شاهنامه/پادشاهی اسکندر ۴

پادشاهی اسکندر ۳

شاهنامه (پادشاهی اسکندر ۴) از فردوسی

پادشاهی اسکندر ۵

یکی تخت بودش به هفتاد لخت		ببستی گشاینده‌ی نیک‌بخت
به پیکر یک اندر دگر بافته		به چاره سر شوشها تافته
سر پایها چون سر اژدها		ندانست کس گوهرش را بها
ازو چارسد گوهر شاهوار		همان سرخ یاقوت بد زین شمار
دو بودی به مثقال هر یک به سنگ		چو یک دانه‌ی نار بودی به رنگ
زمرد برو چار سد پاره بود		به سبزی چو قوس قزح نابسود
گشاده شتر بار بودی چهل		زنی بود چون موج دریا به دل
دگر چار سد تای دندان پیل		چه دندان درازیش بد میل میل
پلنگی که خوانی همی بربری		ازان چار سد پوست بد بر سری
ز چرم گوزن ملمع هزار		همه رنگ و بیرنگ او پر نگار
دگر سد سگ و یوز نخچیر گیر		که آهو ورا پیش دیدی ز تیر
بیاورد زان پس دوسد گاومیش		پرستنده‌ی او همی راند پیش
ز دیبای خز چارسد تخته نیز		همان تختها کرده از چوب شیز
دگر چار سد تخته از عود تر		که مهر اندرو گیرد و رنگ زر
سد اسپ گرانمایه آراسته		ز میدان ببردند با خواسته
همان تیغ هندی و رومی هزار		بفرمود با جوشن کارزار
همان خود و مغفر هزار و دویست		به گنجور فرمود کاکنون مه‌ایست
همه پاک بر بیطقون برشمار		بگویش که شبگیر برساز کار
سپیده چو برزد ز بالا درفش		چو کافور شد روی چرخ بنفش
زمین تازه شد کوه چون سندروس		ز درگاه برخاست آوای کوس
سکندر به اسپ اندر آورد پای		به دستوری بازگشتن به جای
چو طینوش جنگی سپه برنشاند		از ایوان به درگاه قیدافه راند
به قیدافه گفتند پدرود باش		به جان تازه‌ی چرخ را پود باش
برین گونه منزل به منزل سپاه		همی راند تا پیش آن رزمگاه
که لشکرگه نامور شاه بود		سکندر که با بخت همراه بود
سکندر بران بیشه بنهاد رخت		که آب روان بود و جای درخت
به طینوش گفت ایدر آرام گیر		چو آسوده گردی می و جام گیر
شوم هرچ گفتم به جای آورم		ز هر گونه پاکیزه رای آورم
سکندر بیامد به پرده سرای		سپاهش برفتند یک سر ز جای
ز شادی خروشیدن آراستند		کلاه کیانی بپیراستند
که نومید بد لشکر نامجوی		که دانست کش باز بینند روی
سپه با زبانها پر از آفرین		یکایک نهادند سر بر زمین
ز لشکر گزین کرد پس شهریار		ازان نامداران رومی هزار
زره‌دار با گرزه‌ی گاوروی		برفتند گردان پرخاشجوی
همه گرد بر گرد آن بیشه مرد		کشیدند صف با سلیح نبرد
سکندر خروشید کای مرد تیز		همی جنگ رای آیدت گر گریز
بلرزید طینوش بر جای خویش		پشیمان شد از دانش و رای خویش
بدو گفت کای شاه برترمنش		ستایش گزینی به از سرزنش
چنان هم که با خویش من قیدروش		بزرگی کن و راستی را بکوش
نه این بود پیمانت با مادرم		نگفتی که از راستی نگذرم؟
سکندر بدو گفت کای شهریار		چرا سست گشتی بدین مایه کار
ز من ایمنی بیم در دل مدار		نیازارد از من کسی زان تبار
نگردم ز پیمان قیدافه من		نه نیکو بود شاه پیمان‌شکن
پیاده شد از باره طینوش زود		زمین را ببوسید و زرای نمود
جهاندار بگرفت دستش به دست		بدان گونه کو گفت پیمان ببست
بدو گفت مندیش و رامش گزین		من از تو ندارم به دل هیچ کین
