نظامی (هفت پیکر)/چارشنبه که از شکوفه مهر

'

نظامی (هفت پیکر) (چارشنبه که از شکوفه مهر) از نظامی

'

چارشنبه که از شکوفه مهر		گشت پیروزه‌گون سواد سپهر
شاه را شد ز عالم افروزی		جامه پیروزه‌گون ز پیروزی
شد به پیروزه گنبد از سر ناز		روز کوتاه بود و قصه دراز
زلف شب چون نقاب مشکین بست		شه ز نقابی نقیبان رست
خواست تا بانوی فسانه سرای		آرد آیین بانوانه به جای
گوید از راه عشقبازی او		داستانی به دلنوازی او
غنچه گل گشاد سرو بلند		بست بر برگ گل شمامه قند
گفت کای چرخ بنده فرمانت		واختر فرخ آفرین خوانت
من و بهتر ز من هزار کنیز		از زمین بوسی تو گشته عزیز
زشت باشد که پیش چشمه نوش		درگشاید دکان سرکه‌فروش
چون ز فرمان شاه نیست گزیر		گویم ار شه بود صداع پذیر
بود مردی به مصر ماهان نام		منظری خوبتر ز ماه تمام
یوسف مصریان به زیبائی		هندوی او هزار یغمائی
جمعی از دوستان و همزادان		گشته هریک به روی او شادان
روزکی چند زیر چرخ کبود		دل نهادند بر سماع و سرود
هریک از بهر آن خجسته چراغ		کرده مهمانیی به خانه و باغ
روزی آزاده‌ای بزرگ نه خرد		آمد او را به باغ مهمان برد
بوستانی لطیف و شیرین کار		دوستان زو لطیف‌تر صدبار
تا شب آنجا نشاط می‌کردند		گاه می گاه میوه می‌خوردند
هر زمان از نشاط پرورشی		هردم از گونه دگر خورشی
شب چو از مشک برکشید علم		نقره را قیر درکشید قلم
عیش خوش بودشان در آن بستان		باده در دست و نغمه در دستان
هم در آن باغ دل گرو کردند		خرمی تازه عیش نو کردند
بود مهتابی آسمان افروز		شبی الحق به روشنائی روز
مغز ماهان چو گرم شد ز شراب		تابش ماه دید و گردش آب
گرد آن باغ گشت چون مستان		تا رسید از چمن به نخلستان
دید شخصی ز دور کامد پیش		خبرش داد از آشنائی خویش
چون که بشناختش همالش بود		در تجارت شریک مالش بود
گفت چون آمدی بدین هنگام		نه رفیق و نه چاکر و نه غلام
گفت کامشب رسیدم از ره دور		دلم از دیدنت نبود صبور
سودی آورده‌ام برون ز قیاس		زان چنان سود هست جای سپاس
چون رسیدم به شهر بیگه بود		شهر در بسته خانه بیره بود
هم در آن کاروانسرای برون		بر دم آن‌بار مهر کرده درون
چون شنیدم که خواجه مهمانست		آمدم باز رفتن آسانست
گر تو آیی به شهر به باشد		داور ده صلاح ده باشد
نیز ممکن بود که در شب داج		نیمه سودی نهان کنیم از باج
دل ماهان ز شادمانی مال		برگرفت آن شریک را دنبال
در گشادند باغ را ز نهفت		چون کسی‌شان ندید هیچ نگفت
هردو در پویه گشته باد خرام		تا ز شب رفت یک دو پاس تمام
پیش می‌شد شریک راه نورد		او به دنبال می‌دوید چو گرد
راه چون از حساب خانه گذشت		تیر اندیشه از نشانه گذشت
گفت ماهان ز ما به فرضه نیل		دوری راه نیست جز یک میل
چار فرسنگ ره فزون رفتیم		از خط دایره برون رفتیم
باز گفتا مگر که من مستم		بر نظر صورتی غلط بستم
او که در رهبری مرا یارست		راه دانست و نیز هشیارست
همچنان می‌شدند در تک و تاب		پس رو آهسته پیشرو به شتاب
گرچه پس رو ز پیش رو می‌ماند		پیش رو باز مانده را می‌خواند
کم نکردند هردو زان پرواز		تا بدان گه که مرغ کرد آواز
چون پر افشاند مرغ صبحگهی		شد دماغ شب از خیال تهی
دیده مردم خیال پرست		از فریب خیال بازی رست
شد ز ماهان شریک ناپیدا		ماند ماهان ز گمرهی شیدا
مستی و ماندگی دماغش سفت		مانده و مست بود بر جا خفت
اشک چون شمع نیم‌سوز فشاند		خفته تا وقت نیم روز بماند
چون ز گرمای آفتاب سرش		گرمتر گشت از آتش جگرش
