کتابخانه ملی پهلوی

نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسی - تهران ۹ تا ۱۶ شهریور ماه ۱۳۴۵

اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران جشن‌های ۲۵۰۰ سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران

برج شهیاد آریامهر

مشاوران کتابخانه ملی پهلوی در باریابی به پیشگاه شاهنشاه

شجاع‌الدین شفا گزارش پیشرفت‌های کتابخانه ملی را به شاهنشاه می‌دهند

شهبانو با ژوری کتابخانه ملی پهلوی

شهبانو در میان ژوری کتابخانه ملی پهلوی

شاهنشاه و شهبانو پیشنهادهای معماری ساختمان کتابخانه ملی پهلوی را می‌نگرند ۲۵۳۶ شاهنشاهی

شاهنشاه و شهبانو در نمایشگاه کتابخانه پهلوی

شاهنشاه و شهبانو در نمایشگاه گزینش معماری ساختمان کتابخانه پهلوی ۲۵۳۶ شاهنشاهی

شجاع‌الدین شفا با همکاران کتابخانه ملی پهلوی

گروه برنامه‌ریزی کتابخانه ملی پهلوی

کتابخانه پهلوی کتابخانه ویژه ایران‌شناسی به فرمان اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران بنیاد شد. در سال ۲۵۳۶ شاهنشاهی کتابخانه پهلوی به فرمان اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران کتابخانه پهلوی به کتابخانه ملی پهلوی کتابخانه آینده ایران و یکی از بزرگترین و پیشرفته ترین کتابخانه‌های گیتی دگرگون شد که نمونه‌ای برای آغاز هزاره سوم باشد. کتابخانه ملی پهلوی کتابخانه‌ای است همانند کتابخانه کنگره امریکا یا کتابخانه لنین مسکو که هر یک پیشینه‌ای دراز در پشت سر خود دارند. شجاع‌الدین شفا معاون فرهنگی دربار شاهنشاهی به سمت مدیر عامل کتابخانه پهلوی برگزیده شد.

در درازای سال ۲۵۳۵ شاهنشاهی گام‌های نخستین برای برنامه ریزی و طراحی کتابخانه با همکاری بیش ۱۰۰ تن کارشناسان پرآوازه بین المللی و ایرانی در تهران آغاز شد. این گروه دربرگیرنده ۶۰ کارشناس خارجی در رشته‌های کتابداری و کتابخانه سازی و ۴۰ تن از کتابداران زبده ایرانی می‌باشد که با فدراسیون بین المللی انجمن‌های کتابداران (ایفلا) و سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، مرکز بین المللی آرشیو مدارک، کتابداران و کارشناسان موسسه تحقیقات و برنامه ریزی علمی آموزشی وزارت علوم و آموزش عالی با دو مرکز آن مرکز مدارک علمی و مرکز تبراک ، و بیش از ۳۰۰ کتابخانه و دانشگاه و مرکز علمی سراسر جهان دست در دست هم، برنامه‌های ساختمانی، علمی، فنی، اداری، آموزشی، کامپیوتری این کتابخانه بزرگ را آماده ساختند. کتابخانه پهلوی نمونه‌ای نه تنها برای ایران بلکه برای همه گیتی می‌باشد. این کتابخانه سه آرمان را دنبال می‌کند:

آرمان کتابخانه ملی پهلوی و بخش‌های آن

کتابخانه ملی پهلوی شبکه‌ای گسترده از پژوهش و داد و ستد اندیشه‌ها و دیدگاه‌ها در زمینه اجتماعی، آموزشی و فنی ایران می‌باشد که آرمان کتابخانه بر این پایه نهاده شده است:

• الف - حفظ میراث فرهنگی ملی
• ب - پیشرفت خدمات کتابخانه‌ای در سطح ملی، از هر گونه و در هر سطح و برای همه مردم
• ج - فراهم آوردن منبع‌ها و یاری دهنده‌ها برای پژوهش به ویژه در زمینه‌هایی که با تاریخ و تمدن و فرهنگی بستگی دارد.
• د - بنیاد شبکه جا به جا کردن اطلاعات
• ر - بنیاد منبع‌ها و کارهایی که نیازهای اطلاعاتی سراسر ایران را برآورد

