دانشگاه تهران
| دولت شاهنشاهی ایران | تصمیمهای مجلس | درگاه محمدرضا شاه پهلوی |
دانشگاه تهران بزرگترین مركز آموزش عالی ایران و نخستین دانشگاه ایران است که به فرمان رضا شاه بزرگ بزرگ در سال ۱۳۱۳ بنیان شد. [۱] آییننامه بنیان دانشگاه و استخدامی دانشگاه تهران در ۸ خرداد ۱۳۱۳ به تصویب مجلس شورای ملی رسید [۲]
تاریخچه
نخستین گفتگوها درباره بنیان دانشگاه در ایران در مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری ششم در نشستهای ۲۴۳ تا ۲۴۶ در اردیبهشت ماه ۱۳۰۷ خورشیدی در چارچوب گفتگوهای قانون اعزام محصل به خارجه به انجام رسید.[۳] در این زمان محمد تدین وزیر علوم و معارف بود. گفتگوها در مجلس درباره رشته تحصیلی دانشجویان و هزینه آن و تعهد دانشجویان برای خدمت به دولت پس از به پایان رساندن تحصیلاتشان در خارج از کشور و رشتههایی که دانشجویان در خارج از کشور میآموختند و به ویژه دشواری این که دانشجویان، میهنپرست به ایران باز نمیگردند بلکه هم چون بیگانهای که از دیگر ایرانیان برتر میباشند رفتار میکنند.
محصلین اعزامی باید واجد شرایط ذیل باشند:
- الف - تابعیت ایران و ایرانی بودن.
- ب - دادن امتحان مطابق پرگرام مسابقه که از طرف وزارت معارف تهیه خواهد شد و نباید کمتر از پرگرام مدارس متوسطه باشد - دارندگانتصدیقنامه مدارس عالیه یا متوسطه و یا فنی با تساوی سایر شرایط مسابقه حق تقدم خواهند داشت.
- ج - تقبل این که در ممالک و در شعب علمی که از طرف دولت معین خواهد شد تحصیل نموده و پس از فراغ از تحصیل و اخذ دیپلم ضعف مدتی را که در خارج به خرج دولت تحصیل کردهاند در شعبه تحصیلات خود به دولت خدمت نمایند.
گفته شد که دولت بایستی همه کسانی را که بر پایه این قانون فارغالتحصیل میشوند در رشتههایی که مربوط به تحصیلات آنها است را استخدام نماید و اگر چنانچه از تاریخ بازگشت به ایران تا مدت شش ماه به استخدام در نیامدند، میتوانند برای خود شغل دیگری پیدا کنند، ولی هرگاه تا درازای چهار سال دولت به استخدام آنها نیاز پیدا کرد به آنها هشدار داده میشود و پس از سه ماه از این تاریخ باید به خدمت دولت آماده باشند.
یاسایی نماینده مجلس به نکتهای پر اهمیت اشاره کرد و گفت:
- تصدیق می فرمائید که زبان در تعلیم و تربیت مخصوصاً در علوم فلسفی و اجتماعی فوق العاده مدخلیت دارد. زبان فارسی اصطلاحات علمی ندارد و اصطلاحا علمی متداولی در این مملکت بیشتر عربی است. ما هنوز نتوانستهایم بجای مقسوم علیه یک لغت ارسی پیدا کنیم. محصلین ما که میروند بخارجه و بر میگردند قسمتهای ادبیشان ناقص است. یعنی تحصیلاتی که مربوط به ادبیات فارسی و عربی است تکمیل نمکنند و باصطلاح یک عده از فضالی مملکت بی سوادند و حقاً هم بی سوادند چرا برای اینکه در این مملکت اینطور شده که اگر یک عبارت عربی خوانده شود عامه مردم آن را میفهمند مثلا اگر بگویند معلمی همه می فهمنداما اگر بگویند (پداگژی) این را نمیفهمند و لزومی هم ندارد ولی اگر شما بگوئید