دیده بگشاد بر نظاره راه		گرد بر گرد خویش کرد نگاه
باغ گل جست و گل به باغ ندید		جز دلی با هزار داغ ندید
غار بر غار دید منزل خویش		مار هر غار از اژدهائی بیش
گرچه طاقت نماند در پایش		هم به رفتن پذیره شد رایش
پویه می‌کرد و زور پایش نه		راه می‌رفت و رهنمایش نه
تا نزد شاه شب سه پایه خویش		بود ترسان دلش ز سایه خویش
شب چو نقش سیاه‌کاری بست		روزگار از سپیدکاری رست
بی‌خود افتاد بر در غاری		هر گیاهی به چشم او ماری
او در آن دیوخانه رفته ز هوش		کامد آواز آدمیش به گوش
چون نظر برگشاد دید دوتن		زو یکی مرد بود و دیگر زن
هردو بر دوش پشتها بسته		می‌شدند از گرانی آهسته
مرد کو را بدید بر ره خویش		ماند زن را به جای و آمد پیش
بانگ بر زد برو که هان چه کسی		با که داری چو باد هم نفسی
گفت مردی غریب و کارم خام		هست ماهان گوشیارم نام
گفت کاینجا چگونه افتادی		کین خرابی ندارد آبادی
این بر و بوم جای دیوانست		شیر از آشوبشان غریوانست
گفت لله و فی الله‌ای سره مرد		آن کن از مردمی که شاید کرد
که من اینجا به خود نیفتادم		دیو بگذار کادمیزادم
دوش بودم به ناز و آسانی		بر بساط ارم به مهمانی
مردی آمد که من همال توام		از شریکان ملک و مال توام
زان بهشتم بدین خراب افکند		گم شد از من چو روح گشت بلند
با من آن یار فارغ از یاری		یا غلط کرد یا غلط کاری
مردمی کم تو از برای خدای		راه گم کرده را به من بنمای
مرد گفت ای جوان زیباروی		به یکی موی رستی از یک موی
دیو بود آنکه مردمش خوانی		نام او هایل بیابانی
چون تو صد آدمی زره بر دست		هریکی بر گریوه مردست
من و این زن رفیق و یار توایم		هردو امشب نگاهدار توایم
دل قوی کن میان ما به خرام		پی ز پی بر مگیرد و گام از گام
رفت ماهان میان آن دو دلیل		راه را می‌نوشت میل به میل
تا دم صبح هیچ دم نزدند		جز پی یکدگر قدم نزدند
چون دهل بر کشید بانگ خروس		صبح بر ناقه بست زرین کوس
آندو زندان که بی کلید شدند		هردو از دیده ناپدید شدند
باز ماهان در اوفتاد ز پای		چون فرو ماندگان بماند به جای
روز چون عکس روشنائی داد		خاک بر خون شب گوائی داد
گشت ماهان در آن گریوه تنگ		کوه بر کوه دید جای پلنگ
طاقتش رفت از آنکه خورد نبود		خورشی جز دریغ و درد نبود
بیخ و تخم گیا طلب می‌کرد		اندک اندک به جای نان می‌خورد
باز ماندن ز راه روی نداشت		ره نه و رهروی فرو نگذاشت
تا شب آن روز رفت کوه به کوه		آمد از جان و از جهان به ستوه
چون جهان سپید گشت سیاه		راهرو نیز باز ماند ز راه
در مغاکی خزید و لختی خفت		روی خویش از روند کان نهفت
ناگه آواز پای اسب شنید		بر سر راه شد سواری دید
مرکب خویش گرم کرده سوار		در دگر دست مرکبی رهوار
چون درآمد به نزد ماهان تنگ		پیکری دید در خزیده به سنگ
گفت کای ره‌نشین زرق نمای		چه کسی و چه جای تست اینجای
گر خبر باز دادی از رازم		ور نه حالی سرت بیندازم
گشت ماهان ز بیم او لرزان		تخمی افشاند چون کشاورزان
گفت کای ره‌نورد خوب خرام		گوش کن سرگذشت بنده تمام
وآنچه دانست از آشکار و نهفت		چون نیوشنده گوش کرد بگفت
چون سوار آن فسانه زو بشنید		در عجب ماند و پشت دست گزید
گفت بردم به خویشتن لاحول		که شدی ایمن از هلاک دو هول
نر و ماده و غول چاره گرند		کادمی را ز راه خود ببرند
در مغاک افکنند و خون ریزند		چون شود بانگ مرغ بگریزند
ماده هیلا و نام نر غیلاست		کارشان کردن بدی و بلاست
شکر کن کز هلاکشان رستی		هان سبک باش اگر کسی هستی
بر جنیبت نشین عنان درکش		وز همه نیک و بد زبان درکش
