لغو امتیازنامه دارسی

تصمیم‌های مجلس شورای ملی درباره نفت و گاز

تصمیم‌های مجلس

امتیازنامه دارسی

امتیازنامه دارسی

امتیازنامه دارسی در روز ۷ خرداد ماه ۱۲۸۰ خورشیدی برابر با ۲۸ مه ۱۹۰۱ و برابر با ۹ صفر ۱۳۱۹ قمری در کاخ صاحبقرانیه به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید. ایل مغول قاجار ۱۳۰ سال ایران را چپاول کردند و پای دو دولت روس و انگلیس را برای نگاهبانی از سلطنت استبدادی‌اشان بر ایرانیان به ایران باز کردند و با دادن امتیازها و فروش معادن ایران برای خود و فرزندانشان میلیاردها دلار از پول مردم ایران را در جیب خود گذاشتند. امتیازهای بسیاری را قاجاریان مغول بیگانه به خارجیان دادند و هم چنین با فشار و زور اسلام و آخوندها کوشش کردند تا خود را به ایرانیان بقبولانند. و نخستین و مهمترین امتیازی که پیش از انقلاب مشروطه داده شد برای بهره برداری از نفت ایران به ویلیام ناکس دارسی داده شد. مظفرالدین شاه ۵۰،۰۰۰ پوند نخست وزیر وقت علی اصغر اتابک ۲۵،۰۰۰ پوند به هنگام دستینه کردن این امتیاز نقد گرفتن و قرار شد که ۵۰،۰۰۰ پوند از سهام شرکت نفتی که قرار بود ثبت شود و ۲۵۰۰۰ به آنان داده شود.

در سال ۱۲۸۵ در ایران انقلاب مشروطه روی داد و مردم ایران علیه استبداد قاجار که با اسلام و دو قدرت انگلیس و روس در ایران حکومت می‌کردند بر پا خواستند و برای نخستین بار قانون اساسی در ایران نوشته شد و مجلس شورای ملی با نمایندگان مردم ایران برگزار شد. یکی از پیروزی‌های مردم ایران در قانون اساسی مشروطه در اصل ۲۴ بیان شده است که می‌گوید:

اصل بیست و چهارم: بستن عهدنامه و مقاوله‌نامه‌ها اعطای امتیازات (انحصار) تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره اعم از اینکه طرف داخله باشد یا خارجه باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد به استثنای عهدنامه‌هایی که استتار آنها اصلاح دولت و ملت باشد.

برپایه امتیاز دارسی پروانه جستجو و بهره برداری و آماده ساختن و ترابر و فروش گاز طبیعی، نفت، قیر و موم طبیعی و ساختن خط لوله نفت در سراسر ایران به ویلیام ناکس دارسی داده شد.

• همه اراضی بایر خالصه که مورد مهندسین دارنده امتیاز بود، به رایگان به آنها واگذار می‌شد (فصل سوم).
• دارنده امتیاز از همه مالیات‌ها و عوارض گمرکی معاف بودند (فصل هفتم)
• دارنده امتیاز حق داشت که شرکت‌هایی با همان حقوق و تعهدات که برای خود او مقرر شده بود تشکیل دهد (فصل نهم)
• نخستین شرکت باید بیست هزار لیره نقد و بیست هزار لیره سهم پرداخت شده به دولت ایران بدهد و تمام شرکت‌های نیز صدی شانزده از منافع خالص خود حق الامیتاز بدهند.

افزون بر آن، از آنجا که در شوشتر و دالکی بوشهر و قصر شیرین پیشتر از منابع نفت بهره برداری می‌شد و حقوق دیوانی آنها بیش از دو هزار تومان بود بر پایه فصل چهارم قرار شده بود این مبلغ را نیز دارنده امتیاز عینا به دولت بپردازد.