چو مادرت بر تخت زرین نشست		من اندر نهادم به دست تو دست
بگفتم که من دست شاه زمین		به دست تو اندر نهم هم‌چنین
همان روز پیمان من شد تمام		نه خوب آید از شاه گفتار خام
سکندر منم وان زمان من بدم		به خوبی بسی داستانها زدم
همان روز قیدافه آگاه بود		که اندر کفت پنجه‌ی شاه بود
پرستنده را گفت قیصر که تخت		بیارای زیر گلفشان درخت
بفرمود تا خوان بیاراستند		نوازنده‌ی رود و می خواستند
بفرمود تا خلعت خسروی		ز رومی و چینی و از پهلوی
ببخشید یارانش را سیم و زر		کرا در خور آمد کلاه و کمر
به طیوش فرمود کایدر مه‌ایست		که این بیشه دورست راه تو نیست
به قیدافه گوی ای هشیوار زن		جهاندار و بینادل و رای‌زن
بدارم وفای تو تا زنده‌ام		روان را به مهر تو آگنده‌ام
وزان جایگه لشکر اندر کشید		دمان تا به شهر برهمن رسید
بدان تا ز کردارهای کهن		بپرسد ز پرهیزگاران سخن
برهمن چو آگه شد از کار شاه		که آورد زان روی لشگر به راه
پرستنده مرد اندر آمد ز کوه		شدند اندران آگهی همگروه
نوشتند پس نامه‌یی بخردان		به نزد سکندر سر موبدان
سر نامه بود آفرین نهان		ز داننده بر شهریار جهان
که پیروزگر باد همواره شاه		به افزایش و دانش و دستگاه
دگر گفت کای شهریار سترگ		ترا داد یزدان جهان بزرگ
چه داری بدین مرز بی‌ارز رای		نشست پرستندگان خدای
گرین آمدنت از پی خواسته‌ست		خرد بی‌گمان نزد تو کاسته‌ست
بر ما شکیبایی و دانش است		ز دانش روانها پر از رامش است
شکیبایی از ما نشاید ستد		نه کس را ز دانش رسد نیز بد
نبینی جز از برهنه یک رمه		پراگنده از روزگار دمه
اگر بودن ایدر دراز آیدت		به تخم گیاها نیاز آیدت
فرستاده آمد بر شهریار		ز بیخ گیا بر میانش ازار
سکندر فرستاده و نامه دید		بی‌آزاری و رامشی برگزید
سپه را سراسر هم آنجا بماند		خود و فیلسوفان رومی براند
پرستنده آگه شد از کار شاه		پذیره شدندش یکایک به راه
ببردند بی‌مایه چیزی که بود		که نه گنج بدشان نه کشت و درود
یکایک برو خواندند آفرین		بران برمنش شهریار زمین
سکندر چو روی برهمن بدید		بران گونه آواز ایشان شنید
دوان و برهنه تن و پای و سر		تنان بی‌بر و جان ز دانش به بر
ز برگ گیا پوشش از تخم خورد		برآسوده از رزم و روز نبرد
خور و خواب و آرام بر دشت و کوه		برهنه به هر جای گشته گروه
همه خوردنیشان بر میوه‌دار		ز تخم گیا رسته بر کوهسار
ازار یکی چرم نخچیر بود		گیا پوشش و خوردن آژیر بود
سکندر بپرسیدش از خواب و خورد		از آسایش روز ننگ و نبرد
ز پوشیدنی و ز گستردنی		همه بی‌نیازیم از خوردنی
برهنه چو زاید ز مادر کسی		نباید که نازد بپوششی بسی
وز ایدر برهنه شود باز خاک		همه جای ترس است و تیمار و باک
زمین بستر و پوشش از آسمان		به ره دیده‌بان تا کی آید زمان
جهانجوی چندین بکوشد به چیز		که آن چیز کوشش نیرزد به نیز
چنو بگذرد زین سرای سپنج		ازو بازماند زر و تاج و گنج
چنان دان که نیکیست همراه اوی		به خاک اندر آید سر و گاه اوی
سکندر بپرسید که کاندر جهان		فزون آشکارا بود گر نهان