بر پیم باد پای را میران		در دل خود خدای را می‌خوان
عاجز و یاوه گشت زان در غار		بر پر آن پرنده گشت سوار
آنچنان بر پیش فرس می‌راند		که ازو باد باز پس می‌ماند
چون قدر مایه راه بنوشتند		وز خطرگاه کوه بگذشتند
گشت پیدا ز کوه‌پایه پست		ساده دشتی چگونه چون کف دست
آمد از هر طرف نوازش رود		ناله بربط و نوای سرود
بانگ از آن سو که سوی ما به خرام		نعره زین سو که نوش بادت جام
همه صحرا به جای سبزه و گل		غول در غول بود و غل در غل
کوه و صحرا ز دیو گشته ستوه		کوه صحرا گرفته صحرا کوه
بر نشسته هزار دیو به دیو		از در و دشت برکشید غریو
همه چون دیو باد خاک انداز		بلکه چون دیو چه سیاه و دراز
تا بدانجا رسید کز چپ و راست		های و هوئی بر آسمان برخاست
صفق و رقص برکشیده خروش		مغز را در سر آوریده به جوش
هر زمان آن خروش می‌افزود		لحظه تا لحظه بیشتر می‌بود
چون برین ساعتی گذشت ز دور		گشت پیدا هزار مشعل نور
ناگه آمد پدید شخصی چند		کالبدهای سهمناک و بلند
لفچهائی چو زنگیان سیاه		همه قطران قبا و قیر کلاه
همه خرطوم دار و شاخ‌گرای		گاو و پیلی نموده در یکجای
هریکی آتشی گرفته به دست		منکر و زشت چون زبانی مست
آتش از حلقشان زبانه زنان		بیت گویان و شاخشانه زنان
زان جلاجل که دردم آوردند		رقص در جمله عالم آوردند
هم بدان زخمه کان سیاهان داشت		رقص کرد آن فرس که ماهان داشت
کرد ماهان در اسب خویش نظر		تا ز پایش چرا برآمد پر
زیر خود محنت و بلائی دید		خویشتن را بر اژدهائی دید
اژدهائی چهارپای و دو پر		وین عجبتر که هفت بودش سر
فلکی کو به گرد ما کمرست		چه عجب کاژدهای هفت سرست
او بران اژدهای دوزخ وش		کرده بر گردنش دو پای بکش
وآن ستمگاره دیو بازی گر		هر زمانی بازیی نمود دگر
پای می‌کوفت با هزار شکن		پیچ در پیچ‌تر ز تاب رسن
او چو خاشاک سایه پرورده		سیلش از کوه پیش در کرده
سو به سو می‌فکند و می‌بردش		کرد یکباره خسته و خردش
می‌دواندش ز راه سرمستی		می‌زدش بر بلندی و پستی
گه برانگیختش چو گوی از جای		گه به گردن درآوریدش پای
کرد بر وی هزار گونه فسوس		تا به هنگام صبج و بانگ خروس
صبح چون زد دم از دهانه شیر		حالی از گردنش فکند به زیر
رفت و رفت از جهان نفیر و خروش		دیگهای سیه نشست ز جوش
چون ز دیو اوفتاد دیو سوار		رفت چون دیو دیدگان از کار
ماند بی‌خود در آن ره افتاده		چون کسی خسته بلکه جان داده
تا نتفسید از آفتاب سرش		نه ز خود بود و نز جهان خبرش
چون ز گرمی گرفت مغزش جوش		در تن هوش رفته آمد هوش
چشم مالید و از زمین برخاست		ساعتی نیک دید در چپ و راست
دید بر گرد خود بیابانی		کز درازی نداشت پایانی
ریگ رنگین کشیده نخ بر نخ		سرخ چون خون و گرم چون دوزخ
تیغ چون بر سری فراز کشند		ریگ ریزند و نطع باز کشند
آن بیابان علم به خون افراخت		ریگ از آن ریخت نطع از آن انداخت
مرد محنت کشیده شب دوش		چون تنومند شد به طاقت و هوش
یافت از دامگاه آن ددگان		کوچه راهی به کوی غمزدگان
راه برداشت می‌دوید چو دود		سهم زد زان هوای زهرآلود
آنچنان شد که تیر در پرتاب		باز ماند از تکش به گاه شتاب
چون درآمد به شب سیاهی شام		آن بیابان نوشته بود تمام
زمی سبز دید و آب روان		دل پیرش چو بخت گشت جوان
خورد از آن آب و خویشتن را شست		وز پی خواب جایگاهی جست
گفت به گر به شب برآسایم		کز شب آشفته می‌شود رایم
من خود اندر مزاج سودائی		وین هوا خشک و راه تنهائی
چون نباشد خیالهای درشت؟		خاطرم را خیال‌بازی کشت
