دانشگاه ملی ایران
| دولت شاهنشاهی ایران | اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی آریامهر | دانشگاه صنعتی آریامهر تهران |
دانشگاه ملی ایران
در روز ۲۹ اسفند ماه ۱۳۳۸ خورشیدی اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی شاهنشاه ایران فرمان بنیاد دانشگاه ملی ایران را توشیح فرمودند. در روز ۲۵ بهمن ماه ۱۳۳۹ خورشیدی اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی و علیاحضرت ملکه فرح پهلوی دانشگاه ملی ایران را گشودند. ایجاد دانشگاه ملی ایران از تصمیم های والای محمدرضا شاه پهلوی آریامهر است که با فرستادن کارشناسان برای بررسی ۶۰ دانشگاه از دانشگاههای ملی امریکا چون دانشگاههای هاروارد، ییل، نیویورک ، کلمبیا، استنفورد، کرنل، جانز هاپکینز و جرج تاون و ۳۰ دانشگاه از دانشگاههای انگستان، فرانسه، آلمان غربی، هلند و ایتالیا انجام یافت. دانشگاه ملی بر پایه اصول دانشگاه های امریکا و اروپای غربی بنیاد نهاده شده است. دانشگاه ملی ایران دارای هیات امنا می باشد. نخستین هیات امنای دانشگاه: ۱- وزیر دربار شاهنشاهی ۲- وزیر فرهنگ ۳- مدیر کل بانک مرکزی ایران ۴- سرتیپ محمدعلی صفاری ۵- مدیر عامل بنیاد پهلوی ۶- شجاع الدین شفا رایزن فرهنگی دربار شاهنشاهی ۷- رییس اتاق بازرگانی تهران ۸- مهدی صدرزاده ۹- دکتر علینقی فرمانفرماییان ۱۰ - دکتر مسعود جهان آرا به ریاست جناب آقای علا وزیر دربار شاهنشاهی بودند و دکتر شیخ الاسلام به ریاست دانشگاه ملی ایران و عضو هیات امنا برای پنج سال برگزیده شدند و به توشیح همایونی رسید.
۲۵ بهمن ۱۳۳۹ در ساعت سه و چهل و پنج دقیقه پس از نیمروز اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی و علیاحضرت ملکه فرح پهلوی در میان پیشباز گرم هیات امنا و استادان به دانشگاه ملی وارد شدند. در این بازدید نخست وزیر و وزیران کابینه و شماری از استادان دانشگاه در رکاب اعلیحضرتین بودند. نخست دکتر شیخ الاسلام رییس دانشگاه ملی خوش آمد گفت و سپس گزارش بنیاد دانشگاه را به آگاهی اعلیحضرتین و باشندگان رساند:
- تاسیس دانشگاههای ملی در ایران از چند سال قبل همواره مورد نظر خاص اعلیحضرت همایون شاهنشاه بوده و یکی از تصمیمات ترقی خواهانه حضرت شهریاری به شمار میرود، عنایت خاص اعلیحضرت همایونی به تاسیس دانشگاههای ملی در ایران مبتنی بر این نکات و دقایق است.
- اول بار ازدیاد روز افزون فارغ التحصیلان دبیرستانها که شایق به ادامه تحصیلات عالیه هستند وسایل تحصیل آنها در ایران با تشکیل دانشگاههای ملی بیشتر فراهم گردد و خانوادههای ایرانی از صرف مبالغ سنگین برای تحصیل فرزندانشان در خارجه و تحمل رنج فراق آنها به تدریج آسوده شوند.
- دوم: از فارغ التحصیلهای ایرانی که در خارجه به مقامات عالی علمی نایل شدهاند حداکثر استفاده بشود تا با مراجعت به میهن آنچه را که آموختهاند به هم میهمان خودشان بیاموزند.
- سوم: تعلیمات عالیه مانند تعلیمات ابتدایی و متوطه به تدریج از انحصار دولت در آید و به دست مردم سپرده شود. چون به تجربه رسیده که از چند سال قبل بسیاری از دبستانها و دبیرستانهای ملی که به دست خود مردم تاسیس و اداره میشود، از دبستانها و دبیرستانهای دولتی برای تعلیم و تربیت فرزندان کشور مجهزتر است و همین رویه را به پیروی از ممالک عضو دنیای آزاد و سنت قدیمی تعلیمات عالیه را در ایران هم میتوان بکار بست از باب مثال بهترین و بزرگترین دانشگاههای امریکا و انگلستان که شهرت جهانی دارند دانشگاههای ملی آن ممالک است.