از دیدگاه ملی، کتابخانه ملی پهلوی کتابخانه‌ای است که جوابگوی نیازمندی‌های جامعه امروز و فردای ایران، در زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و اقتصادی می‌باشد. آشکار است که به ریشه‌های فرهنگی و اندیشه‌های ویژه جامعه ایرانی برتری ویژه داده می‌شود. کتابخانه پهلوی برای پاسخگویی به نیازمندی‌های امروزی می‌باید نقش کتابخانه مادر را داشته باشد و بیش از کتابخانه‌های ملی دیگر کشورهای پیشرفته غربی زیرا کتابخانه پهلوی همکاری نزدیک با سایر مرکزهای فرهنگی و کتابخانه‌های کشور، فراهم ساختن ابزارها و کادرهای نیازین برای آنها، پروراندن آنها از دیدگاه فکری و از دیدگاه مادی، برانگیزاندن مردم به ویژه جوانان کشور به خواندن و آموزش و یادگیری، کمک به پیشرفت پژوهش در جامعه ایرانی، کوشش گسترده در پیشرفت بررسی‌ها و پژوهش‌ها درباره فرهنگ و تمدن ایران و پدیدآوردن یک جنبش همه گیر و گسترده در جامعه ایرانی. آنچه که در گام اول پاس داشته شد، تنها ساختن یک کتابخانه بسیار مجهز و مدرن با بهره‌گیری از تکنولوژی نوین نبود، بلکه این کتابخانه بر پایه انگیزه‌های معنوی، فرهنگی و اجتماعی ویژه جامعه ایرانی که جوابگوی نیازمندی‌های روحی و اندیشه‌های ایرانی باشد برنامه‌ریزی شد.

از دیدگاه پاسخگویی به مسایل کشورهای جهان سوم یا کشورهای در حال پیشرفت می‌باید توجه ویژه در برنامه‌ریزی کتابخانه پهلوی انجام گیرد زیرا بسیاری از دشواری‌هایی که امروز جامعه ایرانی با آنها روبروست، دشواری‌هایی است که در بیشتر کشورهای در حال گسترش وجود دارد.

در آغاز کتابخانه پهلوی یک کتابخانه ویژه ایران‌شناسی بود. ولی به فرمان شاهنشاه کتابخانه ملی پهلوی یکی از بزرگترین کتابخانه‌های گیتی خواهد شد. کتابخانه پهلوی یک مرکز جهانی برای نگاهداری همه آثار خطی ایران می‌باشد. در حال حاضر ۱۵۰ هزار کتاب دست نوشته ایران در دنیا پراکنده است زیرا بیشتر آن از ایران به کشورهای دیگر برده شده است.

کتابخانه پهلوی کوشش خواهد کرد کتابهای باارزش و ارزنده دست نوشته که از ایران برده شده به فرم عکسبرداری هم شده به ایران بازگرداند. در سال ۲۵۳۶ کنگره ایی با شرکت دانشمندان ایران شناس خارجی و دانشمندان ایرانی در تهران برگزار شد تا درباره چگونگی بنیاد کتابخانه بررسی نمایند. در کنگره از دبیران تاریخ دبیرستان‌ها نیز بهره گرفته می‌شود.

سازمان کتابخانه ملی پهلوی

همزیستی تکنولوژی و فرهنگ هم‌آمیزی و دریافت فرهنگ‌های گوناگون و ارزش‌های آنها در سرزمینی مانند ایران که در سده‌های پیاپی با فرهنگ‌های گیتی سر و کار داشته و درهایش را بر روی همه ملت‌ها گشوده و پیوسته پذیرای اندیشه‌ها و دیدگاه‌های نوین بوده، بهتر از هر سرزمین دیگر می‌تواند انجام یابد، بر این پایه است که کتابخانه ملی پهلوی در ایران بنیاد می‌شود. این کتابخانه نه تنها به همه ایران خدمت می‌کند بلکه کارهای آن ماهیت جهانی خواهد داشت.

بر پایه برنامه‌ای که کارشناسان ریختند، کتاب خانه ملی پهلوی نه تنها یک کتابخانه بلکه یک گردگاه فرهنگی است که سازمان آن بدین قرار است:

۱- کتابخانه ملی: کتابخانه ملی مرکزی که همه نوشتارها و چاپ شده‌های علم و ادب فرهنگ گذشته و حال ایران در آن گردآوری می‌شود که دربرگیرنده همه چاپ شده‌ها در گذشته و حال به زبان پارسی درون و بیرون از کشور می‌باشد. کتابخانه دربرگیرنده همه چاپ شده‌های بین‌المللی درباره ایران و هم چنین اصل یا فتوکپی همه نوشتارهای خطی پارسی درون و بیرون از کشور می‌باشد.