خسبم امشب ز راه دمسازی		تا نبینم خیال شب بازی
پس ز هر منزلی و هر راهی		باز می‌جست عافیت گاهی
تا به بیغوله‌ای رسید فراز		دید نقیبی درو کشیده دراز
چاهساری هزار پایه درو		ناشده کس مگر که سایه درو
شد در آن چاهخانه یوسف‌وار		چون رسن پایش اوفتاده ز کار
چون به پایان چاهخانه رسید		مرغ گفتی به آشیانه رسید
بی خطر شد از آن حجاب نهفت		بر زمین سر نهاد و لختی خفت
چون درامد ز خواب نوشین باز		کرد بالین خوابگه را ساز
دیده بگشاد بر حوالی چاه		نقش می‌بست بر حریر سیاه
یک درم وار دید نور سپید		چون سمن بر سواد سایه بید
گرد آن روشنائی از چپ و راست		دید تا اصل روشنی ز کجاست
رخنه‌ای دید داده چرخ بلند		نور مهتاب را بدو پیوند
چون شد آگه که آن فواره نور		تابد از ماه و ماه از آنجا دور
چنگ و ناخن نهاد در سوراخ		تنگیش را به چاره کرد فراخ
تا چنان شد که فرق تا گردن		می‌توانست ازو برون کردن
سر برون کرد و باغ و گلشن دید		جایگاهی لطیف و روشن دید
رخنه کاوید تا به جهد و فسون		خویشتن را ز رخنه کرد برون
دید باغی نه باغ بلکه بهشت		به ز باغ ارم به طبع و سرشت
روضه گاهی چو صد نگار درو		سرو و شمشاد بی‌شمار درو
میوه دارانش از برومندی		کرده با خاک سجده پیوندی
میوه‌هائی برون ز اندازه		جان ازو تازه او چو جان تازه
سیب چون لعل جام‌های رحیق		نار بر شکل درجهای عقیق
به چه گوئی بر آگنیده به مشک		پسته با خنده‌تر از لب خشک
رنگ شفتالو از شمایل شاخ		کرده یاقوت سرخ و زرد فراخ
موز با لقمه خلیفه به راز		رطبش را سه بوسه برده به گاز
شکر امرود در شکر خندی		عقد عناب در گهر بندی
شهد انجیر و مغز بادامش		صحن پالوده کرده در جامش
تاک انگور کج نهاده کلاه		دیده در حکم خود سپید و سیاه
ز آب انگور و نار آتش گون		همچو انگور بسته محضر خون
شاخ نارنج و برگ تاره ترنج		نخلبندی نشانده بر هر کنج
بوستان چون مشعبد از نیرنگ		خربزه حقه‌های رنگارنگ
میوه بر میوه سیب و سنجد و نار		چون طبرخون ولی طبرزد وار
چونکه ماهان چنان بهشتی یافت		دل ز دوزخ سرای دوشین تافت
او دران میوه‌ها عجب مانده		خورده برخی و برخی افشانده
ناگه از گوشه نعره‌ای برخاست		که بگیرید دزد را چپ و راست
پیری آمد ز خشم و کیه به جوش		چوبدستی بر آوریده به دوش
گفت کای دیومیوه دزد کی		شب به باغ آمده ز بهر چی
چند سالست تا در این باغم		از شبیخون دزد پی داغم
تو چه خلقی چه اصل دانندت		چونی و کیستی که خوانندت
چون به ماهان بر این حدیث شمرد		مرد مسکین به دست و پای بمرد
گفت مردی غریبم از خانه		دور مانده به جای بیگانه
با غریبان رنج دیده به ساز		تا فلک خواندت غریب نواز
پیر چون دید عذر سازی او		کرد رغبت به دلنوازی او
چوبدستی نهاد زود ز دست		فارغش کرد و پیش او بنشست
گفت برگوی سرگذشته خویش		تا چه دیدی ترا چه آمد پیش
چه ستم دیده‌ای ز بی‌خردان		چه بدی کرده‌اند با تو بدان
چونکه ماهان ز روی دلداری		دید در پیر نرم گفتاری
کردش آگه ز سرگذشته خویش		وز بلاها که آمد او را پیش
آن ز محنت به محنت افتادن		هر شبی دل به محنتی دادن
وان سرانجام ناامید شدن		گه سیاه و گهی سپید شدن
تا بدان چاه و آن خجسته چراغ		که ز تاریکیش رساند به باغ
قصه خود یکان یکان برگفت		کرد پیدا بر او حدیث نهفت
پیرمرد از شگفتی کارش		خیره شد چون شنید گفتارش
گفت بر ما فریضه گشت سپاس		کایمنی یافتی ز رنج و هراس
زان فرومایه گوهران رستی		به چنین گنج خانه پیوستی
چونکه ماهان ز رفق و یاری او		دید بر خود سپاس‌داری او