- در اجرای نظرات بالا در تابستان سال ۱۳۳۶ اعلیحضرت همایون شاهنشاه هنگامی که به ممالک متحده امریکای شمالی تشریف فرما شدند، من را که از چند سال قبل مطالعاتی درباره طرز اداره و برنامههای دانشگاههای امریکا به عمل آورده بود، مامور فرمودند که مطالعات خود را در زمینه طرز تشکیل و اداره دانشگاههای ملی آن سامانه ادامه داده و نتایج آن را در ایران به آگاهی همایونی برسانم تا نسبت به تشکیل مطالعات مذکور اقدام شود. این جانب در اجرای امر مطاع علاوه بر مطالعات قبلی خود ۶۰ دانشگاه از دانشگاههای ملی امریکا از جمله دانشگاههای هاروارد، ییل، نیویورک ، کلمبیا، استنفورد، کرنل و جانز هاپکینز و جرج تاون را مورد مطالعه قرار داده و پس از پایان مطالعات در امریکا با کسب اجازه از پیشگاه همایونی در تابستان سال ۱۳۳۸ برای تکمیل بررسیها از امریکا به اروپای غربی عزیمت نمود و ۳۰ دانشگاه از دانشگاههای ممالک انگستان، فرانسه، آلمان غربی، هلند و ایتالیا را مورد مطالعه قرارداده و گزارش بررسیهای خود را یک سال و نیم پیش در تهران به پیشگاه مبارک ملوکانه تقدیم داشتم.
- گزارش نامبرده برای رسیدگی و در نظر گرفتن مقدورات و نحوه آغاز به کار به وزارت دربار شاهنشاهی و وزارت فرهنگ ارجاع گردید، وزارت فرهنگ در زمسنان ۱۳۳۸ با برگزاری ۷ کمیسیون مرکب از معاونین و مدیران کل و هیات مشاوران آن وزارتخانه گزارش نامبرده را رسیدگی و نظرات این جانب را تایید و کتبا اعلام داشت و وزارت دربار شاهنشاهی با تشکیل پنج کمیسیون مرکب از شماری از رجال فرهنگ دوست مملکت و مدیر عامل بنیاد پهلوی و روسای بانکهای دولتی و خصوصی مقدمات تشکیل نخستین دانشگاه ملی را در ایران فراهم ساخت و نتیجه اقدامات در ۲۷ اسفند ماه ۱۳۳۸ به شرف عرض همایونی رسید و در ۲۹ اسفند ماه ۱۳۳۸ فرمان مطاع مبنی بر تشکیل هیات امنای دانشگاه ملی ایران داده شد: ۱- وزیر دربار شاهنشاهی ۲- وزیر فرهنگ ۳- مدیر کل بانک مرکزی ایران ۴- سرتیپ محمدعلی صفاری ۵- مدیر عامل بنیاد پهلوی ۶- شجاع الدین شفا رایزن فرهنگی دربار شاهنشاهی ۷- رییس اتاق بازرگانی تهران ۸- مهدی صدرزاده ۹- دکتر علینقی فرمانفرماییان ۱۰ - دکتر مسعود جهان آرا و به ریاست جناب آقای علا وزیر دربار شاهنشاهی تشکیل گردید و این جانب به ریاست دانشگاه ملی ایران و عضو هیات امنا برای پنج سال شرف صدور یافت. هیات امنا با برگزاری دوازده جلسه در وزارت دربار شاهنشاهی و با مراجعه و استفاده در ۳۷ اساسنامه از اساسنامههای دانشگاه ملی ایران را تدوین و تصویب نموده و بر پایه قوانین جاریه کشور به ثبت رسانید و بی درنگ دبیرخانه دانشگاه ملی ایران در یکی از ساختمانهای متعلق به وزارت دربار شاهنشاهی واقع در خیابان پاستور رسما تشکیل و آغاز به کار کرد. اساسنامه دانشگاه ملی ایران در نهصد و نود و هشتمین جلسه شورای عالی فرهنگ به تاریخ ۱۳ آبان ماه ۱۳۳۹ به تصویب رسید.
