برنامه عمرانی دوم
| برنامه عمرانی اول | تصمیمهای مجلس | درگاه محمدرضا شاه پهلوی |
اجرای برنامه هفت ساله اول که در بهمن ۱۳۲۷ به تصویب مجلس شورای به تصویب مجلس شورای ملی رسیده بود از آغاز سال ۱۳۳۰ به سبب دشواریهایی که ملی کردن نفت بوجود آورد و بریده شدن درآمد نفت از نفت جنوب و تنگی بودجه دولت، دچار رکود شد و این وضع تا سال ۱۳۳۳ تا بستن قرارداد کنسرسیوم دنباله داشت. در درازای هفت سال برنامه عمرانی اول، سازمان برنامه[۱] که اجرای برنامه عمرانی را بر عهده داشت ده مدیرعامل، ریاست آن را داشتند: تقی نصر، حسن مشرف نفیسی، محمد سجادی، محمد نخعی، احمد زنگنه، جعفر شریفامامی، ابوالقاسم پناهی، احمد حسن عدل و ابوالجسن ابتهاج.
قانون برنامه هفت ساله دوم عمرانی کشور دربرگیرنده ۲۱ ماده و دو تبصره در نشست ۸ اسفند ماه ۱۳۳۳ به تصویب مجلس شورای ملی رسید.[۲] هدفهای این برنامه بدین قرار بود: برای افزایش تولید و بهبود و تکثیر صادرات و تهیه مایحتاج مردم در داخله کشور و ترقی کشاورزی و صنایع و اکتشاف و بهرهبرداری از معادن و ثروتهای زیر زمینی و اصلاح و تکمیل وسایل ارتباط و اصلاح امور بهداشت عمومی و انجام هر نوع عملیاتی برای عمران کشور و بالا بردنسطح فرهنگ و زندگی افراد و بهبود وضع معیشت عمومی.
برنامه عمرانی دوم به بخش خصوصی نیز انگیزه داد که در کشور سرمایهگذاری کنند. در درازای برنامه عمرانی دوم ۱۷٪ از تولید ناخالص ملی دوباره سرمایهگذاری شد و برنامه توانست به رشد اقتصادی ۵،۷٪ برسد. بالابردن پیوسته استاندارهای زندگی و پرداخت پروژههای بیشمار عمرانی، ذخیره ارزی ایران را کاهش داد و در پایان سال ششم برنامه عمرانی سبب تورم اقتصادی شد که با کاهش در سرمایهگذاری هر دو دشواری از میان برداشته شد. پیروزی دولت و سازمان برنامه در به انجام رساندن پروژههای عمرانی و تولیدی بسیار چشمگیر بود و این پیروزی سبب شد که گسترش و رشد اقتصادی و اجتماعی کشور همچون هدف ملی شناخته شود و روشن شد که بهبود چگونگی زندگی مردم تنها از راه اجرای برنامه اقتصادی شدنی است. ارزندهترین دستآوردهای برنامه عمرانی دوم در زمینه کشاورزی و آبیاری و ارتباطات و مخابرات بود. چندین سد ساخته شد که سبب شد زمینهای کشاورزی بسیاری آبیاری و آب نوشیدنی مردم نیز فراهم آید. همچنین سدها سبب تولید الکتریستیه و برق برای روشنایی خانهها و کارخانهها شد. ساختن راهها و بهبود شبکه جادههای کشور، فرودگاهها برزگ برای پروازهای داخلی و بینالمللی سبب گسترش رفت و آمد در داخل و بیرون از کشور شد. ساختن بندرها به بالا رفتن صادرات و واردات کمک کرد. در بخش خصوصی سبب افزایش سرمایهگذاری در صنایع کالاهای سبک شد. تولید شکر، پارچه، سیمان و دیگر تولیدات که در ساختن بنا بکار میرود و تولید مواد غذایی فزونی گرفت.
کوتاه اینکه ریشهکن کردن مالاریا و آبله، لولهکشی آب در تهران و بسیاری از شهرها گام بزرگی در بهداشت همگانی بود. با ساختن سدها از نیروی آب، برق تولید شد. جادههای اسفالت شده به درازای ۲،۴۴۱ کیلومتر جنوب ایران را به شمال کشور پیوند داد. به درازای راهآهن از شرق کشور تا مشهد و از غرب تا تبریز افزودهشد. بدین سان در برنامه عمرانی دوم هدفهای زیربنایی کشور به انجام رسید. افزایش تولید، فزونی صادرات و برآوردن نیازهای داخلی را دربرداشت که خود به گسترش کشاورزی و صنایع، جستجو و بهرهبرداری از کانهای زیرزمینی، بهبود و گسترش جادهها و تله کامیونیکیشن، بالابردن بهداشت و آموزش همگانی همچون بهبود چگونگی زندگی و فراهمآوردن رفاه در زندگی داخلی و اجتماعی از پیروزیها و دستآوردهای برنامه عمرانی دوم میباشد.