باز پرسید کان نشیمن شوم		چه زمین است وز کدامین بوم
کان قیامت نمود دوش به من		کافرینش نداشت گوش به من
آتشی برزد از دماغم دود		کانهمه شور یک شراره نمود
دیو دیدم ز خود شدم خالی		دیو دیده چنان شود حالی
پیشم آمد هزار دیو کده		در یکی صد هزار دیو و دده
این کشید آن فکند و آنم زد		دده و دیو هر دو بد در بد
تیرگی را ز روشنی است کلید		در سیاهی سپید شاید دید
من سیه در سیه چنان دیدم		کز سیاهی دیده ترسیدم
ماندم از کار خویش سرگشته		دهنم خشک و دیده‌تر گشته
گاهی از دست دیده نالیدم		گاه بر دیده دست مالیدم
می‌زدم گام و می‌بریدم راه		این به لاحول و آن بسم‌الله
تا ز رنجم خدای داد نجات		ظلمتم شد بدل به آب حیات
یافتم باغی از ارم خوشتر		باغبانی ز باغ دلکش‌تر
ترس دوشینم از کجا برخاست		وامشبم کام ایمنی ز کجاست؟
پیر گفت ای ز بند غم رسته		به حریم نجات پیوسته
آن بیابان که گرد این طرفست		دیو لاخی مهول و بی علفست
وان بیابانیان زنگی سار		دیو مردم شدند و مردم خوار
بفریبند مرد را ز نخست		بشکنندش شکستنی به درست
راست خوانی کنند و کج بازند		دست گیرند و در چه اندازند
مهرشان رهنمای کین باشد		دیو را عادت این چنین باشد
آدمی کو فریب ناک بود		هم ز دیوان آن مغاک بود
وین چنین دیو در جهان چندند		کابلهند و بر ابلهان خندند
گه دروغی به راستی پوشند		گاه زهری در انگبین جوشند
در خیال دروغ بی مددیست		راستی حکم نامه ابدیست
راستی را بقا کلید آمد		معجز از سحر از آن پدید آمد
ساده دل شد در اصل و گوهر تو		کین خیال اوفتاد در سر تو
اینچنین بازیی کریه و کلان		ننمایند جز به ساده‌دلان
ترس تو بر تو ترکتازی کرد		با خیالت خیال بازی کرد
آن همه بر تو اشتلم کردن		بود تشویش راه گم کردن
گر دلت بودی آن زمان بر جای		نشدی خاطرت خیال نمای
چون از آن غولخانه جان بردی		صافی آشام تا کی از دردی
مادر انگار امشب زادست		و ایزدت زان جهان به ما دادست
این گرانمایه باغ مینو رنگ		که به خون دل آمدست به چنگ
ملک من شد دران خلافی نیست		در گلی نیست کاعترافی نیست
میوه‌هائیست مهر پرورده		هر درختی ز باغی آورده
دخل او آنگهی که کم باشد		زو یکی شهر محتشم باشد
بجز اینم سرا و انبارست		زر به خرمن گهر به خروارست
این همه هست و نیست فرزندم		که دل خویشتن درو بندم
چون ترا دیدم از هنرمندی		در تو دل بسته‌ام به فرزندی
گر بدین شادی ای غلام تو من		کنم این جمله را به نام تو من
تا درین باغ تازه می‌تازی		نعمتی می‌خوری و می‌نازی
خواهمت آنچنان که رای بود		نو عروسی که دلربای بود
دل نهم بر شما و خوش باشم		هرچه خواهید نازکش باشم
گر وفا می‌کنی بدین فرمان		دست عهدی بده بدین پیمان
گفت ماهان چه جای این سخنست		خار بن کی سزای سرو بنست
چون پذیرفتم به فرزندی		بنده گشتم بدین خداوندی
شاد بادی که کردیم شادان		ای به تو خان و مانم آبادان
دست او بسه داد شاد بدو		وآنگهی دست خویش داد بدو
پیر دستش گرفت زود به دست		عهد و میثاق کرد و پیمان بست
گفت برخیز میهمان برخاست		بردش از دست چپ به جانب راست
بارگاهی بدو نمود بلند		گسترش‌های بارگاه پرند
صفحه‌ای تا فلک سر آورده		گیلویی طاق او برآورده
همه دیوار و صحن او ز رخام		به فروزندگی چو نقره خام
پیشگاهی فراخ و اوجی تنگ		از بسی شاخ سرو و بید و خدنگ
درگهی بسته بر جناح درش		کاسمان بوسه داد بر کمرش
پیش آن صفه کیانی کاخ		رسته صندل بنی بلند و فراخ
شاخ در شاخ زیور افکنده		زیورش در زمین سر افکنده