همان زنده بیش است گر مرده نیز		کزان پس نیازش نیاید به چیز
چنین داد پاسخ که ای شهریار		تو گر مرده را بشمری سدهزار
ازان سد هزاران یکی زنده نیست		خنک آنک در دوزخ افگنده نیست
بباید همین زنده را نیز مرد		یکی رفت و نوبت به دیگر سپرد
بپرسید خشکی فزون‌تر گر آب		بتابد بروبر همی آفتاب
برهمن چنین داد پاسخ به شاه		که هم آب را خاک دارد نگاه
بپرسید کز خواب بیدار کیست		به روی زمین بر گنهکار کیست
که جنبندگانند و چندی زیند		ندانند کاندر جهان برچیند
برهمن چنین داد پاسخ بدوی		که ای پاکدل مهتر راست گوی
گنهکارتر چیز مردم بود		که از کین و آزش خرد گم بود
چو خواهی که این را بدانی درست		تن خویشتن را نگه کن نخست
که روی زمین سربسر پیش تست		تو گویی سپهر روان خویش تست
همی رای داری که افزون کنی		ز خاک سیه مغز بیرون کنی
روان ترا دوزخ است آرزوی		مگر زین سخن بازگردی به خوی
دگر گفت بر جان ما شاه کیست		به کژی بهر جای همراه کیست
چنین داد پاسخ که آز است شاه		سر مایه‌ی کین و جای گناه
بپرسید خود گوهر از بهر چیست		کش از بهر بیشی بباید گریست
چنین داد پاسخ که آز و نیاز		دو دیوند بیچاره و دیوساز
یکی را ز کمی شده خشک لب		یکی از فزونیست بی‌خواب شب
همان هر دو را روز می بشکرد		خنک آنک جانش پذیرد خرد
سکندر چو گفتار ایشان شنید		به رخساره شد چون گل شنبلید
دو رخ زرد و دیده پر از آب کرد		همان چهر خندان پر از تاب کرد
بپرسید پس شاه فرمانروا		که حاجت چه باشد شما را به ما
ندارم دریغ از شما گنج خویش		نه هرگز براندیشم از رنج خویش
بگفتند کای شهریار بلند		در مرگ و پیری تو بر ما ببند
چنین داد پاسخ ورا شهریار		که بامرگ خواهش نیاید به کار
چه پرهیزی از تیز چنگ اژدها		که گرزآهنی زو نیابی رها
جوانی که آید بمابر دراز		هم از روز پیری نیابد جواز
برهمن بدو گفت کای پادشا		جهاندار و دانا و فرمانروا
چو دانی که از مرگ خود چاره نیست		ز پیری بتر نیز پتیاره نیست
جهان را به کوشش چه جویی همی		گل زهر خیره چه بویی همی
ز تو بازماند همین رنج تو		به دشمن رسد کوشش و گنج تو
ز بهر کسان رنج بر تن نهی		ز کم دانشی باشد و ابلهی
پیامست از مرگ موی سپید		به بودن چه داری تو چندین امید
چنین گفت بیداردل شهریار		که گر بنده از بخشش کردگار
گذر یافتی بودمی من همان		به تدبیر بر گشتن آسمان
که فرزانه و مرد پرخاشخر		ز بخشش به کوشش نیابد گذر
دگر هرک در جنگ من کشته شد		کرا ز اخترش روز برگشته شد
به درد و به خون ریختن بد سزا		که بیدادگر کس نیابد رها
بدیدند بادافره ایزدی		چو گشتند باز از ره بخردی
کس از خواست یزدان کرانه نیافت		ز کار زمانه بهانه نیافت
بسی چیز بخشید و نستد کسی		نبد آز نزدیک ایشان بسی
بی‌آزار ازان جایگه برگرفت		بران هم نشان راه خاور گرفت
همی رفت منزل به منزل به راه		ز ره رنجه و مانده یکسر سپاه
ز شهر برهمن به جایی رسید		یکی بی‌کران ژرف دریا بدید
بسان زنان مرد پوشیده روی		همی رفت با جامه و رنگ و بوی
زبانها نه تازی و نه خسروی		نه ترکی نه چینی و نه پهلوی
