کنفرانس تهران
کنفرانس تهران در ۶ آذر ۱۳۲۲ پس از پیروزی ارتش سرخ شوروی بر ارتش آلمان، با حضور استالین، چرچیل و روزولت در تهران برگزار شد. محمدرضا شاه پهلوی شاهنشاه ایران به این کنفرانس دعوت نشد. ولی پادشاه ایران با یک یک آنان دیدار و گفتگو کرد. دستاورد کنفرانس تهران برای ایران اعلامیهای بود که در ۹ آذر ۱۳۲۲ آمریکا، بریتانیا و شوروی امضا کردند که تمامیت ارضی ایران را محترم میشمارند و ایران پشتیبانی اقتصادی دریافت خواهد کرد که خسارتهای جنگ را جبران کند.
نقش مهم و اساسی شاهراه ایران که در واقع یکی از شریانهای حیاتی متفقین در جنگ جهانی دوم بود، در پیشرفت هدفهای شوروی و انگلیس و آمریکا در پایان سال ۱۹۴۳ برابر با ۱۳۲۲ خورشیدی بسیار نمودار شد. آلمانها در جبهه استالینگراد از پیشروی بازماندند و در بیشتر بخشهای استالینگراد جنگ از فرم پدافند نیروهای شوروی به فرم آفند (حمله) و یورش و جنگدگی ارتش شوروی درآمد. نیروی جنگی ایتالیای فاشیست در تیرماه ۱۳۲۲ از پای درآمد و حکومت نوین آن کشور به ریاست بادوگلیو به آلمان اعلان جنگ داد و در کنار متفقین قرار گرفت.
سران دولتهای بزرگ متفق برای بررسی فرجام و بازده کوششهای مشترک جنگی و هماهنگ ساختن تلاشهای آینده نیاز به گردهمایی داشتند و بنا به میل استالین تهران را برای این کنفرانس برگزیدند.
در این هنگام علی سهیلی وزیر امور خارجه ایران بود. دولت به دستور و راهنمایی شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوی در میان همه ناآرامیهای سیاسی و کشمکش حزبهای راست و چپ و میانه رو، راهکارهای مورد نیاز را برای سران دولتهای متفق در تهران فراهم ساخت و خود در جریان این کنفرانس بود.
در این زمان مجلس دوره سیزدهم روز نخست آذر ماه ۱۳۲۲ پایان یافته و
۵ آذر تا ۱۰ تهران میهماندار سران سه کشور، روزولت رئیس جمهور امریکا، استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی و وینستون چرچیل نخست وزیر انکلستان شد. سران سه کشور متفق پس از یک دیدار چهار روزه که به کنفرانس تهران شناخته شدهاست، درباره نقشه نظامی برای پایان دادن جنگ و ساماندهی دنیای پس از جنگ گردهم آمدند.
۵ آذر ۱۳۲۲ وینستون چرچیل نخست وزیر انگلستان با دختر خود سارا، آنتونی ایدن وزیر امور خارجه، لرد موران پزشک ویژه چرچیل، سر الکساندر کادوگان معاون همیشگی وزارت امور خارجه، دریا سالار آندرو کانینگهام لرد اول دریاداری، سرآلن بروک رئیس سناد امپراطوری، فیلد مارشال سر جان دیل، سر چارلز پورتال فرمانده نیروی هوایی، ژنرال ایسمی مشاور نظامی، سر آرچیبالد کلارک سفیر انگلستان در مسکو و گروهی دیگر (هفتاد نفر) به تهران وارد شدند و سر ریدر بولارد وزیر مختار انگلستان در ایران و ژنرال سلبی فرمانده نیروهای بریتانیا در ایران و عراق به پیشواز آنها رفتند.
۶ آذر ۱۳۲۲ فرانکلین روزولت رئیس جمهور امریکا به همراه دریاسالار ویلیام لیهی رئیس ستاد زمان جنگ، دریاسالار ویلسون براون آجودان ویژه نیروی دریایی، سرلشکر ادوین واتسون آجودان نظامی، هری هاپکینز مشاور ویژه، اورل هاریمن سفیرکبیر امریکا در شوروی، حان وای ننت سفیر کبیر امریکا در بریتانیا، دریاسالار راس مک اینتایر پزشک ویژه رئیس جمهور چارلز بوهلن دیپلمات وزارت امور خارجه، سرگزد جان بوی تیجر داماد رئیس جمهور، ژنرال جرج مارشال رئیس ستاد ارتش، ژنرال آرنولد فرمانده نیروی هوایی، ژنرال برهون سامرویل رئیس کارپردازی ارتش، دریاسالار ارنست کینگ رئیس عملیات نیروی دریایی، ژنرال توماس هندی رئیس بخش عملیات ارتش امریکا با هواپیما وارد تهران شدند و دریفوس وزیر مختار امریکا در تهران و ژنرال پاتریک هورلی و ژنرال کانلی به پیشواز آنها رفتند. ژنرال هورلی ار رئیس جمهوری امریکا درخواست کرد که در درازای ماندگاری خود در تهران در سفارت شوروی مهمان باشد. پس از ورود روزولت رئیس جمهور امریکا به سفارت شوروی، استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی و مولوتف کمیسر خارجه شوروی، رئیس جمهور امریکا را در جای ماندنش همه با یکدیگر دیدار کردند و یک ساعت و نیم به گفتگو پرداختند.