اعتبارهای آغازین برنامه که در قانون برنامه عمرانی دوم به تصویب رسید، ۷۰ میلیون ریال بود. در درازای اجرای برنامه روشن شد که این اعتبار برای پرداخت هزینهها بسنده نیست. بدین سبب نزدیک به پایان سال ۱۳۳۶ کمیسیون مشترک مجلس شورای ملی و مجلس سنا افزایش اعتبارات را تا ۲۰٪ تصویب کرد و اعتبار ۷۰ میلیارد به ۸۴ میلیارد ریال افزایش یافت. اما پس از آنکه دولت بنا بر نیازهای کشور، سهم سازمان برنامه را ار درآمد نفت کاهش داد و روشن شد که اجرای برنامه ۸۴ میلیارد ریالی بدون گرفتن وام شدنی نیست، قراردادهای وام با امریکا و برخی از کشورهای اروپایی بسته شد و از آن وامها نزدیک به ۲۵ میلیارد ریال برای اجرای پروژههای برنامه هفت ساله دوم بکار رفت.
برای اجرای برنامه هفتساله دوم عمرانی کشور بودجه برای پروژههای عمرانی برای هر گروه از پروژهها بدین قرار ویژه شدهاست:
- کشاورزی و آبیاری ۱۸،۲۰۰ میلیون ریال یا ۲۶٪ از بودجه برنامه
- ارتباطات و مخابرات ۲۲،۸۰۰ میلیون ریال یا ۳۲،۶٪ از بودجه برنامه
- صنایع و معادن ۱۰،۶۰۰ میلیون ریال یا ۱۵،۱ از بودجه برنامه
- امور اجتماعی ۱۸،۴۰۰ میلیون ریال یا ۲۶،۳٪ از بودجه برنامه
::جمع ۷۰،۰۰۰ میلیون ریال صد درصد بودجه ۱۰۰٪
برنامه عمرانی دوم و نقشه گسترش و رشد اقتصادی سبب شد که فعالیتهای دولتها و ساماندهی بودجه و ویژه ساختن درآمد نفت به کارهای عمرانی با رشد اجتماعی و اقتصادی کشور پیوند یابد و مشی دولتها بر پایه کارهای عمرانی و تولیدی قرارگیرد. کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی و سنا با داشتن چهل و هشت تن عضو برگزیده شده از دو مجلس، تنها کمیسیونی بود که اختیار قانونگذاری داشت و کارها و بودجه سازمان برنامه زیر کنترل کمیسیون برنامه قرارداشت.
۱۱ شهریور ۱۳۳۳ ابوالحسن ابتهاج به ریاست سازمان برنامه برگزیده شد و دو دفتر اقتصادی و فنی در سازمان برنامه ایجاد شد. در این هنگام دولت در آخرین گفتگوها برای امضا کردن قرارداد نفت کنسرسیوم بود. به سبب بیش از سه سال نداشتن درآمد نفت، خزانه دولت خالی بود و کارگران و کارمندان ماهها بود که دستمزد و حقوق نگرفته بودند. بانک ملی چند میلیون ریال به سازمان برنامه وام داد که برای دادن دستمزد کارگران معدنها و استخدام کارشناسان سدسازی بکار گرفته شد. ساختمان سد کرج، سد سفید رود، بندرها، و راه سازی که در برنامه عمرانی دوم پیشبینی شده بود آغاز شد. برای فراهم آوردن بودجه برای استخدام شرکتهای مقاطعه کاری و شرکتهای مهندسی خارجی و کارشناسان خارجی با تجربه از بنیاد فورد وام گرفته شد.
۱۹ آبان ۱۳۳۳ ویلیام وارن رئیس اصل چهار ترومن در ایران در یک گفتگو با خبرنگاران ابراز داشت که "...برای اجرای برنامههای عمرانی در سال جاری ۲۱،۵۰۰،۰۰۰ دلار از سوی دولت امریکا و ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰ ریال از سوی دولت ایران ویژه شده است که همه آن در اختیار صندوق مشترک گذاشته خواهد شد تا با تصویب کمیسیون مشترک ایران و امریکا به مصرف برنامههای عمرانی برسد.