خیر الاموراوسطها این عبارت عربی است ولی همه آن را میفهمند در صورتیکه تحصیلات عربی هم نکردهاند. لهذا بنده عقیدهام این است که برای فن معلمی که برای تفهیم و تفهم است از نقطه نظر متعلمین ایران بزبان عربی اهمیتی داده شود لهذا بنده این پشنهاد را کردم که محصلینی که ما میفرستیم بخارجه که بروند تحصیلات مربوطه به معلمی یا علم حقوق بکنند باید ادبیات فارسی و عربی شان کامل باشد و تصدیق نامه شعبه ادبی متوسطه را داشته باشند. شما در عدلیه روید ببینید این دیپلمههای مدرسه حقوق امروزه خودمان چه در خارج تحصیل کردهاند و چه در داخل آنطور که بایست از عهده قضاوت بر آیند بر نمیآیند. چرا برای اینکه حقوق مدنی ما اصطلاحات اخصی دارد همین قانون مدنی را بایستی اصطلاحاتش را خوب بدانند و بلد باشند چرا برای اینکه عرض کردم اصطلاح علمی ما بزبان عربی است. زبان عربی طوری ادغام شده است در زبان فارسی که بالاخره یک وربها و فعل هائی برای فارسی باقیمانده و یک روابطی والا بقیه عربی است اغلب مشافهات و محاورات صد هشتاد صد هفتاد عربقی است. بنده خیال میکنم باید وزارت معارف مکلف باشد که در پروگرام خودش این دو قسمت را منظور نماید. حالا راجع به مهندسی و سایر شعبات فنی شاید اینقدرها ادبیات مدخلیت نداشته باشد ولی در قسمت تحصیل علم حقوق و معلمی بالخصوص باید محصلین تحصیلات عربیشان کافی باشد و الا وقتی بر گشتند باین مملکت هر چه هم باسواد باشند در عرف این مملکت بیسوادند دیگر بسته است بنظر آقایان
در این سخنان آشکار شد که واژگان علمی به زبان پارسی وجود ندارد و دانشجویانی که برای تحصیل در رشتههای مهندسی، پزشکی و یا حقوق به خارج میروند پس از پایان تحصیل و بازگشت به ایران، دانستنی هایشان برای دیگران ناآشنا و بیگانه است و برابر پارسی ندارد. این مهم نیاز به کتابهای درسی علمی که با کمبودهای تخصصی در ایران همگام باشد را آشکار ساخت و هم چنین محدودیتهای سیستم آموزشی در ایران که بر سیستم دبستانها و دبیرستانها و فرستادن دانشجو به خارج از کشور استوار بود نشان داد.
فروردین ماه ۱۳۱۰ وزیر دربار عبدالحسین تیمورتاش عیسی صدیق را مامور کرد تا انستیتوی برای آموزش عالی با سه دانشکده تربیت معلم، پزشکی و مهندسی بنیان نماید. عیسی صدیق راهی ایالات متحده امریکا شد و با پروفسور پل مونرو [۴] در دانشگاه کلمبیا دیدار کرد. عیسی صدیق تز دکترا خود را با فرنام پرشیای مدرن و سیستم آموزشی آن [۵] نوشت و طرح بنیان یک دانشگاه با همه جزییات مالی و پرسنلی آن را به نوشتار در آورد. در مهر ماه ۱۳۱۰ دکتر عیسی صدیق به تهران بازگشت و در نشستی با علی اکبر داور وزیر دادگستری، محمدعلی فروغی وزیر امور خارجه، سید حسن تقیزاده وزیر مالیه و یحیی قراگوزلو وزیر معارف طرح بنیان یک دانشگاه را با آنان در میان گذاشت. قرار بر این شد پس از بازگشت تیمورتاش وزیر دربار از سفر این طرح با وی نیز در میان گزارده شود و تیمورتاش آن را با آگاهی اعلیحضرت رضا شاه بزرگ برساند.