- دانشگاه ملی ایران در سال تحصیلی ۱۳۴۰ - ۱۳۳۹ با دو دانشکده آغاز به کار کرد و مقرر است هر سال یک دانشکده به آن افزوده گردد تا جمعا دارای ده دانشکده بشود. در سال تحصیلی ۱۳۴۱ - ۱۳۴۰ دانشکده دندانپزشکی آن شروع به کار خواهد کرد. دانشکده بانکداری و علوم مالی و اقتصادی دانشگاه ملی ایران دارای ۱۷ استاد و دانشیار و دبیر ایرانی و امریکایی است و ۱۱۲ دانشجو دارد که از این ۱۷ تن دختر هستند. این دانشکده در نوع خود در ایران بی نظیر و از لحاظ علمی میتواند با دانشکدههای نظیر خود در ممالک پیشرفته برابری کند.
- دوره این دانشکده چهار سال و در صورت موفقیت، دانشجو به دریافت درجه لیسانس سرافراز میشود. دانشکده معماری دانشگاه ملی ایران دارای پانزده استاد و دانشیار و دبیر است و رویهم رفته ۱۰۶ دانشجو دارد که دو تن از آنها دوشیزه هستند. استادان این دانشکده دارای عالیترین درجات علمی و عملی از شش کشور مختلف اروپا و امریکا است. دوره این دانشگده شش سال و در صورت موفقیت دانشجو به دریافت درجه مهندس معمار مافوق لیسانس نایل میشود. برنامه و روش کار دانشگاه ملی ایران ۷۵٪ از دانشگاههای امریکا و ۱۵٪ از دانشگاههای ممالک اروپای غربی به ویژه انگلستان و ایتالیا و آلمان غربی و ۱۰٪ از مدارس قدیمه ایران برگرفته شده است. هر پانزده دانشجو یک استاد سرپرست دارند که هنگام ورود به دانشگاه تا هنگامی که فارغ التحصیل شوند، تحت مراقبت و نظارت کامل او خواهند بود. کلاسهای درس هر روز از ساعت ۷ و نیم تا ۱۱ و نیم بامداد و ۱۴ تا ۱۷ دایر است و در تمام این مدت استادان و دانشجویان در دانشگاه سرگرم تدریس و گفتگو و مطالعه هستند. کتابخانه دانشگاه ملی ایران در حال حاضر دارای ۲٫۳۵۳ جلد کتاب به زبانهای انگلیسی، فرانسه، آلمانی، ایتالیایی، عربی و پارسی است. افزون بر این، دانشگاه ملی تاکنون ۶۳ مجله علمی خارجی در فنون معماری تکنولوژی مهندسی آب، لوله کشی، علوم اداری، بانکداری ، اقتصادی و غیره از کشورهای امریکا، انگلستان، فرانسه، آلمان غربی، ایتالیا و اتریش مشترک شده تا بدین وسیله اطلاعات وسیعی درباره به فنون و علومی که در این دانشگاه تدریس میشود به اختیار استادان و دانشجویان گزارده شود.
پس از پایان گزارش رییس دانشگاه ملی، اعلیحضرت همایونی و علیاحضرت ملکه از کارگاهها و آزمایشگاهها و کلاسهای درس دیدن فرمودند و در ساعت ۱۷ پس از توشیح دفتر یادبود، دانشگاه ملی را ترک کردند. انبوهی از مردم پایتخت در برابر در دانشگاه ملی ایران و خیابانهای خط سیر اعلیحضرتین گرد آمده بودند و با شور و هیجان و فریادهای جاوید شاه احساسات گرم خود را به شاهنشاه و علیاحضرت ابراز نمودند.
