ذوب آهن آریامهر
| رضا شاه پهلوی - ایران نوین | اعلیحضرت همایون رضا شاه پهلوی | رضا شاه بزرگ - راهآهن سراسری ایران |
داشتن کارخانه ذوب آهن یکی از آرزوهای اعلیحضرت رضا شاه بزرگ بود زیرا که کارخانه ذوب آهن نخستین و اساسی ترین گام در جهت گسترش پای ساختهای ایران بود. کشور ایران که در زمان ۱۳۰ سال سلطنت بیگانه مغول قاجار بر کشور ایران، ویرانهای با بیمارهای گوناگون، مردمی بیسواد که بیشتر آنان کشاورزانی بودند که خانواده قاجار زمینهای کشاورزی ایران را میان خود تقسیم کرده بودند و خود را مالکان بزرگ مینامیدند و مالک زمین و جان رعیتها یا برزگران بودند. در چنین کشوری رضا شاه بزرگ نخستین شاهنشاه ایرانی پس از حمله تازی با رای مردم ایران، شاهنشاه ایران شد و سلسله منفور مغول قاجار منقرض شد و بنیان ایران نوین آغاز گردید.
۳ دی ماه ۱۳۰۶ قانون کوتاه کردن زمان مناقصه ابزار و ساختمان ذوب آهن به تصویب رسید. در روز ۱۱ دی ماه از سوی دولت آگهی مناقصه ذوب آهن در ایران به چاپ رسید. ۱۴ دی ماه از سوی وزارت خارجه آگهی مناقصه کارخانه ذوب آهن ایران در روزنامههای برجسته آلمان، فرانسه و انگلستان به چاپ رسید. پیش از این پروژه ذوب آهن و بنیان کارخانه ذوب آهن در شمال کشور برای ساختن ریل راهآهن برنامه ریزی شده بود. این کار با تصویب ساختمان راه آهن میان محمره (خرمشهر) و بندر خورموسی (بندر شاهپور) از سوی مجلس شورای ملی آغاز شد. از بودجه ۴،۵ میلیون تومانی که برای این کار ویژه شده بود، کارشناس آلمانی استخدام شد تا درباره بنیان ذوب آهن در ایران بررسیهای مورد نیاز را انجام دهد. آهن مناسب برای کارخانه ذوبآهن و ساختن ریلهای راهآهن در نزدیکیهای سمنان پیدا شد ولی ذغال سنگ یافت نشد. کارخانه ذوب آهن به ذغال سنگ برای سوزاندن و پدید آوردن گرما برای ذوب آهن نیاز دارد، ولی ذغال سنگ مورد نیاز نزدیک به ۱۰۰ مایل دورتر از کارخانه بود، افزون بر آن، بیم آن میرفت که در درازای پانزده سال اگر کارخانه با گنجایش صد در صد کار بکند، معدن ذغال سنگ خالی از سنگهای کانی شود. سرانجام پروژه ذوب آهن به پایان سال ۱۳۰۷ فراافکنده شد.
در سال ۱۳۰۷ آگهی مناقصه برای ساختن ذوب آهن ایران در کشورهای اروپایی به چاپ رسید با این که که بررسیهای انجام شده نشان داده بود که هزینه پیش بینی شده دو برابر بودجهای است که مجلس شورای ملی به تصویب رسانده است. هنگامی که شرکت کروپ آلمان یکی از بزرگترین سازندگان پولاد و اسلحه دنیا تا پایان جنگ جهانی دوم هزینه ذوب آهن ایران را خیلی بیشتر پیش بینی کرده بود.
با برقراری دولت نوین برای بنیان ایران نوین، وزارتخانهها، آموزش مردم، تغییر چهره شهرها، گسترش راهها و سدها و تونلها و کارخانهها نیاز به کارخانه ذوب آهن بیشتر شد. بر پایه پیشنهاد اداره کل تجارت، "شورای اقتصاد" بنیان شد. اساسنامه شورای اقتصاد در نشست ۱۱ فروردین ماه ۱۳۱۶ به تصویب هیات وزیران رسید. شورای اقتصاد هم چنین برنامه اقتصادی کشور و روش اجرای آن را میبایستی که فراهم سازد و میان فعالیتهای گوناگون در کشور هماهنگی بوجود بیاورد و فعالیتهای پراکنده را به برنامهای یک دست درآورد. نخستین نشست شورای اقتصاد در روز پنجشنبه ۲ اردیبهشت ماه ۱۳۱۶ برگزار شد و همواره نشستهای شورا در دفتر نخست وزیر برگزار میشد. در این روز درباره قرارداد ذوب آهن در کرج با کمپانی دماگ - کروپ گفتگو شد
دهمین نشست شورای اقتصاد ساعت پنج پس از نیم روز سه شنبه ۱ تیر ماه ۱۳۱۶ در اتاق کوچکی در کاخ سعدآباد در پیشگاه اعلیحضرت رضا شاه بزرگ برگزار شد. اعضای شورا که در این نشست بودند جم نخست وزیر ،حسین علا رییس اداره کل تجارت، احمد حسین عدل رییس کل فلاحت، مهدی فرخ رییس کل صناعت، علی وکیلی رییس اتاق تجارت، محمود بدر کفیل وزرات مالیه، رضا قلی امیرخشروی رییس بانک ملی و محوی رییس بانک فلاحتی و ابوالحسن ابتهاج رییس دبیرخانه شورا. گفتگو درباره نیاز به برنامه ریزی کوتاه مدت و بلند مدت برای عمران کشور انجام یافت و پروژه ساختن ذوب آهن ایران از سر گرفته شد.