کمپانی بهره‌برداری اولیه

در ۲۵ فروردین ۱۲۸۱ کار کَندوکاو در چاه سرخ در نزدیکی "قصر شیرین" به سرپرستی جرج برنارد رینولدرز آغاز شد ولی نفتی پیدا نشد. سپس دومین کند و کاو به سرپرستی روزن پِلَنتر و در روز ۲۳ دی ماه ۱۲۸۲ در همان منطقه "چاه سرخ" نفت پیدا کرد. در روز ۳۰ اردیبهشت ماه ۱۲۸۲ دارسی کمپانی استخراج اولیه را در لندن به ثبت رسانید. این کمپانی دارای ۶۰۰،۰۰۰ سهم یک لیره‌ای بود و ۵۰،۰۰۰ سهم از آن به قاجاریان مغول رشوه داده شد. مظفرالدین شاه ۲۰،۰۰۰ سهم و نخست وزیر میرزا علی اصغر خان اتابک ۱۰،۰۰۰ سهم، میرزا نصرالله خان مشیرالدوله وزیر خارجه ۵،۰۰۰ سهم و میرزا نظام الدین مهندس الممالک وزیر معادن ۵،۰۰۰ سهم، ۱۰،۰۰۰ سهم نیز میان دیگر قاجاریان و درباریان تقسیم شد. ارزش ین سهام صد در صد پرداخت شده تا سال ۱۲۹۳ به ۶۵،۵۴۰ لیره افزایش یافت.

شرکت نفت بختیاری

در چاه سرخ جریان نفت پیوسته نبود و کندوکاو در این منطقه به جایی نرسید. سرانجام کارشناسان به منطقه بختیاری‌ها رفتند. بختیاری‌ها به انگلیسی‌ها گفتند که در زمین‌های آنان شرکت نمی‌تواند به جستجو و کند و کاو نفت بپردازد و آنچه که در تهران میان شرکت و مظفرالدین شاه توافق شده است به بختیاری‌ها مربوط نیست. آخوندهای شوشتر نیز بوی پول شنیدند و درخواست درصد خود را کردند و دارسی هیچ یک از این درخواست‌ها را نپذیرفت. دارسی برآن شد که امتیاز نفت ایران را به "خانواده روچیلد" بفروشد ولی دولت انگلستان دخالت کرد و به آگاهی رساند که ارتش انگلستان برآن است که سوخت کشتی‌های خود را از ذغال سنگ به نفت دگرگون سازد، بنابراین بهتر آن است که دارسی به جستجوی نفت در ایران ادامه دهد. دارسی گفت که تاکنون وی ۲۵۰،۰۰۰ پوند انگلیسی در جستجوی نفت در ایران سرمایه‌گذاری کرده است و دیگر پولی ندارد و بانک‌ها نیز دیگر به وی وام نمی‌دهند.

سندیکای امتیازات

دولت انگلستان با سِر دیوید کَرجیل رییس شرکت نفت برمه به گفتگو نشست. دیوید کارجیل گفت او آماده است هزینه جستجوی نفت در این را سرمایه گذاری کند اگر نیروی دریایی انگلستان با شرکت نفت برمه قرارداد دراز مدت برای خرید نفت از برمه ببندد. نیروی دریایی انگلستان این قرارداد را امضا کرد و برمه اویل امتیاز نفت دارسی در ایران را به گردن گرفت. در عوض به ویلیام ناکس دارسی ۱۷۰،۰۰۰ سهم از سهام برمه اویل و ۲۵،۰۰۰ پوند انگلیسی پول نقد داده شد. شرکتی به نام کانسه‌شنز سیندیکات لیمیتد در روز ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ در لندن به ثبت رسید. این شرکت جستجو و کند و کاو برای نفت را در ایران از سوی کمپانی برمه اویل انجام داد. هم چنین این شرکت با بختیاری‌ها قراردادی برای پنج سال بست که در منطقه بختیاری به ویژه مسجد سلیمان کند و کاو کند و بختیاری‌ها سالانه ۳۰۰۰ پوند انگلیسی دریافت نمایند و ۳٪ از سود سالانه شرکت. شرکت دولت ایران را از این قرارداد با بختیاری‌ها آگاه ساخت ولی دولت ایران این قرارداد را به رسمیت نشناخت.