تاریخچه
سخنگوی دربار شاهنشاهی در روز ۲۸ اسفند ماه ۱۳۳۸ اعلام داشت:
- با توجه به افزایش دایمی شمار افراد باسواد و دانش آموخته در کشور و نیاز روز افزون کشور به پیشرفت و تقویت دانشگاهها چندی پیش شاهنشاه مقرر فرمودند همانند دیگر کشورهای پیشرفته جهان، درایران نیز افزون بر دانشگاههای دولتی، دانشگاههای ملی بوجود آید که سرمایه آن از سوی افراد و موسسات خصوصی و اشخاص نیکوکار و فرهنگ دوست تامین گردد. بدین روی، در چند ماه نشستهایی زیر نظر وزیر دربار شاهنشاهی برگزار شد و با بودن روسای سازمانهای مختلف و مدیران عامل بانکها، بدین کار رسیدگی شد و دکتر شیخ الاسلام طرح تشکیل دانشگاههای ملی را در ایران فراهم نمود و اطلاعات نیازین را در اختیار کمیسیون گذاشت. این پروژه و گزارش نهایی مطالعات به آگاهی اعلیحضرت همایون شاهنشاه رسید و شاهنشاه دستور آغاز به کار تاسیس و ایجاد دانشگاه ملی صادر فرمودند، هزینه تاسیس این دانشگاه از سوی بانکهای ایرانی و هم چنین افراد و موسسات خصوصی تامین شده است. وزارت فرهنگ و هنر نیز در این باره کمک موثر خواهد کرد. دانشگاه به شیوه سایر دانشگاههای ملی در کشورهای خارج دارای یک هیات مرکب از پایوران برجسته فرهنگی و اقتصادی خواهد بود که بر اداره امور آن نظارت خواهد کرد. ساعتهای کار استادن در آن تمام وقت خواهد بود.
- تقدیم یک فقره طرح قانونی به وسیله آقای صدرزاده طرح تاسیس دانشکدههای ملی
روز سوم اسفند ماه ۱۳۳۸ ساعت ده و ده دقیقه بامداد نشست علنی مجلس شورای ملی به ریاست سردار فاخر حکمت برگزار شد. پس از انجام امور برای آغاز نشست، سخنان پیش از دستور آغاز گردید. در این نشست پیشنهاد تاسیس دانشکدههای ملی خوانده شده. [۱]
۳- تقدیم یک فقره طرح قانونی به وسیله آقای صدرزاده طرح تاسیس دانشکدههای ملی
ماده ۱- به منظور توسعه تعلیمات عالیه وزارت فرهنگ مجاز است به اشخاص حقیقی و یا حقوقی که واجد شرایط زیر باشند اجازه تاسیس یک یا چند دانشکده که متناسب با احتیاجات کشور باشد در هریک از نقاط کشور که مناسب و مقتضی بداند اعطا کند الف به کسانی که از لحاظ معلومات دارای درجه دکترا بوده ولااقل چهل سال داشته باشند و صلاحیت علمی و اخلاقی آنان برای اداره کردن دانشکدهای که تاسیس آن را خواستار شدهاند مورد تصویب شورای عالی فر هنگ قرار گیرد ب موسساتی که به منظور انجام خدمات فرهنگی تشکیل و طبق مقررات به ثبت رسیده ویا برسد ودارای شخصیت حقوقی باشد مشروط بر این که برای اداره کردن دانشکده شخصی را تعیین و معرفی نمایند که واجد شرایط مندرج در فوق بوده و مسدولیت اداره کردن دانشکده را از هرجهت رسما برعهده گیرد
ماده ۲- موسس دانشکده باید اعتباراتی که برای لوازم ضروری دانشکده از قبیل اثاثیه آزمایشگاه وکتابخانه وغیره تهیه نموده با مدارک آن ضمیمه درخواست خود به وزارت فرهنگ تقدیم سازد و صدور اجازه تاسیس موکول به این است که اعتبارات مزبور به نظر وزارت فهرنگ موجه ومکفی بوده باشد
ماده ۳ -استادان و دانشیاران ودبیرانی که موسس برای تدریس در دانشکده انتخاب مینماید باید با موافقت وزارت فرهنگ بوده و صلاحیت علمی آنها برای تدریس در رشته مربوطه مورد تصویب شورای عالی فرهنگ بوده باشد شرایط استخدام استادان و دانشیاران و دبیران و حقوق و مزایای آنان بر طبق آیین نامه این قانون خواهد بود