کرده بر وی نشستگاهی چست		تخت بسته به تخته‌های درست
فرشهائی کشیده بر سر تخت		نرم و خوش بو چو برگهای درخت
پیر گفتش برین درخت خرام		ور نیاز آیدت به آب و طعام
سفره آویخته است و کوزه فرود		پر زنان سپید و آب کبود
من روم تا کنم ز بهر تو ساز		خانه‌ای خوش کنم ز بهر تو باز
تا نیایم صبور باش به جای		هیچ ازین خوابگه فرود میای
هرکه پرسد ترا به گردان گوش		در جوابش سخن مگوی و خموش
به مدارای هیچکس مفریب		از مراعات هر کسی به شکیب
گر من آیم ز من درستی خواه		آنگهی ده مرا به پیشت راه
چون میان من وتو از سر عهد		صحبتی تازه شد چو شیر و چو شهد
باغ باغ تو خانه خانه تست		آشیان من آشیانه تست
امشب از چشم بد هراسان باش		همه شبهای دیگر آسان باش
پیر چون داد یک به یک پندش		داد با پند نیز سوگندش
نردبان پایه دوالین بود		کز پی آن بلند بالین بود
گفت بر شو دوال سائی کن		یکی امشب دوال پائی کن
وز زمین برکش آن دوال دراز		تا نگردد کسی دوالک باز
امشب از مار کن کمر سازی		بامدادان به گنج کن بازی
گرچه حلوای ما شبانه رسید		زعفرانش به روز باید دید
پیر گفت این و رفت سوی سرای		تا بسازد ز بهر مهمان جای
رفت ماهان بران درخت بلند		برکشید از زمین دوال کمند
بر سریر بلند پایه نشست		زیر پایش همه بلندان پست
در چنان خانه معنبر پوش		شد چو باد شمال خانه فروش
سفره نان گشاد و لختی خورد		از رقاق سپید و گرده زرد
خورد از آن سرد کوزه به آب زلال		پرورش یافته به باد شمال
چون بر آن تخت رومی آرایش		یافت از فرش چینی آسایش
شاخ صندل شمامه کافور		از دلش کرد رنج سودا دور
تکیه زد گرد باغ می‌نگریست		ناگه از دور تافت شمعی بیست
نو عروسان گرفته شمع به دست		شاه نو تخت شد عروس پرست
هفده سلطان درآمدند ز راه		هفده خصل تمام برده ز ماه
هر یک آرایشی دگر کرده		قصبی بر گل و شکر کرده
چون رسیدند پیش صفه باغ		شمع بردست و خویشتن چو چراغ
بزمه‌ای خسروانه بنهادند		پیشگاه بساط بگشادند
شمع بر شمع گشت روی بساط		روی در روی شد سرور و نشاط
آن پریرخ که بود مهترشان		دره‌التاج عقد گوهرشان
رفت و بر بزمگاه خاص نشست		دیگران را نشاند هم بر دست
برکشیدند مرغ‌وار نوا		درکشیدند مرغ را ز هوا
برد آوازشان ز راه فریب		هم ز ماهان و هم ز ماه شکیب
رقص در پایشان به زخمه گری		ضرب در دستشان به خانه بری
بادی آمد نمود دستانها		درگشاد از ترنج پستانها
در غم آن ترنج طبع گشای		مانده ماهان ز دور صندل سای
کرد صد ره که چاره‌ای سازد		خویشتن زان درخت اندازد
با چنان لعبتان حور سرشت		بی قیامت در اوفتد به بهشت
باز گفتار پیرش آمد یار		بند بر صرعیان طبع نهاد
وان بتان همچنان دران بازی		می‌نمودند شعبده سازی
چون زمانی نشاط بنمودند		خوان نهادند و خورد را بودند
خوردهائی ندیده آتش و آب		کرده خوشبو به مشک و عود و گلاب
زیربائی به زعفران و شکر		ناربائی ز زیربا خوشتر
بره شیر مست بلغاری		ماهی تازه مرغ پرواری
گردهای سپید چون کافور		نرم و نازک چو پشت و سینه حور
صحن حلوای پروریده به قند		بیشتر زانکه گفت شاید چند
وز کلیچه هزار جنس غریب		پرورش یافته به روغن و طیب
چون بدین گونه خوانی آوردند		خوان مخوان بل جهانی آوردند
شاه خوبان به نازنینی گفت		طاق ما زود گشت خواهد جفت
بوی عود آیدم ز صندل خام		سوی آن عود صندلی به خرام
عود بوئی بر اوست عودی پوش		صندل‌آمیز و صندلی بر دوش
شب چو عود سیاه و صندل زرد		عود ما را به صندلش پرورد
مغز ما را ز طیب هست نصیب		طیبتی نیز خوش بود با طیب
