خام جزیره بنا شده است. ارتفاعات مرکزی این جزیره را به شکل یک کشتی بادبانی درآورده و همین ارتفاعات در مقابل بادهای تند شمالی قد علم کرده و سواحل جنوبی را برای پهلو گرفتن کشتیها آرام و مطلوب نموده است. بادهایی که از روی اقیانوس هند میوزند هوای خارک را مرطوب مینماید که باصطلاح محلی «شرجی « نامیده میشود. در جزیره خارک قریب به ۱۰۰۰ اصله درخت معروف به «لور« یا لیل و تعداد زیادی آهو وجود دارد که سعی و کوشش بسیاری بکار میرود تا مرتباً به تعداد آنها افزوده گردد.
نکات برجسته
- - حداکثر بارندگی در سال ۲۰ سانتیمتر – حداکثر رطوبت نسبتی ۱۰۰ درصد (شهریور ماه)
- – حداکثر حرارت در تابستان ۴۴ درجه سانتیگراد
- – حداقل حرارت در زمستان ۷۶ درجه سانتیگراد
- - حداکثر ارتفاع مد نسبت به مبداء اختیاری ۲ متر
- – مقدار نسبی نمک دریا ۳۵ هزار قسمت در یک میلیون
- – میانگین درجه حرارت آب دریا ۲۷ درجه سانتیگراد.
- – حداکثر سرعت باد (شمار شرقی به جنوبی غربی) ۱۰۰ کیلومتر در ساعت
- – بلندترین قله خارک (دیده بان) ۹۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد
- – عمیقترین نقطه آب در اطراف جزیره (آبهای غربی) ۳۵ متر است.
سابقه تاریخی
شواهدی موجود است که خارک در سه قرن پیش از میلاد مسیح جزء امپراتوری ایلام بوده و نوشتههایی در مورد سلطنت ایلامیان در خارک به دست آمده است. به عقیده پروفسور گریشمن دریادار اسکندر «نارک» به پیروی از اکتشافات سیلاس کاویاندی دریاسالار داریوش کبیر که به دستور او به سال ۵۱۴ پیش از میلاد اکتشافاتی در خلیج فارس انجام داده بود، از دهانه رود سند حرکت کرد تا به فرات برسد. او در راه بازگشت یکی از همراهانش را به نام اندرسن تاسوی مأمور کرد تا کشف جزایر خلیج فارس را به پایان برساند. او انتهای خلیج فارس را دور زد. همچنانکه پیش میراند و خشکی در سمت راست وی بود به جزیره آیکار رسید که همین جزیره خارک فعلی است. او در این جزیره معبد آپولو و یکی از هاتفان آرتمیس توروپول را یافت. همراهان دریادار برای نیایش آرتمیس توروپول که الهه محبوب اسکندر بود مدتی دراز در خارک ماندند. تحقیقات باستانشناسی در خارک مؤید آن است که دریانوردانی که از خلیج فارس به هندوستان سفر میکردند در خارک توقف و تجدید قوا نموده و به راه ادامه میدادند. در قرن ۱۶ میلادی پرتغالیها جزیره را که منزلگاه ماهیگیران و پناهگاه دزدان دریایی بود گشودند و یک نمایندگی بازرگانی در آن ایجاد کردند.
در سال ۱۷۵۲ کمپانی هلندی هند مقر بازرگانی خود را از بصره به مناسبت اختلافاتی که با حکومت عثمانی پیدا کرده بود به خارک منتقل کرد ولی دوران فرمانروایی هلندیها بر خارک کوتاه بود. در سال ۱۷۶۵ کریم خان زند قراردادی با «پیرو» که فرانسوی و نماینده کمپانی هند بود منعقد کرد و به موجب آن دولت فرانسه توانست در خارک نمایندگی تجارتی تأسیس کند. بعد از مدتی شرکت مزبور ورشکسته و نمایندگی آن برچیده شد. در سال ۱۸۰۸ در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار جزیره بار دیگر به فرانسه واگذار شد ولی سال بعد به عللی قرارداد از میان رفت. در سال ۱۸۳۸ انگلستان جزیره را اشغال کرد و ۶ سال بعد آن تخلیه نمود لکن در سال ۱۸۵۶ مجدداً آن را اشغال نمود و بالاخره بنا بر معاهده پاریس در سال ۱۸۵۷ جزیره بطور قطع به ایران بازگردانیده شد.