چرچیل نخست وزیر انگلستان برای دیدار با روزولت رئیس جمهور امریکا به سفارت شوروی رفت و پس از گفتگو ناهار را نیز با هم خوردند. چرچیل نخست وزیر انگلستان به همراهی رئیس ستاد امپراتوری، سر اندرو کانینگهام ارد اول دریاداری، سرجان پورتال فرمانده نیروی هوایی، ایدن وزیر امور خارجه انگلستان به سفارت شوروی رفتند و با مولوتف کمیسر خارجه شوروی در جبهه لنینگراد و هری هاپکینز مشاور ویژه رئیس جمهور امریکا به گفتگوهای آغازین پرداختند. چرچیل پس از گفتگو با بلندپایگان شوروی، دوباره در سفارت شوروی با روزولت دیدار و گفتگو کرد.
ساعت هفت و چهل و پنج دقیقه بعد از ظهر به فراخوانی (دعوت) استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی، چرچیل به همراهی ایدن و کلارک به سفارت شوروی رفتند و شام را با استالین و مولوتف و ورسیلف و هم چنین روزولت و هری هاپکینز و دریاسالار لیهی خوردند.
۷ آذر مذاکرات اصلی سران سه کشور امریکا، شوروی و بریتانیا در کنفرانس تهران و همچنین گفتمان رئیسهای ستاد ارتش سه کشور آغاز شد.
ساعت سه و نیم بعد از ظهر چرچیل نخست وزیر انگلستان در میهمانی بزرگی که در سفارت شوروی برپا شد و در آن نیز رورولت رئیس جمهور امریکا و استالین و هیاتهای نمایندگی سه دولت متفق بودند، شمشیر استالینگراد را از سوی جرج ششم پادشاه انگلستان به نشانه گرامیداشت ملت انگلیس به مردم دلیر استالینگراد، به استالین پیشکش کرد. استالین ار کمکهای متفقین به شوروی قدردانی کرد و یادآور شد که امریکا در هر ماه هشت هزار فروند و انگلستان سه هزار و پانصد فروند و شوروی سه هزار فروند هواپیما میسازند و با این شمار هواپیما بیگمان آلمان هیتلری شکست خواهد خورد.
۸ آذر ۱۳۲۲ محمدرضا شاه پهلوی شاهنشاه ایران با علی سهیلی نخست وزیر و وزیر امور خارجه از روزولت رئیس جمهور امریکا در سفارت شوروی دیدن فرمودند. در این جلسه که دریفوس وزیر مختار امریکا در ایران، ژنرال هورلیف ژنرال واتسون، دریا سالار براون، سرهنگ الیوت در آن شرکت داشتند. گفتگوهای دوستانهای میان شاهنشاه و روزولت رئیس جمهور امریکا انجام گرفت و شاهنشاه درباره اوضاع ایران و مشکلاتی که بر اثر جنگ ایران با آن روبرو است و هم چنین نقش بسیار با ارزش ایران در فرستادن ابزار جنگ متفقین به جبهههای جنگ شوروی و پیروزی نیروهای متفقین سخنانی ایراد کردند رئیس جمهور امریکا با پذیرفتن همه سخنان شاهنشاه از شاهنشاه، دولت و از ملت ایران از ته دل سپاسگزاری کرد. شاهنشاه در پی دیدار و گفتگو با رئیس جمهور امریکا هم هنگام با ظهر چرچیل نخست وزیر انگلستان را در سالن پذیرایی سفارت شوروی پذیرفتند. در این دیدار که سر ریدر بولارد وزیر مختار انگلیس در ایران و بانو سارا چرچیل دختر چرچیل در آن شرکت داشتند گفتگوهای دوستانهای درباره اوضاع ایران و ارزش همکاری این کشور در راه پیروزی متفقین و چیرگی آنها بر نیروهای آلمان هیتلری انجام یافت. شاهنشاه برای شصت و نهمین سال روز زاده شدن چرچیل یک تکه قالی ارزنده و گرانبها به وی بخشایش فرمودند.