از این زمان، سه سال به درازا کشید تا در ایران نفت پیدا شد. در ساعت ۴ بامداد روز ۵ خرداد ماه ۱۲۸۷ در ژرفای ۳۶۰ متری در نفتون مسجد سلیمان مته به نفت رسید.

انگلو پرشن اویل کمپانی

در روز ۲۵ فروردین ۱۲۸۸ انگلو پرشن اویل کمپانی با دو میلیون پوند سرمایه پرداخت شده در لندن به ثبت رسید. بیش از ۳۷۰،۰۰۰ پوند که تا این زمان برای گرفتن امتیاز یا دادن رشوه به قاجاریان و جستجو و کندو کاو و بهره‌برداری هزینه شده بود به نام شرکت نفت برمه و به حساب سرمایه پرداخت شده آورده شد. بیشتر سهام این کمپانی به برمه اویل کمپانی تعلق داشت. کمپانی انگلو پرشن اویل همه حقوق امتیازنامه دارسی، کمپانی بهره‌برداری اولیه، شرکت نفت بختیاری و سندیکای امتیازات را در اختیار گرفت.

با فوران نفت از چاه مسجد سلیمان می‌بایستی که لوله‌های نفت از مسجد سلیمان تا آبادان کشیده شود و زمین برای ساختن پالایشگاه در آبادان خریداری شود. سر پرسی کاکس سر کنسول بریتانیا در بوشهر به محمره (خرمشهر) رفت تا با شیخ خزعل درباره زمین‌های جزیره عبادان (آبادان) که زیر حکمرانی شیخ خزعل بود گفتگو کند. بر پایه موافقت‌نامه‌ای که برای اجاره زمین میان شیخ خزعل و سر پرسی کاکس به نمایندگی دولت انگلیس دستینه شد به کمپانی حق گذر لوله برای انتقال نفت، خرید پیرامون قابل کشتیرانی بر شط‌العرب برای ساختن پالایشگاه، انبار و مخزن‌های نفتی داده شد. هم چنین به هزینه کمپانی شیخ خزعل از لوله‌ها و تاسیسات نفتی نگاهبانی کند و اجاره ده ساله‌ای برابر با ۶۵۰ پوند انگلیسی را نیز پیشتر دریافت نماید و چنانچه دولت ایران این امتیاز را پس از ده سال نو کند، اجاره سالانه شیخ خزعل به ۱۵۰۰ لیره افزایش یابد. انگلستان نیز حقوق شیخ خزعل و جانشینانش را بر محمره تضمین کرد. در روز ۲۵ تیر ماه ۱۲۸۸ شیخ خزعل که برای خود خودمختاری ساخته بود ۶۵۰۰ پوند پیش پرداخت اجاره و ۱۰،۰۰۰ پوند وام به ظاهر از دولت انگلستان ولی به واقع از انگلو پرشن اویل کمپانی دریافت کرد. هم چنین برای آینده در سال ۱۲۹۱ مژده ۲٪ از سود خالص هر یک از شرکت‌های وابسته به انگلو پرشن اویل کمپانی داده شد.

در اردیبهشت ماه ۱۲۹۰ گزاردن لوله‌های نفت از مسجد سلیمان تا عبادان (آبادان) جایی که پالایشگاه ساخته می‌شد به پایان رسید. کارشناسان و کارگران نفتی در پالایشگاه آغاز به آزمایش‌های گوناگون برای پالایش نفت خام کردند. ولی از آنجا که پالایشگاه هنوز درست به کار نیافتاده بود و گنجایش پالایش آن بسیار کم بود، کمپانی بر آن شد که نخست نفت خام پالایش نشده ایران را به فروش برساند. نخستین قرارداد فروش نفت خام میان انگلو پرشن اویل کمپانی و کمپانی پترولیوم آسیایی بسته شد.