می‌نماید که آشنا نفسی		بر درختست و می‌پزد هوسی
زیر خوانش ز روی دمسازی		تا کند با خیال ما بازی
گر نیاید بگو که خوان پیشست		مهر آن مهربان ازان بیشست
که بخوان دست خویش بگشاید		مگر آنگه که میهمان آید
خیز تا برخوری ز پیوندش		خوان نهاده مدار در بندش
نازنین رفت سوی صندل شاخ		دهنی تنگ و لابهای فراخ
بلبل آسا بر او درود آورد		وز درختش چو گل فرود آورد
میهمان خود که جای کش بودش		بر چنان رقص پای خوش بودش
شد به دنبال آن میانجی چست		گو بدان کار خود میانجی جست
زان جوانی که در سر افتادش		نامد از پند پیر خود یادش
چون جوان جوش در نهاد آرد		پند پیران کجا به یاد آرد
عشق چون برگرفت شرم از راه		رفت ماهان به میهمانی ماه
ماه چون دید روی ماهان را		سجده بردش چو تخت شاهان را
با خودش بر بساط خاص نشاند		این شکر ریخت وان گلاب افشاند
کرد با او به خورد هم‌خوانی		کاین چنین است شرط مهمانی
وز سر دوستی و اخلاصش		دادهر دم نواله خاصش
چون فراغت رسیدشان از خوان		جام یاقوت گشت قوت روان
ساغری چند چون ز می خوردند		شرم را از میانه پی کردند
چون ز مستی درید پرده شرم		گشت بر ماه مهر ماهان گرم
لعبتی دید چون شکفته بهار		نازنینی چو صد هزار نگار
نرم و نازک بری چو لور و پنیر		چرب و شیرین تزی ز شکر و شیر
رخ چو سیبی که دلپسند بود		در میان گلاب و قند بود
تن چو سیماب کاوری در مشت		از لطافت برون رود ز انگشت
در کنار آن‌چنان که گل در باغ		در میان آن‌چنان که شمع و چراغ
زیور مه نثار گشته بر او		مهر ماهان هزار گشته بر او
گه گزیدش چو قند را مخمور		گه مزیدش چو شهد را زنبور
چونکه ماهان به ماه در پیچید		ماه چهره ز شرم سر پیچید
در برآورد لعبت چین را		گل صد برگ و سرو سیمین را
لب بران چشمه رحیق نهاد		مهر یاقوت بر عقیق نهاد
چون دران نور چشم و چشمه قند		کرد نیکو نظر به چشم پسند
دید عفریتی از دهن تا پای		آفریده ز خشمهای خدای
گاو میشی گراز دندانی		کاژدها کس ندید چندانی
ز اژدها در گذر که اهرمنی		از زمین تا به آسمان دهنی
چفته پشتی نغوذ بالله کوز		چون کمانی که برکشند به توز
پشت قوسی و روی خرچنگی		بوی گندش هزار فرسنگی
بینیی چون تنور خشت پزان		دهنی چون لوید رنگرزان
باز کرده لبی چو کام نهنگ		در برآورده میهمان را تنگ
بر سر و رویش آشکار و نهفت		بوسه می‌داد و این سخن می‌گفت
کای به چنگ من اوفتاده سرت		وی به دندان من دریده برت
چنگ در من زدی و دندان هم		تا لبم بوسی و زنخدان هم
چنگ و دندان نگر چو تیغ و سنان		چنگ و دندان چنین بود نه چنان
آن همه رغبتت چه بود نخست		وین زمان رغبتت چرا شد سست
لب همان لب شدست بوسه بخواه		رخ همان رخ نظر مبند ز ماه
باده از دست ساقیی مستان		کاورد سیکیی به صد دستان
خانه در کوچه‌ای مگیر به مزد		که دران کوچه شحنه باشد دزد
ای چان این‌چنین همی شاید		تا کنم آنچه با تو می‌باید
گر نسازم چنانکه درخور تست		پس چنانم که دیده‌ای ز نخست
هر دم آشوبی این‌چنین می‌کرد		اشتلمهای آتشین می‌کرد
چونکه ماهان بینوا گشته		دید ماهی به اژدها گشته
سیم ساقی شده گراز سمی		گاو چشمی شده به گاو دمی
زیر آن اژدهای همچون قیر		می‌شد از زیرش آب معنی گیر
نعره‌ای زد چو طفل زهره شکاف		یا زنی طفلش اوفتاده ز ناف
وان گراز سیه چو دیو سپید		می‌زد از بوسه آتش اندر بید
تا بدانگه که نور صبح دمید		آمد آواز مرغ و دیو رمید
پرده ظلمت از جهان برخاست		وان خیالات از میان برخاست