ز ماهی بدیشان همی خوردنی		به جایی نبد راه آوردنی
شگفت اندر ایشان سکندر بماند		ز دریا همی نام یزدان بخواند
هم‌انگاه کوهی برآمد ز آب		بدو پاره شد زرد چون آفتاب
سکندر یکی تیز کشتی بجست		که آن را ببیند به دیده درست
یکی گفت زان فیلسوفان به شاه		که بر ژرف دریا ترا نیست راه
بمان تا ببیند مر او را کسی		که بهره ندارد ز دانش بسی
ز رومی و از مردم پارسی		بدان کشتی اندر نشستند سی
یکی زرد ماهی بد آن لخت کوه		هم‌انگه چو تنگ اندر آمد گروه
فروبرد کشتی هم اندر شتاب		هم آن کوه شد ناپدید اندر آب
سپاه سکندر همی خیره ماند		همی هرکسی نام یزدان بخواند
بدو گفت رومی که دانش بهست		که داننده بر هر کسی بر مهست
اگر شاه رفتی و گشتی تباه		پر از خون شدی جان چندین سپاه
وزان جایگه لشکر اندر کشید		یکی آبگیری نو آمد پدید
به گرد اندرش نی بسان درخت		تو گفتی که چوب چنارست سخت
ز پنجه فزون بود بالای اوی		چهل رش بپیمود پهنای اوی
همه خانه‌ها کرده از چوب و نی		زمینش هم از نی فروبرده پی
نشایست بد در نیستان بسی		ز شوری نخورد آب او هرکسی
چو بگذشت زان آب جایی رسید		که آمد یکی ژرف دریا پدید
جهان خرم و آب چون انگبین		همی مشک بویید روی زمین
بخوردند و کردند آهنگ خواب		بسی مار پیچان برآمد ز آب
وزان بیشه کژدم چو آتش به رنگ		جهان شد بران خفتگان تار و تنگ
به هر گوشه‌یی در فراوان بمرد		بزرگان دانا و مردان گرد
ز یک سو فراوان بیامد گراز		چو الماس دندانهای دراز
ز دست دگر شیر مهتر ز گاو		که با جنگ ایشان نبد زور و تاو
سپاهش ز دریا بیکسو شدند		بران نیستان آتش اندر زدند
بکشتند چندان ز شیران که راه		به یکبارگی تنگ شد بر سپاه
وزان جایگه رفت خورشیدفش		بیامد دمان تا زمین حبش
ز مردم زمین بود چون پر زاغ		سیه گشته و چشمها چون چراغ
تناور یکی لشکری زورمند		برهنه تن و پوست و بالابلند
چو از دور دیدند گرد سپاه		خروشی برآمد ز ابر سیاه
سپاه انجمن شد هزاران هزار		وران تیره شد دیده‌ی شهریار
به سوی سکندر نهادند سر		بکشتند بسیار پرخاشخر
به جای سنان استخوان داشتند		همی بر تن مرد بگذاشتند
به لشکر بفرمود پس شهریار		که برداشتند آلت کارزار
برهنه به جنگ اندر آمد حبش		غمی گشت زان لشکر شیرفش
بکشتند زیشان فزون از شمار		بپیچید دیگر سر از کارزار
ز خون ریختن گشت روی زمین		سراسر به کردار دریای چین
چو از خون در و دشت آلوده شد		ز کشته به هر جای بر توده شد
چو بر توده خاشاکها برزدند		بفرمود تا آتش اندر زدند
چو شب گشت بشنید آواز گرگ		سکندر بپوشید خفتان و ترگ
یکی پیش رو بود مهتر ز پیل		به سر بر سرو داشت همرنگ نیل
ازین نامداران فراوان بکشت		بسی حمله بردند و ننمود پشت
بکشتند فرجام کارش به تیر		یکی آهنین کوه بد پیل گیر
وزان جایگه تیز لشکر براند		بسی نام دادار گیهان بخواند
چو نزدیکی نرم‌پایان رسید		نگه کرد و مردم بی‌اندازه دید
نه اسپ و نه جوشن نه تیغ و نه گرز		ازان هر یکی چون یکی سرو برز
چو رعد خروشان برآمد غریو		برهنه سپاهی به کردار دیو
یکی سنگ‌باران بکردند سخت		چو باد خزان برزند بر درخت