دی ماه ۱۳۱۳ نشستی با بودن تیمورتاش، دکتر عیسی صدیق و علی اکبر داور برگزار شد و طرح بنیان دانشگاه با تیمورتاش در میان گذاشته شد. تیمورتاش به پیشگاه اعلیحضرت رضا شاه پهلوی شرفیاب شد و برنامه بنیان دانشگاه را به آگاهی رضا شاه رساند. رضا شاه فرمان بنیان دانشگاه را به تیمورتاش دادند و افزودند که عیسی صدیق به استخدام وزارت معارف درآید و طرح دانشگاه را گسترش دهد و به اجرا درآورد. وزیر معارف قراگزلو عیسی صدیق را استخدام وزارت معارف نمود و به ریاست دانشسرای تربیت معلم برگزید. افزون بر این، قراگزلو عیسی صدیق را برآن داشت که مدرسههای آموزش عالی که وجود دارند را زیر یک چتر بیاورد و آنان را دانشکده بنامند، همانند دانشکده حقوق و علوم سیاسی که از سوی فروغی بنیان شده بود، دانشکده پزشکی، دانشکده تربیت معلم.
علی اصغر حکمت کفیل وزارت معارف کمیتهای برای بنیان دانشگاه برپا کرد. هموندان این کمیته عیسی صدیق، علی اکبر سیاسی از دانشسرای تربیت معلم، علی اکبر دهخدا رییس مدرسه حقوق، محمدعلی گرگانی مدیر اداره تقاعد (بازنشستگی)، دو پزشک فارغ التحصیل دانشکده پزشکی از فرانسه و دو آخوند فارغ التحصیل مدرسه سپهسالار بودند. این کمیته طرح عیسی صدیق را گستردهتر کردند. در روز ۲۲ اسفند ۱۳۱۲ علی اصغر حکمت این طرح را در برابر مجلس شورای ملی به آگاهی نمایندگان رسانیدو گفت:[۶]
- بنده یقین دارم که آقایان نمایندگان محترم کاملا با بنده هم عقیده هستند که ما در یک عصر مبارک و میمونی واقع شدهایم و هر روز یکی از آمال و آرزوهای دیرینه ملی صورت عمل پیدا میکند مدتی بود که یک قسمت بسیاری از کارهای اساسی مملکت ما که پایه و شالوده یک ملتی را محکم میکند بحمدالله عملی شده اکنون موقع رسیده است که به یک چیزهایی که جزو کمال است و جزء زینت است بپردازیم امروز بنده افتخار دارم که در تحت تأییدات و توجهات ذات ملوکانه لایحه تأسیس اونیورسیته یعنی دانشگاه را تقدیم مجلس شورای ملی بکنم، ملت ایران همیشه یک ملتی بوده است که در تاریخ علم دارای مقام بزرگی مخصوصا در معلومات عالیه بوده این مملکت همیشه مرکز و محور علم و فضایل و دانش بوده است علمای ایران در تاریخ علوم در صف اول قرار داشتهاند و اگر چنانچه در نتیجه بعضی حوادث و پیشامدهای تاریخی یک قدری تأخیر افتاد اکنون موقع رسیده است که دو مرتبه آن افتخار قدیمی خودمان را به دست بیاوریم (انشاءالله) بنده به نوبت خودم افتخار دارم که این لایحه را تقدیم میکنم و کوچکترین عامل اجرای یک فکر مقدس عالی هستم و امیدوار هستم که نمایندگان محترم در تأسیس دانشگاه که این قانون اساسی آن است موافقت بفرمایند (صحیح است) که وزارت معارف بزودی موفق شود برای تشکیل آن زیرا که وسایل و مقدمات هم از حیث معلم و از حیث متعلم و هم بنا از هر جهت فراهم است و در سنه آتیه این فکر مقدس صورت وقوع حاصل خواهد کرد.