ساحل صادراتی نفت
در سال ۱۳۳۷ به علت اینکه سواحل صادراتی نفت خام ایران برای پهلو گرفتن کشتیهای بزرگ آمادگی و عمق کافی نداشتند، پس از مطالعات بسیار و با توجه به دلایل اقتصادی جزیره خارک برای صدور نفت خام ایران در نظر گرفته شد و به تدریج تأسیسات بارگیری و انبارهای ذخیره نفت در این جزیره بنیان گرفت و کم کم به صورت بزرگترین پایگاه صدور نفت خام جهان درآمد. همچنین در غرب این جزیره یک جزیره مصنوعی برای بارگیری نفتکشهای عظیم ۵۰۰۰۰۰ تُنی ساخته شد. کار ساختمان اسکله خارک از سال ۱۹۵۸ آغاز گردید. تأسیسات بارگیری نفت خام خارک در نوامبر ۱۹۶۰ به دست مبارک اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر افتتاح شد و در همان روزکشتیهای محمدرضا شاه در اسکله ۱ و رضاشاه پهلوی در اسلکه ۴ پهلو گرفته بودند. اولین قطره نفت خام روز دوم ژوئیه ۱۹۶۰ به مخازن جزیره خارک رسید. اولین کشتی که در اسکله خارک پهلو گرفت «هلدیا» بود که در اول اوت ۱۹۶۰ مقدار ۱۲٬۷۴۸ تُن نفت خام را بارگیری نمود.
بازماندههای کهن
بر مرجانهای گرم خارک جای پای پنج هزار سال تاریخ تمدن بشری به چشم میخورد. مقابر و معابد و آثاری که از تمدنهای قدیم بر این جزیره استوار مانده هر بام و شام بر فراز خارهها و پشتههای عظیم سنگستانهای خارک خود مینماید. از قدیمیترین آثاری که در جزیره خارک بازیابی شده است دو مقبره سنگی است که مربوط به سه هزار سال پیش میباشد. این دو مقبره بر فراز تپهای در سنگ کنده شده و هنوز دو تخته سنگ ضربی که بر بالای آنها به عنوان لحد قرارداده شده بود پابرجا است. دیگر اینکه دخمههایی است که با سبکی متأثر از ساسانیان و پارتیان در سنگهای آهکی ایجاد گردیده است و یادگاری از پالمیریان تجارتپیشه در خارک میباشد. در گرداگرد این دخمهها بر دیوارهای سنگی سه ردیف لوکولی برای جا دادن مردگان عطرآگین دیده میشود و بر هر یک از این لوکولیها سنگی چهارگوش مینهادند تا جسد بماند. متأسفانه این مقابر در دوران تسلط هلندیها بر خارک بکلی ویران و غنایم نهفته در آن به یغما رفت. هلندیها همچنین از سنگها و این دخمهها در منتهیالیه شمال شرقی جزیره قلهای بپا کردند که فعلاً اثر چندانی از آن نمانده است. در مدخل مقبره جنوبی بر دیوار مقابل نقش شخصی لمیده بر بستر را میتوان تشخیص داد که جامی به دست گرفته است و بر اطرافش افرادی چند ایستادهاند. در دیوار جانبی مجسمه شخصی که بر گویی ایستاده و به دریا اشاره میکند بوضوح دیده میشود. ترتیباتی که در این مقابر بکار رفته چنان کلاسیک و همسان مقابر دیگر پالمیری است که باید آنها را بیگمان از دخمههای پالیمری دانست.
معبد پوزیدون (معبد نپتون- خدای دریا)
این معبد منسوب به یونانیان است و از عمر آن اطلاع صحیحی در دست نیست. دیوارهای معبد با سنگهای خوشرنگ که تماماً از خارج به جزیره آورده شده در سه ردیف سنگچینی شدهاند و ملاط محکمی در ساختمان معبد بکار رفته است. متأسفانه وقوع زلزله و سیر زمان از بنای باشکوه معبد جز پشتهای خاک و سنگ بهم ریخته و پلکانی که زمانی به بنای اصلی منتهی میگردید اثری به جای نمانده است. این معبد به تازگی با مصالح باقیمانده از دیوارهای اصلی آن سنگچینی و مرمت گردیده است.