آن خزف گوهران لعل نمای		همه رفتند و کس نماند به جای
ماند ماهان فتاده بر در کاخ		تا بدانگه که روز گشت فراخ
چون ز ریحان روز تابنده		شد دگر بار هوش یابنده
دیده بگشاد دید جائی زشت		دوزخی تافته به جای بهشت
نالشی چند مانده نال شده		خاک در دیده خیال شده
زان بنا کاصل او خیالی بود		طرفش آمد که طرفه حالی بود
باغ را دید جمله خارستان		صفه را صفری از بخارستان
سرو و شمشادها همه خس و خار		میوه‌ها مور و میوه داران مار
سینه مرغ و پشت بزغاله		همه مردارهای ده ساله
نای و چنگ و رباب کارگران		استخوانهای گور و جانوران
وان تتق‌های گوهر آموده		چرمهای دباغت آلوده
حوضهای چو آب در دیده		پارگینهای آب گندیده
وانچه او خورده بود و باقی ماند		وانچه از جرعه ریز ساقی ماند
بود حاشا ز جنس راحتها		همه پالایش جراحتها
وانچه ریحان و راح بود همه		ریزش مستراح بود همه
بازماهان به کار خود درماند		بر خود استغفراللهی برخواند
پای آن نی که رهگذار شود		روی آن نی که پایدار شود
گفت با خویشتن عجب کاریست		این چه پیوند و این چه پرگاریست
دوش دیدن شکفته بستانی		دیدن امروز محنتستانی
گل نمودن به ما و خار چه بود		حاصل باغ روزگار چه بود
واگهی نه که هرچه ما داریم		در نقاب مه اژدها داریم
بینی ار پرده را براندازند		کابلهان عشق باچه می‌بازند
این رقمهای رومی و چینی		زنگی زشت شد که می‌بینی
پوستی برکشیده بر سر خون		راح بیرون و مستراح درون
گر ز گرمابه برکشند آن پوست		گلخنی را کسی ندارد دوست
بس مبصر که مار مهره خرید		مهره پنداشت مار در سله دید
بس مغفل در این خریطه خشک		گره عود یافت نافه مشک
چونکه ماهان ز چنگ بدخواهان		رست چون من ز قصه ماهان
نیت کار خیر پیش گرفت		توبه‌ها کرد و نذرها پذرفت
از دل پاک در خدای گریخت		راه می‌رفت و خون ز رخ می‌ریخت
تا به آبی رسید روشن و پاک		شست خود را و رخ نهاد به خاک
سجده کرد و زمین به خواری رفت		با کس بیکسان به زاری گفت
کای گشاینده کار من بگشای		وی نماینده راه من بنمای
تو گشائیم کار بسته و بس		تو نمائیم ره نه دیگر کس
نه مرا رهنمای تنهائی		کیست کورا تو راه ننمائی
ساعتی در خدای خود نالید		روی در سجده گاه خود مالید
چونکه سر برگفت در بر خویش		دید شخصی به شکل و پیکر خویش
سبز پوشی چو فصل نیسانی		سرخ روئی چو صبح نورانی
گفت کای خواجه کیستی به درست		قیمتی گوهرا که گوهر تست
گفت من خضرم ای خدای پرست		آمدم تا ترا بگیرم دست
نیت نیک تست کامد پیش		می‌رساند ترا به خانه خویش
دست خود را به من ده از سر پای		دیده برهم ببند و باز گشای
چونکه ماهان سلام خضر شنید		تشنه بود آب زندگانی دید
دست خود را سبک به دستش داد		دیده در بست و در زمان بگشاد
دید خود را دران سلامتگاه		کاولش دیو برده بود ز راه
باغ را درگشاد و کرد شتاب		سوی مصر آمد از دیار خراب
دید یاران خویش را خاموش		هریک از سوگواری ازرق پوش
هرچه ز آغاز دید تا فرجام		گفت با دوستان خویش تمام
با وی آن دوستان که خو کردند		دید کازرق ز بهر او کردند
با همه در موافقت کوشید		ازرقی راست کرد و در پوشید
رنگ ازرق برو قرار گرفت		چون فلک رنگ روزگار گرفت
ازرق آنست کاسمان بلند		خوشتر از رنگ او نیافت پرند
هر که همرنگ آسمان گردد		آفتابش به قرص خوان گردد
گل ازرق که آن حساب کند		قرصه از قرص آفتاب کند
هر سوئی کافتاب سر دارد		گل ازرق در او نظر دارد
لاجرم هر گلی که ازرق هست		خواندش هندو آفتاب پرست
قصه چون گفت ماه زیبا چهر		در کنارش گرفت شاه به مهر