۹ آذر ۱۳۲۲ مارشال استالین به همراهی مولوتف کمیسر امور خارجه شوروی و ماکسیموف کاردار سفارت کبرای شوروی در تهران، در کاخ مرمر به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند. در این دیدار شاهنشاه درباره اهمیت و ارزش همکارهای ایران در پیروزی متفقین بیاناتی فرمودند و استالین از کمکهای ارزنده ایران در فرستادن اسلحه و دیگر ابزار جنگی از راه ایران به جبهههای جنگ شوروی بسیار سپاسگزاری نمود.
روزولت رئیس جمهور امریکا دکتر میلسپو رئیس کل دارایی ایران را برای دیدار پذیرفت. سهیلی نخست وزیر و ساعد وزیر امور خارجه ایران با مارشال استالین و مولوتف دیدار کردند و پیام دوستانه شاهنشاه به وسیله سهیلی نخست وزیر به استالین بازگفته (ابلاغ) شد. دیدار رهبران سه کشور امریکا، شوروی و انگلستان درباره اوضاع جنگ پایان یافت و کفتکوها پیرامون متن اعلامیه کنفرانس میان سه کشور متفق پیگیری شد.
به دنبال دیدارها و گفتگوهای شاهنشاه با سران سه کشور بزرگ جهان اعلامیه سه دولت متفق بر پذیرش همکاری ژرف ایران در پیروزی متفقین و تضمین استقلال و حاکمیت و تمامیت ارضی ایران و کمک های اقتصادی آینده دولت های نامبرده پس از پایان جنگ به ایران، به امضای فرانکلین روزولت رئیس جمهور امریکا، وینستون چرچیل نخست وزیر انگلستان و استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی چاپ و پخش شد. درونمایه این اعلامیه با همکاری و اندیشه های ژنرال هورلی از سوی دولت امریکا، ایدن از سوی دولت بریتانیا و مولوتف از شوروی نوشته شد.
۱۰ آذر ۱۳۳۲ رئیس جمهور امریکا پس از بازدید ار اردوگاه ارتش امریکا در امیرآباد در سخنرانی که برای سربازان نیروی امریکا در منطقه خلیج فارس ایراد کرد، چنین گفت که در کنفرانس تهران دو هدف بزرگ بررسی شد، یکی طرح نقشه نظامی برای پایان دادن پیروزمندانه جنگ و دیگری سامان دادن دنیای پس از جنگ.
سران کشور متفق و همراهان آنها پس از یک دیدار چهار روزه، برآن شدند که دشمن مشترک خود آلمان را شکست بدهند و تهران را با هواپیما به سوی کشورهای خود ترک کردند.
چرچیل نخست وزیر انگلستان به هنگام رهسپاری از ایران در نامه ای که به پیشگاه شاهنشاه تقدیم کرد سپاسگزاری خود را از بزرگواری های اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی در درازای ماندگاری او و دیگر سران متفق در تهران به آگاهی پیشگاه شاهنشاه رسانید.
روزولت رئیس جمهور امریکا پیش از بازگشت به کشور خود در نامه ای که به پیشگاه شاهنشاه تقدیم داشت از میهمان نوازی شاهانه در درازای کنفرانس چهار روزه در تهران سپاسکزاری کرد و از شاهنشاه دعوت نمود تا در زمانی مناسب به امریکا سفر نمایند.
استالین رئیس شورای کمیسرهای اتحاد جماهیر شوروی در تلگرافی که از باکو به علی سهیلی فرستاد، از میهمان نوازی دولت ایران سپاسگزاری کرد و درخواست کرد که سپاسگزاری های او به پیشگاه شاهنشاه برسد.
خبرنگاران داخلی و خارجی در خانه پیروزی وابسته به سفارت انگلیس در تهران گرد آمدند و ساویج رئیس اداره انتشارات و تبلیغات سفارت از سوی دولت های انگلستان و امریکا از میهمان نوازی دولت و ملت ایران سپاسگزاری کرد و آن را گرامیداشت.
دریفوس وزیر مختار امریکا در ایران در کاخ مرمر به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و سپاس دولت و ملت امریکا را برای همکاری های دوستانه ایران در راه پیروزی متفقین را به پیشگاه شاهانه تقدیم کرد.
با پایان پیروزمندانه کنفرانس سران سه کشور متفق در تهران و چاپ و پخش اعلامیه سران سه کشور درباره ایران ، میهمانی با شکوهی از سوی سهیلی نخست وزیر در کاخ وزارت امور خارجه برپاگردید و از سوی نخست وزیر و وزیران مختار انگلستان و امریکا و کاردار سفارت کبرای شوروی در تهران سخنرانی های دوستانه ای ایراد شد.