به تیر و به تیغ اندر آمد سپاه		تو گفتی که شد روز روشن سیاه
چو از نرم‌پایان فراوان بماند		سکندر برآسود و لشکر براند
بشد تازیان تا به شهری رسید		که آن را کران و میانه ندید
به آیین همه پیش باز آمدند		گشاده‌دل و بی‌نیاز آمدند
ببردند هرگونه گستردنی		ز پوشیدنیها و از خوردنی
سکندر بپرسید و بنواختشان		براندازه بر پایگه ساختشان
کشیدند بر دشت پرده‌سرای		سپاهش نجست اندر آن شهر جای
سر اندر ستاره یکی کوه دید		تو گفتی که گردون بخواهد کشید
بران کوه مردم بدی اندکی		شب تیره زیشان نماندی یکی
بپرسید ازیشان سکندر که راه		کدامست و چون راند باید سپاه
همه یکسره خواندند آفرین		که ای نامور شهریار زمین
به رفتن برین کوه بودی گذر		اگر برگذشتی برو راه‌بر
یکی اژدهایست زان روی کوه		که مرغ آید از رنج زهرش ستوه
نیارد گذشتن بروبر سپاه		همی دود زهرش برآید به ماه
همی آتش افروزد از کام اوی		دو گیسو بود پیل را دام اوی
همه شهر با او نداریم تاو		خورش بایدش هر شبی پنج گاو
بجوییم و بر کوه خارا بریم		پر اندیشه و پر مدارا بریم
بدان تا نیاید بدین روی کوه		نینجامید از ما گروها گروه
بفرمود سالار دیهیم جوی		که آن روز ندهند چیز بدوی
چو گاه خورش درگذشت اژدها		بیامد چو آتش بران تند جا
سکندر بفرمود تا لشکرش		یکی تیرباران کنند ازبرش
بزد یک دم آن اژدهای پلید		تنی چند ازیشان به دم درکشید
بفرمود اسکندر فیلقوس		تبیره به زخم آوریدند و کوس
همان بی‌کران آتش افروختند		به هرجای مشعل همی سوختند
چو کوه از تبیره پرآواز گشت		بترسید ازان اژدها بازگشت
چو خورشید برزد سر از برج گاو		ز گلزاربرخاست بانگ چکاو
چو آن اژدها را خورش بود گاه		ز مردان لشکر گزین کرد شاه
درم داد سالار چندی ز گنج		بیاورد با خویشتن گاو پنج
بکشت و ز سرشان برآهخت پوست		بدان جادوی داده دل مرد دوست
بیاگند چرمش به زهر و به نفت		سوی اژدها روی بنهاد تفت
مران چرمها را پر از باد کرد		ز دادار نیکی دهش یاد کرد
بفرمود تا پوست برداشتند		همی دست بر دست بگذاشتند
چو نزدیکی اژدها رفت شاه		بسان یکی ابر دیدش سپاه
زبانش کبود و دو چشمش چو خون		همی آتش آمد ز کامش برون
چو گاو از سر کوه بنداختند		بران اژدها دل بپرداختند
فرو برد چون باد گاو اژدها		چو آمد ز چنگ دلیران رها
چو از گاو پیوندش آگنده شد		بر اندام زهرش پراگنده شد
همه رودگانیش سوراخ کرد		به مغز و به پی راه گستاخ کرد
همی زد سرش را بران کوه سنگ		چنین تا برآمد زمانی درنگ
سپاهی بروبر ببارید تیر		به پای آمد آن کوه نخچیرگیر
وزان جایگه تیز لشکر براند		تن اژدها را هم‌انجا بماند
بیاورد لشکر به کوهی دگر		کزان خیره شد مرد پرخاشخر
بلندیش بینا همی دیر دید		سر کوه چون تیغ و شمشیر دید
یکی تخت زرین بران تیغ کوه		ز انبوه یکسو و دور از گروه
یکی مرده مرد اندران تخت‌بر		همانا که بودش پس از مرگ فر
ز دیبا کشیده برو چادری		ز هر گوهری بر سرش افسری
همه گرد بر گرد او سیم و زر		کسی را نبودی بروبر گذر
هرآنکس که رفتی بران کوهسار		که از مرده چیزی کند خواستار