آتشکده زرتشتیان خارک
در کنار ویرانههای پوزیدون در آغاز قرن چهارم میلادی همزمان با سلطنت هرمز معبد زرتشتیان در خارک بنیاد گرفت و تا قرن هفتم که ایرانیان به آیین اسلام گرویدند اعتبار و جلوهای خاص داشت. بعدها این آتشکده چون سایر آتشکدههای زرتشتی تبدیل به مسجدی برای عبادت مسلمین گردید. در صد متری جنوب آتشگاه بازماندههای چهار طاقی که آتش مقدس به آنجا برده و عبادت میشد به چشم میخورد.
کلیسا و دیر نسطوریان
در قرن سوم یعنی همعصر ساسانیان گروهی از نسطوریان در خارک اقامت گزیدند تا در صفحات جنوبی قدرتی در مقابل نفوذ زرتشتیان بوجود آید (نسطوریان معتقد به سرشت دوگانه انسانی و الهی عیسی مسیح بوند). نسطوریان تا قرن هفتم میلادی در خارک اقامت کردند و پس از آن به عللی نامعلوم از جزیره کوچانده شدند. آمار- جمعیت وابسته به صنعت نفت ۱۸۲۰ نفر – اهالی جزیره ۶۳۰۰ نفر- کارمندان ایرانی ۱۴۵ نفر – کارمندان خارجی ۳۰ نفر – کارگران ۲۲۵ نفر.
تأسیسات بارگیری صادرات نفتی خارک (خطوط لوله)
نفتی که از خارک صادر میشود از مناطق گچساران (نفت سنگین) و آغاجاری (نفت سبک) تأمین میگردد و بوسیله لولههایی به تلمبهخانه گوره (بین گناوه و آغاجاری) میرسد و از گناوه پنج رشته لوله زیردریایی (چهار لوله ۷۶ سانتیمتری و یک لوله ۱۰۷ سانتیمتری به طول تقریبی ۴۸ کیلومتر) که به طرف خارک کشیده شدهاند که روزانه ۳ تا ۴ میلیون بشکه نفت خام را به خارک میرساند. لولههای پنجگانه در ایستگاه کنترل فشار جزیره تبدیل به دو لوله ۱۲۲ سانتیمتری و ۹۵ سانتیمتری میشوند و از آنجا یک لوله ۵۵ سانتیمتری نفت تولیدی خود جزیره را به نفت سنگین گچساران که در لوله ۹۵ سانتیمتری جریان دارد متصل میکند. نفت سبک و سنگین در این دو لوله به سوی مخازن خارک که بر فراز کوه «تخت» بنا شدهاند جریان مییابند.
مخازن نفت خام
مخازن نفت خارک بر فراز مرتفعات کوه تخت (۷۶ متر از سطح دریا) بنا شدهاند. در محوطه مخازن ۳۲ مخزن با مشخصات زیر دیده میشوند: یک مخزن ۵۹۰۰۰ بشکهای برای نگهداری سوخت دیزل و ۶ مخزن ۱۴۰۰۰۰ بشکهای برای انبار کردن سوخت مازوت کشتیها و ۸ مخزن ۲۷۲۰۰۰ مخزن بشکهای و ۱۲ مخزن نیم میلیون بشکهای و بالاخره ۵ مخزن هر یک با ظرفیتی برابر با یک میلیون بشکه که عظیمترین مخازن نفتی جهانند نگهدارنده نفت خام میباشند. همچنین دو مخزن یک میلیون بشکهای جدید در دست ساختمان است. ظرفیت کلی مخازن خارک ۱۴۰۰۰۰۰۰ بشکه مواد نفتی است. ورود و خروج حداکثر و حداقل ارتفاع نفت در مخازن و عملیات مربوط به توزیع نفت روی اسکله از اتاق فرمان تحت کنترل میباشد. از این مخازن بوسیله ۴ لوله ۱۲۲ سانتیمتری نفت خام به اسکله میرسد. علاوه بر آن، تعدادی لولههای دیگر سوخت مورد لزوم کشتیها را به روی اسکله میبرند.