ماده ۴- شرایط ورود و برنامه تحصیلی دانشکده و مبلغ ورودی و ماهیانهای که از محصلین برای تامین بودجه دانشکده دریافت میشود و همچنین عده محصلینی که در هرسال باید در دانشکده پذیرفته شود با موافقت نظر وزارت فرهنگ خواهد بود
ماده ۵ -وزارت فرهنگ مکلف است همه ساله در بودجه خود مبلغی برای کمک به بودجه این قبیل دانشکدهها منظور نماید ودرمقابل میتواند به تناسب مساعدتی که مینماید یک عده محصل غیر متمکن که واجد شرایط تحصیلی باشند به دانشکده معرفی کند که به رایگان ویا با ماهیانه کمتری به تحصیلات عالیه بپردازد
ماده ۶ - دانشجویان دانشکدههایی که به این ترتیب تاسیس میشود از تسهیلات نظام وظیفه ومزایای دانشنامه و همچنین فارغ التحصیلان رتبه اول آنها از لحاظ اعزام به خارج به خرج دولت طبق آیین نامه این قانون استفاده خواهند نمود
ماده ۷ - در صورتی که دانشکدههای فوق نواقص و معایب فنی واداری داشته باشند که ادامه آن به مصلحت فرهنگ کشور شد وموسس یا موسسین با اخطار قبلی وزارت فرهنگ نواقص را مرتفع نسازند ووزارت فرهنگ مجاز است با تصویب شورای عالی فرهنگ دانشکده را تعطیل و اجازه آن را لغو نماید
۵ اردیبهشت ماه ۱۳۳۹ نخستین نشست هیات امنای دانشگاه ملی ایران در وزارت دربار شاهنشاهی برگزار شد و اساسنامه دانشگاه ملی ایران مورد رسیدگی و تصویب شورا قرار گرفت.
سازمان دانشگاه ملی در آغاز تنها در بر گیرنده دانشکده معماری و اصول بانکداری است، اما این سازمان گسترش خواهد یافت و دیگر بخشها به ویژه دانشکدههای فنی را نیز دربر خواهد گرفت. (۶ فروردین ۱۳۳۹ میگوید هفته گذشته)
۲۰ آبان ماه ۱۳۴۳ در آیین پرشکوهی که در پیشگاه شاهنشاه و شهبانو در ساختمان نوین دانشکده پزشکی دانشگاه ملی در اوین برگزار شد، شاهنشاه از لوحه بنیاد دانشگاه ملی ایران با بریدن نوار سه رنگ پردهبرداری فرمودند. آنگاه اعلیحضرتین همراه باشندگان از لابراتوار دانشکده پزشکی دیدن کردند و از دانشجویان درباره چگونگی آموزش و رفاه آن پرسشهایی نمودند. سپس شاهنشاه پروانه ساختمان تالار تشریح و دانشکده معماری را دادند. در پایان اعلیحضرتین دفتر یادبود دانشگاه ملی را دستینه کردند و در میان شادمانی و هیجان دانشجویان از دانشگاه بیرون آمدند. دانشجویان دانشگاه ملی خودروی شاهنشاه و شهبانو را گلباران کردند.
فراداشت درجه دکترای افتخاری به آریامهر شاهنشاه ایران و علیاحضرت شهبانو
۲۴ آبان ماه ۱۳۴۶ دانشگاه ملی ایران در آیین باشکوهی درجه دکترای افتخاری علوم اقتصادی و سیاسی را به پیشگاه شاهنشاه آریامهر و درجه دکترای افتخاری دانشکده معماری را به علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی فراداشت. آریامهر به هنگام دریافت درجه دکترا فرمودند:[۲]
- اخذ درجه دکترای افتخاری از دانشکده اقتصاد این دانشگاه امروز برای من باعث بسی خرسندی است. نه فقط از جهت اینکه یک بنگاه فرهنگی دیگر بر سایر دستگاههای علمی و اقتصادی مملکت اضافه شدهاست، بلکه اهمیت تدریس علم اقتصاد و فراگرفتن آن امروز بیش از هر موقعی برای مملکت ما مسلم است. حتی میخواهم بگویم که کسانی که مستقیماً نیز این تحصیلات را فرانمیگیرند باید نسبت به این علم در جامعه امروزه به اندازه کافی به فراخور حال خود و کاری که انجام میدهند، آشنایی داشتهباشند.