نخستین گفتگوها در بنیان دانشگاه تهران در مجلس شورای ملی در روز ۲۳ اردیبهشت ماه ۱۳۱۳ انجام شد. [۷]
[۸] در روز ۸ خرداد ماه ۱۳۱۳ قانون اجازه تاسیس دانشگاه تهران در بیست و یک ماده به تصویب مجلس شورای ملی رسید. [۹] بر پایه این قانون دانشگاه تهران با شش دانشکده ۱ - علوم معقول و منقول ۲ - علوم طبیعی و ریاضی ۳ - ادبیات و فلسفه و علوم تربیتی ۴ - طب و شعب و فروع آن ۵ - حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی ۶ - فنی آغاز به کار خواهد کرد، دانشگاه تهران دارای شخصیت حقوقی میباشد و نمایندگی آن به عهده رییس است و از لحاظ اداری و مالی دانشگاه مستقل و تحت مسئولیت مستقیم وزیر معارف خواهد بود. دانشگاه تهران از سوی رییس دانشگاه و شورای دانشگاه اداره میشود و مستقل است.
پس از تصویب این قانون کار ساختمان دانشگاه تهران در باغ جلالیه آغاز شد. در دی ماه ۱۳۱۳ ساختمان نخستین دانشکده آماده شد. در ۱۵ بهمن ماه ۱۳۱۳ در آیین باشکوهی اعلیحضرت رضا شاه پهلوی سنگ یادبود دانشگاه تهران را در زمین دانشگاه قراردادند. این روز روز بنیان دانشگاه تهران نامیده میشود. مهدی قلی هدایت نخست وزیر پیشین که در این آیین بود، این رویداد به همان اندازه برای ایران مهم است که ساختن راه آهن ایران و او از خداوند سپاس دارد که این روز بزرگ را دید و تجربه کرد.
از آبان ماه ۱۳۱۳ دانشجویان در دانشگاه تهران ثبت نام کردند ولی کلاسهای درس در همان ساختمانهای قدیمی تا آماده شدن ساختمانهای دانشگاه تهران ادامه یافت.
فروردین ماه ۱۳۱۹ بیمارستانهای تهران ضمیمه دانشکده پزشکی دانشگاه تهران شد. دانشکده پزشکی دربرگیرنده رشتههای پزشکی، داروسازی، دندانسازی و بیمارستانهای ضمیمه آن میباشد.[۱۰]
۱۴ آبان ۱۳۳۴ با پیام شاهنشاه نخستین دوره دکترای حقوق در دانشگاه تهران گشوده شد. شاهنشاه در این پیام دستور دادند که تعلیم و تربیت و همچنین دانشگاهها باید در همه جای ایران گسترش یابد.
وزیر دربار وقت، عبدالحسین تیمورتاش، از سوی رضا شاه بزرگ، دکتر عیسی صدیق (صدیق اعلم) را مامور کرد تا در سال ۱۳۱۰ خورشیدی به ایالات متحده آمریکا سفر کرده و پس از مطالعه در «تاسیسات علمی دنیای جدید»، طرحی برای بنیان دانشگاه در کشور به دولت تقدیم نماید. طرح دکتر صدیق به وسیله کفالت وزارت معارف وقت، علیاصغر حکمت مورد پذیرش قرار گرفت و سرانجام با پیگیری ایشان، دکتر علیاصغر حکمت، دکتر محمود حسابی و دیگران، سرانجام دانشگاه تهران در هشتم خرداد ماه ۱۳۱۳ به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
این موسسه با ادغام کردن
- دارالفنون،
- مدرسه علوم سیاسی،
- مدرسه طب[۱۱]،
- مدرسه عالی فلاحت و صنایع روستایی[۱۱]،
- مدرسه فلاحت مظفر (اولین مدرسه کشاورزی در ایران)،
- مدرسه صنایع و هنر (تأسیس توسط کمال الملک)،
- مدرسه عالی معماری،
- مدرسه عالی حقوق، و چند مرکز آموزش عالی دیگر تهران دایر گشت.
۱۵ بهمن ماه ۱۳۱۳ نخستین کلنگ ساختمان دانشگاه تهران توسط رضا شاه بزرگ در زمینهای پردیس جلالیه تهران به زمین زده شد و در جمعه ۲۴ اسفند رسما دانشگاه تهران تاسیس گشت.