هیات مدیره انگلو پرشن اویل کمپانی در پی جلب سرمایه بیشتری برای کمپانی بود. کمپانی برمه اویل از دادن هر گونه سرمایه بیشتر خودداری کرد. هیات مدیره با دولت انگلستان به گفتگو نشست. نیروی دریایی که قرار بود سوخت ذغال سنگ کشتی‌ها را به سوخت نفتی بدل سازد در سال ۱۲۹۲ کمیسیونی به عبادان فرستاد تا ارزیابی شود که آیا دولت انگلستان در پالایشگاه عبادان و تاسیسات نفتی سرمایه‌گذاری کند یا نه. دست‌آورد بررسی‌های این کمیسیون این شد که دولت انگلیس دو تن را برگزیند و عضو هیات مدیره انگلو پرشن اویل کمپانی نماید. در گفتگوها میان وزیر دارایی انگلستان و وینستون چرچیل که در نیروی دریایی خدمت می‌کرد پیشنهاد شد دولت انگلستان وام به کمپانی ندهد بلکه سهام انگلو پرشن کمپانی را بخرد. دلیل این بود که نیروی دریایی انگلستان بدین سان شرکت نفت خود را می‌توانست داشته باشد و رساندن نفت به کشتی‌ها و ناوهای جنگی صد در صد بود. هم چنین دولت انگلستان با خرید دو میلیون سهام عادی کمپانی و هزار سهم برتر به عنوان سهامدار اصلی می‌تواند بهای نفتی را که برای نیروی دریایی انگلستان در نظر گرفته شده را تعیین نماید. در ۲۲ دی ماه ۱۲۹۲ وینستون چرچیل با پادشاه انگلستان جرج چهارم دیدار کرد. در این گفتگو درباره جنگ در اروپا که به گمان بسیار در آینده نزدیک یعنی شش ماه دیگر روی خواهد داد ابراز نگرانی شد و اینکه رساندن نفت به هنگام جنگ بسیار مهم می‌باشد. دو هفته پس از این گفتگو پارلمان انگلستان دو میلیون پوند برای خرید سهام انگلو پرشن اویل کمپانی تصویب کرد تا در پالایشگاه عبادان سرمایه گذاری شود و پالایشگاه با گنجایش صد در صد کار کند. بدین سان دولت انگلستان بزرگ سهامدار انگلو پرشن اویل کمپانی شد و سرمایه کمپانی به چهار میلیون پوند انگلیسی افزایش یافت.

تُرکیش پترولیوم کمپانی

روز ۳ مهر ماه ۱۲۹۱ خورشیدی در لندن کمپانی نفت ترکیه محدود به ثبت رسید. ریاست این کمپانی با کالوسته گلبنکیان بود. سهامداران بانک ملی ترکیه با ۵۰٪ سهم، انگلو ساکسون اویل کمپانی شرکت وابسته به رویال داچ شل با ۲۵٪ سهم ، دویچه بانک با ۲۵٪ سهم و گلبنکیان بودند. جالب اینجا بود که بانک ملی ترکیه صد در صد بانک انگلیسی بود. دویچه بانک در سال ۱۹۱۲ میلادی برابر با ۱۲۹۱ خورشیدی امتیاز کشیدن راه آهن ترکیه را بدست آورد و راه آهن بغداد را از استانبول به بغداد و موصول کشیدند. بخشی از این امتیاز راه‌آهن ترکیه دربرگیرنده نفت و کان‌ها در درازای این راه آهن می‌شد که دویچه بانک می‌توانست از آن بهره‌برداری کند. بدین سان پیدایش ترکیش پترولیوم کمپانی برای جستجوی نفت در درازای راه‎‌آهن بغداد بود. دولت انگلستان از اینکه آلمانی‌ها در ترکیه راه‌آهن بکشند و جستجوی نفت کنند نگران شد و بدین روی گرین وی رییس انگلو پرشن اویل کمپانی را برای گفتگو با شرکت نفت ترکیه آماده ساختند تا آنان را وادار کند در انگلو پرشن اویل کمپانی سهیم شوند. در ۲۸ اسفند ماه ۱۲۹۲ قراردادی میان انگلو پرشن اویل کمپانی و بانک ملی ترکیه دستینه شد که بر پایه آن انگلو پرشن اویل کمپانی همه سهام بانک ملی ترکیه را خرید و با این قرارداد انگلو پرشن اویل کمپانی کنترل کامل بر بهره‌برداری نفت در ایران و ترکیه را به دست آورد.