- مثلاً هر کسی که کاری انجام میدهد باید بداند که حاصل کارش در آخر سال به چه میزان است و دستمزد حاصل از این کار زندگی او را تا چه حدی تأمین میکند و به تولید سرانه ملت ایران تا چه حدی کمک مینماید. پس فراگرفتن این علم حتی در ابتداییترین شکل آن، امروز از واجبات است و به طریق اولی جامعهای مثل جامعه ایران با امکانات بیانتهایی که برای پیشرفت آن فراهم است باید به رموز و فنون این کار و حتی به آیندهای که در مقابل جامعه انسانی هست آشنا بشود. از حالا در دانشکدههای ما در تعلیمی که راجع به اقتصاد و غیره میدهند باید حتی حساب بکنند که پیشرفت علم و صنعتِ تجسس در دنیا احتمالاً تا ده سال دیگر چه تغییراتی به شکل صنعت و بنابراین به اقتصاد ملل خواهدداد. از حالا باید پیشبینی بکنند که ورود دستگاههای ترانزیستوری و دستگاههای حساب و به هر صورت صنایع الکترونیک و حتی اشعه لیزر و غیره چه تحول و چه انقلابی در صنعت و اقتصاد دنیا ایجاد خواهدکرد.
- ما که تصمیم داریم جزو ملل مترقی دنیا باشیم و انشاءالله در پیشاپیش آنها حرکت بکنیم، باید با امکانات خدادادی، خود را از لحاظ علمی و انسانی حتماً آماده بکنیم و این ممکن نخواهدبود مگر اینکه مؤسساتی از قبیل این مؤسسه علمی و مؤسسات دیگری از لحاظ تجسس و لابراتوار و قسمتهای فنی تروتکنیک کامل ایجادبکنیم که آنرا هم خوشبختانه مشغول هستیم.
- دانشکدههای فنی مملکت در سایر دانشگاهها به سرعت رو به تکامل میروند. اگر امروزه دانشکده فنی دانشگاه تهران را با چند سال پیش مقایسه بکنید تفاوت آن را خواهیددید. در دانشگاه پهلوی شیراز، دانشکده فنی درجه یک ایجاد خواهدشد. سعی خواهدشد که دانشگاه صنعتی آریامهر همطراز و همردیف مؤسسات مشابه خود در دنیا قراربگیرد.
- تأسیس وزارت جدیدی که به همین منظور بهوجود آمده برای این است که تحصیلات عالیه و تجسس در این مملکت اهمیتی را که باید داشته باشد، پیداکند. عقبمانگی خود را باید با سرعت جبران بکنیم، و به همین جهت هر نوع پیشرفتی که در این قبیل مؤسسات پیدامیشود باعث خوشوقتی من است، کما اینکه همین دانشگاه از سال گذشته تا به حال به مقدار خیلی قابل توجهی هم از لحاظ تأسیسات و امکانات و هم از لحاظ تعداد دانشجویان ترقی کردهاست.
- توفیق همگی را در این راه از درگاه خداوند متعال خواستارم.
رییسهای دانشگاه ملی ایران
۱- علی شیخ الاسلام: از اسفند ۱۳۳۸ تا آبان ۱۳۴۴
۲- عبدالعلی جهانشاهی: از آذر ۱۳۴۴ تا خرداد ۱۳۴۵
۳- علی اکبر بینا: از خرداد ۱۳۴۵ تا بهمن ۱۳۴۶
۴- محمدعلی مجتهدی: از اسفند ۱۳۴۶ تا مرداد ۱۳۴۷
۵- انوشیروان پویان : از شهریور ۱۳۴۷ تا شهریور ۱۳۵۲
۶- احمد هوشنگ شریفی: از شهریور ۱۳۵۲ تا اردیبهشت ۱۳۵۳
۷- عباس صفویان: از خرداد ۱۳۵۳ تا شهریور 1356
۸- احمد قریشی: از شهریور ۱۳۵۶ تا مهر ۱۳۵۷
۹- عبدالعلی جهانشاهی: از مهر ۱۳۵۷ تا بهمن ۱۳۵۷