بران کوه از بیم لرزان شدی		به مردی و بر جای ریزان شدی
سکندر برآمد بران کوه‌سر		نظاره بران مرد با سیم و زر
یکی بانگ بشنید کای شهریار		بسی بردی اندر جهان روزگار
بسی تخت شاهان بپرداختی		سرت را به گردون برافراختی
بسی دشمن و دوست کردی تباه		ز گیتی کنون بازگشتست گاه
رخ شاه ز آواز شد چون چراغ		ازان کوه برگشت دل پر ز داغ
همی رفت با نامداران روم		بدان شارستان شد که خوانی هروم
که آن شهر یکسر زنان داشتند		کسی را دران شهر نگذاشتند
سوی راست پستان چو آن زنان		بسان یکی نار بر پرنیان
سوی چپ به کردار جوینده مرد		که جوشن بپوشد به روز نبرد
چو آمد به نزدیک شهر هروم		سرافراز با نامداران روم
یکی نامه بنوشت با رسم و داد		چنانچون بود مرد فرخ‌نژاد
به عنوان بر از شاه ایران و روم		سوی آنک دارند مرز هروم
سر نامه از کردگار سپهر		کزویست بخشایش و داد و مهر
هرانکس که دارد روانش خرد		جهان را به عمری همی بسپرد
شنید آنک ما در جهان کرده‌ایم		سر مهتری بر کجا برده‌ایم
کسی کو ز فرمان ما سر بتافت		نهالی بجز خاک تیره نیافت
نخواهم که جایی بود در جهان		که دیدار آن باشد از من نهان
گر آیم مرا با شما نیست رزم		به دل آشتی دارم و رای بزم
اگر هیچ دارید داننده‌یی		خردمند و بیدار خواننده‌یی
چو برخواند این نامه‌ی پندمند		برآنکس که هست از شما ارجمند
ببندید پیش آمدن را میان		کزین آمدن کس ندارد زیان
بفرمود تا فیلسوفی ز روم		برد نامه نزدیک شهر هروم
بسی نیز شیرین سخنها بگفت		فرستاده خود با خرد بود جفت
چو دانا به نزدیک ایشان رسید		همه شهر زن دید و مردی ندید
همه لشکر از شهر بیرون شدند		به دیدار رومی به هامون شدند
بران نامه‌بر شد جهان انجمن		ازیشان هرانکس که بد رای زن
چو این نامه برخواند دانای شهر		ز رای دل شاه برداشت بهر
نشستند و پاسخ نوشتند باز		که دایم بزی شاه گردن فراز
فرستاده را پیش بنشاندیم		یکایک همه نامه برخواندیم
نخستین که گفتی ز شاهان سخن		ز پیروزی و رزمهای کهن
اگر لشکر آری به شهر هروم		نبینی ز نعل و پی اسپ بوم
بی‌اندازه در شهر ما برزنست		بهر برزنی بر هزاران زنست
همه شب به خفتان جنگ اندریم		ز بهر فزونی به تنگ اندریم
ز چندین یکی را نبودست شوی		که دوشیزگانیم و پوشیده‌روی
ز هر سو که آیی برین بوم و بر		بجز ژرف دریا نبینی گذر
ز ما هر زنی کو گراید بشوی		ازان پس کس او را نه‌بینیم روی
بباید گذشتن به دریای ژرف		اگر خوش و گر نیز باریده برف
اگر دختر آیدش چون کردشوی		زن‌آسا و جوینده‌ی رنگ و بوی
هم آن خانه جاوید جای وی است		بلند آسمانش هوای وی است
وگر مردوش باشد و سرفراز		بسوی هرومش فرستند باز
وگر زو پسر زاید آنجا که هست		بباشد نباشد بر ماش دست
ز ما هرک او روزگار نبرد		از اسپ اندر آرد یکی شیرمرد
یکی تاج زرینش بر سر نهیم		همان تخت او بر دو پیکر نهیم
همانا ز ما زن بود سی‌هزار		که با تاج زرند و با گوشوار
که مردی ز گردنکشان روز جنگ		به چنگال او خاک شد بی‌درنگ
تو مردی بزرگی و نامت بلند		در نام بر خویشتن در مبند