پردیس و بناهای این دانشگاه توسط معماران اروپایی رولاند دوبرول، ماکسیم سیرو، مارکوف، آلکساندر موزر، [آندره گدارد، و محسن فروغی طراحی گردید.
در اواخر دهه ۱۹۴۰ میلادی ساختار درسی و پژوهشی دانشگاه رفته رفته به سمت الگوبرداری از سیستم دانشگاههای آمریکایی شروع به حرکت نمود بطور نمونه دانشکده کشاورزی این دانشگاه به کمک دانشگاه یوتا توسعه و گسترش یافت.
اما نمونههای دیگری نیز میتوان بر شمرد: [۱۲]
- در سال ۱۹۵۴ موسسه علوم اداری دانشکده مدیریت دانشگاه تهران کنونی
دانشکده مدیریت دانشگاه تهران - درباره ما به کمک دانشگاه کالیفرنیا جنوبی و به ریاست دکتر هری مارلو از این دانشگاه آغاز به ارائه مدارج دکترا نمود.
- در سال ۱۹۵۸ موسسه روزنامه نگاری دانشگاه تهران به کمک دانشگاه ویرجینیا و دکتر جیمز ولارد آغاز به کار نمود. و
- دانشگاه جانز هاپکینز آمریکا در سال ۱۹۶۵ رشته دکترای بیماریهای سلولی (cytopathology) را راه اندازی نمود.
دانشگاههای دیگر آمریکایی که مستقیما ناظر فعالیتهای علمی و آکادمیک دانشگاه تهران بودند عبارتند از
- دانشگاه ایندیانا،
- دانشگاه ایلینوی در اوربانا شامپاین، دانشگاه کلرادو در بولدر، دانشگاه آلاباما، و دانشگاه ایالتی کلرادو.[۱۳]
کتابخانه دانشگاه
در سال ۱۹۷۱ ساختمان جدید کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با طراحی عبدالعزیز فرمانفرمایان گشوده شد که امروزه حاوی ۷۰۰٬۰۰۰ جلد کتاب و ۱۸۰۰ نشریه از سراسر جهان میباشد. هر دانشکده و اکثر گروهها نیز کتابخانهٔ تخصصی خود را دارند.
دانشکدهها
- دانشکده ادبیات و علوم انسانی
- دانشکده اقتصاد
- دانشکده الهیات و معارف اسلامی
- دانشکده بهداشت
- دانشکده پزشکی [۱۴]
- - بیمارستانهای وابسته به دانشگاه تهران
- - گروه روانپزشکی
- - مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک
- - موسسه تحقیقات علوم پزشکی
- - موسسه سرطان
- - موسسه طب تجربی و فارماکولوژی
- دانشکده حقوق
- - موسسه علوم جزایی و جرم شناسی
- - موسسه مطالعات حقوق اسلامی و تطبیقی
- - موسسه مطالعات عالی بینالملل
- دانشکده داروسازی
- - موسسه بررسی گیاهان دارویی
- دانشکده دامپزشکی
- دانشکده دندانپزشکی
- دانشکده علوم
- دانشکده علوم اجتماعی
- - موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی
- دانشکده علوم اداری و مدیریت بازرگانی
- دانشکده علوم تربیتی
- دانشکده فنی
- دانشکده کشاورزی
- دانشکده منابع طبیعی
- دانشکده هنرهای زیبا
- دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی
- دانشکده تربیت بدنی
- دانشکده علوم سیاسی و اجتماعی
- دانشکده محیط زیست
- دانشکده جغرافیا
- دانشکده علوم و فنون نوین
- دانشکده مدیریت
- دانشکده منابع طبیعی
- دانشکده کارآفرینی
- دانشکده مطالعات جهان
رییس های دانشگاه تهران
تا سال ۱۳۲۱ دانشگاه تهران توسط وزیر فرهنگ مدیریت میشد.از آن تاریخ به بعد مدیریت دانشگاه به صورت مستقل و زیر نظر وزارت فرهنگ در آمد. نام مدیران دانشگاه از ابتدا تا کنون به شرح زیر است:
| رییس دانشگاه تهران | سالهای ریاست |
|---|---|
| علیاصغر حکمت | |
| اسماعیل مرآت | |
| دکتر عیسی صدیق اعلم | تا ۱۳۱۹ |
| سید محمد تدین | از ۱۳ آذر ۱۳۲۰ تا |
| دکتر مصطفی عدل | |
| دکتر علیاکبر سیاسی | |
| دکتر منوچهر اقبال | ۱۳۳۴ |
| دکتر احمد فرهاد معتمد | |
| دکتر جهانشاه صالح | ۱۸ اردیبهشت ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۶ |
| دکتر فضلالله رضا | ۱۳۴۷ |
| دکتر علینقی عالیخانی | ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۰ |
| دکتر هوشنگ نهاوندی |
دکتر مصطفی عدل
دکتر عیسی صدیق اعلم
قوانین دانشگاه تهران
- - [[تصمیم متخذه کمیسیون بودجه دایر به اجازه استخدام عدهای جهت تکمیل کادر آموزشی و فنی دانشسرای عالی و یازده دانشکده و نه بیمارستان دانشگاه تهران]] - مصوب ۱۶ آبان ۱۳۳۵ کمیسیون مشترک مجلسین و کمیسیون بودجه مجلس شورای ملی.
- - قانون راجع به اجازه ورود دانشگاه تهران در کمیسیون بینالمللی مبارزه بیولوژیکی آفات - مصوب ۲ آذر ۱۳۳۸ مجلس شورای ملی و ۱۵ دی ۱۳۳۸ مجلس سنا
- - قانون راجع به امور دانشگاه تهران - مصوب ۲۱ فروردین ۱۳۳۹ مجلس شورای ملی و ۱۶ بهمن ۱۳۳۸ مجلس سنا
- - قانون اختیارات در مورد انضباط دانشجویان دانشگاهها - مصوب ۱۳ دی ۱۳۴۳ مجلس شورای ملی و ۲۸ دی ۱۳۴۳ مجلس سنا. این قانون در تاریخ ۱۳ بهمن ۱۳۴۳ به توشیح محمدرضا شاه پهلوی رسید.
- - قانون راجع به تاسيس شورای مرکزی دانشگاهها - مصوب ۹ آذر ۱۳۴۴ کميسيون مشترک آموزش و پرورش مجلسین
- - قانون تشکیل و اختیارات هیات امنای دانشگاه تهران - مصوب ۱۱ تیر مجلس شورای ملی و ۳۱ خرداد ۱۳۴۶ مجلس سنا. این قانون در تاریخ ۱۸ تیر ۱۳۴۶ به توشیح محمدرضا شاه پهلوی رسید.
منابع
- ↑ قانون اجازه تاسیس دانشگاه تهران
- ↑ نظامنامه اجرای ماده شانزدهم قانون تاسیس دانشگاه
- ↑ قانون اعزام محصل به خارجه
- ↑ Paul Monroe, Director International Institute of the Teachers College, Columbia University New York
- ↑ Modern Persia and Her Educational System
- ↑ مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۲ اسفند ۱۳۱۲ نشست ۷۲ تقدیم لایحه بنیان دانشگاه تهران
- ↑ مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۳ اردیبهشت ۱۳۱۳ گفتگو درباره بنیان دانشگاه تهران
- ↑ مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۷ اردیبهشت ۱۳۱۳ نشست ۸۳ شور درباره بنیان دانشگاه تهران
- ↑ مذاکرات مجلس شورای ملی ۸ خرداد ۱۳۱۳ تصویب لایحه بنیان دانشگاه تهران
- ↑ قانون اصلاح قانون تاسیس دانشگاه راجع به دانشکده پزشکی
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ Iranica.Com - Faculties Of The University Of Tehran
- ↑ [۱]
- ↑ Problems and Issues in Higher Education: Perspectives on Iran-United States Educational Relations and Influences. pp.8
- ↑ قانون اصلاح قانون تاسیس دانشگاه راجع به دانشکده پزشکی