۲- کتابخانه بین‌المللی: دربرگیرنده ارزنده‌ترین نوشتارهای فرهنگ‌های گوناگون جهان، چون فرهنگ‌های غربی، اسلامی، هندی، چینی، ترکی، ژاپنی، و افریقایی و دیگر فرهنگ‌ها که برای نخستین بار در جهان با ارزشی یکسان گردآوری می‌شوند و در بخش ویژه "مطالعات بین‌المللی" کتابخانه بررسی و درباره آن پژوهش می‌شود.

۳- مرکز مدارک و اطلاعات علمی و فنی و تکنولوژی: این مرکز در برگیرنده کتاب‌ها و مدرک‌های پایه و نوترین سندها و نشریه‌های روز در زمینه‌های گوناگون علوم و تکنولوژی همراه با پژوهش‌های گسترده عملی در همه این رشته‌ها بر پایه نیازمندی‌های کشور، با بهره‌برداری از سیستم کامپیوتری و فراهم آوردن هماهنگی نیازین پژوهش‌های ایرانی با کارهای بین‌المللی بر پایه سیستم یونی سیست

۴- مرکز مطالعات ایران شناسی: این مرکز با انستیتوها و مرکزهای پژوهشی و نوشتارهای وابسته به پژوهش‌های ایران شناسی، بزرگترین مرکز جهانی پژوهش‌های تمدن و فرهنگ ایران است

۵- مرکز دایمی کنگره‌ها، سمینارها، کنفرانس‌ها و نشست‌های بین‌المللی و نمایشگاه‌های فرهنگی و هنری پیونددار به تاریخ و تمدن ایران و تمدن‌ها و فرهنگ‌های گوناگون شرق و غرب.

ساختمان کتابخانه

معماری و آذین درون ساختمان کتابخانه ملی پهلوی به فرمان شاهنشاهی بسیار ایرانی است. از دیدگاه فنی کتابخانه مجهز به تازه ترین و بهترین تکنیک در دسترس دنیا و با مدرن‌ترین روش‌های کتابداری با بهره‌برداری از کامپیوتر و دستگاه‌های کنترل نَم و گرما و نور و سدا و سیستم خودکار آتش نشانی، تلویزیون مدار بسته، ابزار جا به جا کردن خودکار کتاب، سیستم میکروفیلم، لابراتوار مدرن عکسبرداری، دستگاه‌های فتوکپی، پلی کپی، دستگاه‌های ردیابی کهنگی و درستی سندهای خطی و ابزار بازسازی کتاب‌ها و مدرک‌های ارزنده کهن و دیگر دستگاه‌ها و دیگر ابزارهای نیازین مدرن می‌باشد.

برای گزینش هر دستگاه و یا ابزار کتابخانه از همکاری کارشناسان ایرانی و کارشناسان برجسته جهانی در همه رشته‌های نامبرده بهره می‌گیرد. کتابخانه ملی پهلوی پیوسته از دیدگاه پیشرفت‌های فنی و صنعتی جهانی به روز در می‌آید و بهترین و مدرنترین وسایل و دستگاه‌ها برای کتابخانه ملی پهلوی خریداری می‌شود.

معماری کتابخانه ملی پهلوی

نخستین گام برنامه ریزی کتابخانه برگزاری نشست‌ها با مشاوران آزموده در زمینه کتابداری بود. نام این کارشناسان در امرداد ماه ۱۳۵۲ خورشیدی از سوی رییس فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های کتابداری یا ایفلا به کتابخانه پهلوی داده شد. ایفلا از سه سال پیشتر همکاری خود را با کتابخانه پهلوی آغاز کرد. پرزیدنت کنونی و پیشین ایفلا هموند هیات مشاوران برنامه ریزی شورای کتابخانه پهلوی بود.

در امرداد ماه ۱۳۵۲ گروه کارشناسان از ایران، امریکا، انگلستان، آلمان غربی، فرانسه و بلژیک به تهران فراخوانده شدند که گفتگوهای آغازین برای برنامه‌ها و برنامه ریزی گام‌های گوناگون کتابخانه ملی پهلوی را انجام دهند. سرانجام پس از سه سال دستاورد این نشست‌ها و گفتگوها برنامه جامع کتابخانه ملی پهلوی بود می‌بایستی در سال‌های آینده پیاده شود. تصمیم برآن شد که معماری ساختمان در کنگره آرشیتکت‌های ساختمان کتابخانه که ۱۵ - ۱۳ شهریور ماه ۱۳۵۲ در شهر رم با همکاری یونسکو و ایفلا سازمان یافته و برگزار می‌شد، مورد بررسی و گفتگو قرارگیرد. این کنگره به فراخوان کتابخانه پهلوی، دو روز به کار خود افزود تا به پرسش‌های ویژه درباره برنامه ریزی کتابخانه ملی پهلوی بپردازد. این برنامه میان کارشناسان کتابداری ۳۰ کشور جهان بررسی شد که به درخواست کتابخانه ملی پهلوی هر کی از این ۳۰ کارشناس گزارش ویژه‌ای از دیدگاه‌ها و پیشنهادهای فراهم کردند.