که گویند با زن برآویختنی		ز آویختن نیز بگریختی
یکی ننگ باشد ترا زین سخن		که تا هست گیتی نگردد کهن
چه خواهی که با نامداران روم		بیایی بگردی به مرز هروم
چو با راستی باشی و مردمی		نبینی جز از خوبی و خرمی
به پیش تو آریم چندان سپاه		که تیره شود بر تو خورشید و ماه
چو آن پاسخ نامه شد اسپری		زنی بود گویا به پیغمبری
ابا تاج و با جامه‌ی شاهوار		همی رفت با خوب‌رخ ده سوار
چو آمد خرامان به نزدیک شاه		پذیره فرستاد چندی به راه
زن نامبردار نامه بداد		پیام دلیران همه کرد یاد
سکندر چو آن پاسخ نامه دید		خردمند و بینادلی برگزید
بدیشان پیامی فرستاد و گفت		که با مغز مردم خرد باد جفت
به گرد جهان شهریاری نماند		همان بر زمین نامداری نماند
که نه سربسر پیش من کهترند		وگرچه بلندند و نیک‌اخترند
مرا گرد کافور و خاک سیاه		همانست و هم بزم و هم رزمگاه
نه من جنگ را آمدم تازیان		به پیلان و کوس و تبیره زنان
سپاهی برین سان که هامون و کوه		همی گردد از سم اسپان ستوه
مرا رای دیدار شهر شماست		گر آیید نزدیک ما هم رواست
چو دیدار باشد برانم سپاه		نباشم فراوان بدین جایگاه
ببینیم تا چیستتان رای و فر		سواری و زیبایی و پای و پر
ز کار زهشتان بپرسم نهان		که بی‌مرد زن چون بود در جهان
اگر مرگ باشد فزونی ز کیست		به بینم که فرجام این کار چیست
فرستاده آمد سخنها بگفت		همه راز بیرون کشید از نهفت
بزرگان یکی انجمن ساختند		ز گفتار دل را بپرداختند
که ما برگزیدیم زن دو هزار		سخن‌گوی و داننده و هوشیار
ابا هر سدی بسته ده تاج زر		بدو در نشانده فراوان گهر
چو گرد آید آن تاج باشد دویست		که هر یک جز اندر خور شاه نیست
یکایک بسختیم و کردیم تل		اباگوهران هر یکی سی رطل
چو دانیم کامد به نزدیک شاه		یکایک پذیره شویمش به راه
چو آمد به نزدیک ما آگهی		ز دانایی شاه وز فرهی
فرستاده برگشت و پاسخ بگفت		سخنها همه با خرد بود جفت
سکندر ز منزل سپه برگرفت		ز کار زنان مانده اندر شگفت
دو منزل بیامد یکی باد خاست		وزو برف با کوه و درگشت راست
تبه شد بسی مردم پایکار		ز سرما و برف اندر آن روزگار
برآمد یکی ابر و دودی سیاه		بر آتش همی رفت گفتی سپاه
زره کتف آزادگان را بسوخت		ز نعل سواران زمین برفروخت
بدین هم نشان تا به شهری رسید		که مردم بسان شب تیره دید
فروهشته لفچ و برآورده کفچ		به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ
همه دیده‌هاشان به کردار خون		همی از دهان آتش آمد برون
بسی پیل بردند پیشش به راه		همان هدیه مردمان سیاه
بگفتند کین برف و باد دمان		ز ما بود کامد شما را زیان
که هرگز بدین شهر نگذشت کس		ترا و سپاه تو دیدیم و بس
ببود اندر آن شهر یک ماه شاه		چو آسوده گشتند شاه و سپاه
ازنجا بیامد دمان و دنان		دل‌آراسته سوی شهر زنان
ز دریا گذر کرد زن دو هزار		همه پاک با افسر و گوشوار
یکی بیشه بد پر ز آب و درخت		همه جای روشن‌دل و نیکبخت
خورش گرد کردند بر مرغزار		ز گستردنیها به رنگ و نگار
چو آمد سکندر به شهر هروم		زنان پیش رفتند ز آباد بوم