۹ آذر ۱۳۳۳ نخستین پل بر روی رود کرخه ساخته شد. این پل سوسنگرد را به دشت میشان می پیوندد و درازای آن ۲۰۰ متر بود. در این زمان جرج آلن معاون وزارت امور خارجه امریکا همراه با تنی چند از نمایندگان کنگره و نمایندگان چند وزارتخانه امریکا وارد تهران شد. این هیات درباره روش کارکرد و کمکهای اداره اصل چهار
۱۸ آذر ۱۳۳۳ اولین کلنگ ساختمان کارخانه جدید سیصد تنی سیمان که ماشینآلات آن از دانمارک خریداری شده است به وسیله حسین علاء وزیر دربار شاهنشاهی در نزدیکی کارخانه ذوب مس غنیآباد در شهر ری بر زمین زده شد.
۲ دی ۱۳۳۳ دو میلیون و هشتصد هزار دلار آخرین بخش کمک امریکا به وسیله اداره اصل چهار به ایران پرداخته شد.
۶ دی ۱۳۳۳ از آنجا که دوره قانونی بهرهبرداری از صنایع نفت آبادان پس از بستن قرارداد نفت با کنسرسیوم آغاز شده، سازمان برنامه مسول استفاده از درآمد نفت شد و وزارت دارایی هزینههای آن را کنترل خواهدکرد.
۱۱ دی ۱۳۳۳ با استفاده از درآمد نفت بیش از صد و پنجاه پروژه عمرانی شهرستانها در سازمان برنامه مورد بررسی قرارگرفت تا به اجرا دربیاید. ایران در سال ۱۹۵۴ بیست و دو میلیون و چهارصد هزار بشکه نفت خام تولید کرد و هفت میلیون و چهارصد هزار لیره درآمد نفت خام داشته است.
۱۲ دی ۱۳۳۳ قانون آب و فاضلاب شهر تهران به تصویب مجلس شورای ملی رسید.[۳]
۲۶ دی ۱۳۳۳ ساختمان سد سفیدرود که به فرمان شاهنشاه از چندی پیش آغاز شده بود پیشرفت بسیار کرده بود و در دازای پنج سال به پایان خواهد رسید. هزینه نخستین این سد نزدیک به ۱۲۰ میلیون توام پیشبینی شده و کار ساختمان آن را یک شرکت فرانسوی بر عهده دارد. پهنه دریاچه پشت سد دوازده هزار کیلومتر مربع خواهد بود و رویه زیر کشت استان گیلان را دو برابر میکند. افزون برآن برق رشت، قزوین و طارم و چند شهر دیگر از این سد فراهم خواهد شد.
۱۷ بهمن ۱۳۳۳ مقاولهنامه استفاده ایران از اعتبارات دولت فرانسه میان مدیر عامل سازمان برنامه و نمایندگان بانک پاریس امضا و رد و بدل شد.
۳۰ بهمن ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی با پرداخت ۲۴۲۰ میلیون ریال برای راهسازی موافقت کرد و بررسیهای خود را درباره کارخانه ذوبآهن و تهیه پروژه و چگونگی آن را به پایان رسانید.
۱ اسفند ۱۳۳۳ یونیسف با همکاری وزارت بهداری کارخانه شیرپاستوریزه را که یکی از مجهزترین و بهترین کارخانه شیر پاستوریزه در خاورمیانه است بنیان ساخت.
۳ اسفند ۱۳۳۳ نخستین پیچ و مهره اتصالی ریل راهآهن شاهرود به مشهد در شاهرود به وسیله وزیر راه بسته شد و بیدرنگ کارگران ریلگذاری را آغاز کردند.
۵ اسفند ۱۳۳۳ وزیر دارایی لایحه ایجاد سازمان سد کرج و اساسنامه آن را که دربرگیرنده هشت ماده است برای تصویب به مجلس شورای ملی داد.
۱۴ اسفند ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی با اعتبار برای استخدام هشت نفر کارشناس خارجی برای سازمان برنامه موافقت کرد.
۱۵ اسفند ۱۳۳۳ وزارت دارایی اعلام کرد بودجه کل کشور در سال جاری که هزینهها به روش یک دوازدهم پرداخت شده بدین قرار است: درآمد ۱۱،۳۸۵،۶۹۱،۰۰۰ ریال - و هزینه ۱۴،۶۵۰،۴۹۳،۰۰۰ ریال می باشد که از آن مبلغ ۳،۶۰۰،۰۰۰،۰۰۰ ریال از درآمد و هزینههای تصویب شده به بودجه عمرانی کشور پیوند دارد.
۲۱ اسفند ۱۳۳۳ نخستین کلنگ بنای کارخانه کبریتسازی در شهر صنعتی کرج به زمین زده شد.
۲۸ اسفند ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه بکار گرفتن اعتبارهای ویژه شده به فصلهای ششگانه برنامه هفت ساله سازمان برنامه موافقت کرد.
منبع