جنگ جهانی اول

در روز ۱۳ امرداد ماه ۱۲۹۳ جنگ جهانی با لشکرکشی دولت آلمان به فرانسه، از راه کشور بلژیک آغاز شد. در همین روز دولت انگلیس به دولت آلمان، و ۳۱ امرداد ماه ژاپن به آلمان، و پس از همه در روز ۵ آبان ماه دولت عثمانی به دولت روسیه و همدستانش آگاهی جنگ داد. در این زمان احمد شاه به سن قانونی رسیده بود و تاجگذاری کرد و دولت ایران اعلام بی‌طرفی نمود. به اعلام بی طرفی کشور ایران در جنگ احترام گذاشته نشد، زیرا که شمال ایران از سوی ارتش روسیه اشغال شده بود و به ارتش روسیه در خاک ایران از سوی ارتش عثمانی حمله شد. در امرداد ۱۲۹۴ ارتش انگلیس در بوشهر و آبادان جای گرفتند تا از پالایشگاه و دیگر تاسیسات انگلو پرشن اویل کمپانی نگاهبانی کنند. در روز ۱ آذر ماه ۱۲۹۴ ارتش انگلستان بصره را به اشغال خود در آورد. از فروردین ماه ۱۲۹۵ پرسی سایکس پلیس جنوب را بنیاد نهاد.

نگاه کنید

در تاریخ ۱۰ آذر ماه ۱۳۱۱ مجلس شورای ملی دوره هشتم تصمیم قانونی راجع به تایید تصمیم دولت در موضوع الغای امتیاز‌نامه دارسی را به اکثریت آرا تصویب کرد

• مذاکرات مجلس شورای ملی ۱۰ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۷ - دربرگیرنده: ۱- تصویب صورت مجلس ۲- اعلام الغای امتیاز دارسی از طرف آقای وزیر مالیه و بیانات آقایان اسفندیاری فهیمی دشتی و پیشنهاد آقای رهنما در تأیید و تصویب تصمیم مزبور ۳- شور و تصویب لایحه اعتبار راه شمشک ۴- بقیه شور اول لایحه تذکره از ماده ۲۰ ۵- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

• مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۰ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۸ - دربرگیرنده: ۱- اعلام وصول تلگراف راجع به الغاء امتیاز نفت جنوب ۲- تصویب صورت مجلس ۳- تصویب اعتبار تفاوت قیمت جنس قشون ۴- شور خبر کمیسیون قوانین عدلیه راجع به مدیونین بانک ۵- اقتراع برای شرفیابی به مناسبت عید سعید مولود حضرت حجت (ع) ۶- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه

• مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۴ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۹ - دربرگیرنده: ۱- تصویب صورت مجلس‏ ۲- توضیحات آقاى وزیر امور خارجه راجع به الغای امتیاز نفت جنوب و بیانات آقایان مؤید احمدى و عراقى در تأیید اقدام دولت‏ ۳- بقیه شور لایحه تصفیه حساب مدیونین بانك‏ ۴- تقدیم دو فقره عهدنامه بین دولتین ایران و تركیه از طرف آقاى وزیر امور خارجه و ابراز مسرت از پذیرایی ایشان‏ ۵- تصویب دو فقره مرخصى‏ ۶- تصویب اعتبار براى تكمیل ممیزى‏ ۷- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

منبع

‎