هموندان کنگره آرشیتکت‌های کتابخانه ۲۹ تن از ۱۵ کشور بودند که نام آن به الفبایی چنین است.

برای آسان ساختن کار آرشیتکت‌هایی که در مسابقه طراحی ساختمان کتابخانه ملی پهلوی شرکت داشتند، کتابخانه ملی پهلوی "مرکز معماری سنتی ایران" را برپا ساخت. کارشناسان این مرکز بیش از ۳۰۰۰۰ فرتور و اسلاید از همه ساختمان‌های ایران در جاهای نزدیک و بسیار دوردست فراهم ساختند. این کلکسیون در دو بخش دربرگیرنده ۲۵ قرن معماری ایرانی سازمان داده شده بود.

نمایشگاهی از این فرتورها و اسلایدها در جایی که می‌بایستی کتابخانه ملی پهلوی در شهستان پهلوی در خیابان عباس آباد ساخته شود، برگزار شد. نمایشگاه تا پایان مسابقه گزینش بهترین پیشنهاد برای ساختمان کتابخانه برجای ماند و شمار بسیار زیادی از معماران از این نمایشگاه دیدن کردند.

هم چنین بر پایه پیشنهاد کارشناسان قرار شد از چندین کتابخانه ملی، همگانی، دانشگاه و ویژه (تخصصی) دنیا بازدید شود، تا از ویژگی‌ها و نوآوری‌های هر کتابخانه گزارشی با فرتور و آمار نوشته شود. این گزارش‌ها در دسترس گروه کارشناسان و برنامه ریزان قرارداده شد.

در این گام، کتابخانه ملی پهلوی ۱۲۵ کتابخانه را از میان ۵۰۰۰۰۰ کتابخانه در سراسر گیتی برگزید. در میان این ۱۲۵ کتابخانه، کتابخانه‌های پرآوازه، نوساز، مدرن با نوآوری‌های جالب، مرکزهای اسناد علمی و کتابخانه‌های ویژه و مرکزهای ایران شناسی در خارج از کشور بودند. از آذر ماه ۱۳۵۲ تا خرداد ماه ۱۳۵۳ این بازدیدها به درازا کشید.

همزمان با این بازدیدها کتابخانه ملی پهلوی با چند مرکز پیشگام و بین المللی کتابداری پرماسید (تماس گرفتن) و همکاری آنها در بر پایه تجربه آنان خواستار شد.

در درازای سال ۲۵۳۴ شاهنشاهی بر پایه برنامه زمان بندی شده تا پایان اسفند ماه گزارش کامل بررسی‌ها و پژوهش‌ها در بیش از ۶۰۰۰ رویه و چکیده‌ای از آن گزارشی نزدیک به ۲۰۰ رویه آماده شد. این گزارش ۲۰۰ رویه‌ای پس از تصویب کتابخانه ملی پهلوی پایه کار مسابقه بین‌المللی قرارگرفت. در سال ۲۵۳۵ شاهنشاهی برای گزینش نقشه نهایی ساختمان کتابخانه ملی مسابقه‌ای زیر سرپرستی "اتحادیه بین المللی آرشیتکت‌ها" در پیشگاه شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو برگزار شد که در آن بهترین پیشنهاد برگزیده شد.

پهرست مشاوران ایرانی

ریاست گروه کارشناسان ایرانی و بین المللی برنامه ریزی کتابخانه ملی پهلوی و هماهنگ ساختن هیات ایرانی هم چنین مشاوران خارجی به دکتر ناصر شریفی رییس و استاد دوره فوق لیسانس دانشکده علوم کتابداری و اطلاع رسانی، انستیتو پرت نیویورک که در سراسر دنیا شایسته ترین کتابدار شناخته شده است، سپرده شد. دکتر شریفی هم چنین هموند هیات امنای کتابخانه همگانی بروکلین از سال ۱۳۵۳ می‌باشد.

منبع

‎