۲۳ مهر ماه ۱۳۱۶ نخستین سنگ بنیان کارخانه ذوب آهن در کرج به دست اعلیحضرت رضا شاه بزرگ نهاده شد.
۲۱ آبان ماه ۱۳۱۶ نخستین قرارداد برای ساختن کارخانه ذوب آهن ایران در کرج با کمپانی دماگ - کروپ آلمان بسته شد. پس از سالها بررسی و ارزیابی، موافقت نامهای میان دولت شاهنشاهی ایران و کنسرسیوم آلمانی (دماگ - کروپ) برای ساختن دو کوره با تولید روزانه ۱۵۰ تن، کارخانه فولاد، یک دستگاه نورد، ...، ریختهگری، ابزار آهن ورزیده یا آهن نرم چکش خورده، خرد کننده ذغال سنگ، یک نیروگاه، و صنعتهای وابسته چون آهک، امونیا و بنزول، قیر، چدن. قرار بر این شد که در درازای سه سال ساختن کارخانه ذوب آهن پایان یابد و ۱۲۰۰ کارگر به استخدام کارخانه درآیند زمانی که کارخانه با گنجایش کامل خود کار کند. پیشتر قرار بود که ساختمان اصلی ذوب آهن در جنوب تهران نزدیکی کارخانه سیمان سازی ساخته شود، ولی شهرستان کرج به سبب دسترسی داشتن به آب به جای شهر ری برگزیده شد. دشواری که پیش آمد ترابر ذغال سنگ از شهرهای زیرآب و ... به کرج بود یعنی ۳۵ مایل.
در سال ۱۳۱۸ اعلیحضرت رضا شاه بزرگ نخستین سنگ بنای ذوب آهن را بر زمین نهادند و کار ساختمان ذوب آهن آغاز شد. با آنکه کار از روی برنامه پیش میرفت، تا سال ۱۳۲۰ که ارتش شوروی و انگلستان ایران را بمباران کردند و کشور را اشغال نظامی کردند، هنوز کارخانه ناتمام بود. این بدان معنا بود که همه پروژه کارخانه ذوب آهن به خطر افتاد، زیرا که پیوندها با آلمان بریده شد، که به نابودی پروژه انجامید. بخشی از ماشینهای کارخانه ذوب آهن در کشتیهایی به سوی بندرهای کشور ایران در راه بودند که از سوی ارتش متفقین مصادره شد و بخشی دیگر در کشور آلمان ماند و زنگ زد و از میان رفت. بخشی از ساختمان ذوب آهن در کرج که به پایان رسیده بود مخروبه شد. هم چنین شمار کمی از کورههای ریختهگری آهن و کورههای دمشی بلند سنتی در مازندران وجود داشت و برپا سازی کارخانه نوین در این منطقه برای ذوب ۳۰۰ تن آهن در روز نیز در برنامههای آینده پیش بینی شده بود.
پس از جنگ دوم جهانی، دولت ایران برآن شد که کارخانه ذوب آهن کرج را بازسازی و کامل نماید تا ریل راهآهن، تراورس، تیرهایآهنی، تیرهایآهنی ساختمانی که به شکل I میباشد و ورقههای آهنی را تولید کند ولی گزارش مشاورین خارجی با این کار همداستان نبود. دولت ایران همچنان با پشتکار دنبال پروژه ساختن ذوب آهن ایران را دنبال میکرد و در درازای سالها گروههای مشاور گوناگون با ۲۵ کارشناس نیز به همان نتیجه رسیدند که ذوب آهن کرج شدنی نیست. با اینکه کمپانی کروپ آلمان در سال ۱۳۳۱ خورشیدی موافقت کرد که قراردادش را با این برای ساختن ذوب آهن نو کند، ولی بانک جهانی [۱] درخواست دادن وام برای سرمایه گذاری در پروژه ذوب آهن ایران را رد کرد. در سال ۱۳۳۹ خورشیدی پیشنهادی از سوی شرکت مهندسی کایزر که در لندن دفتر داشت برای ساختن دستگاه نورد نخستین فاز کارخانه ذوب آهن در کرج را پیشنهاد داد ولی نتوانست از بانک جهانی وام بگیرد زیرا که حائز شرایط وام گرفتن از بانک جهانی نبود. پروژه ذوب آهن ایران برای برنامه عمرانی سوم برنامه ریزی شد.
قوانین
- قانون تقلیل مدت مناقصه لوازم و ساختمان موسسه ذوبآهن - مصوب ۳ دی ۱۳۰۶ مجلس شورای ملی
- قانون اجازه استخدام ژرژ دو ولف تبعه بلژیک برای کارخانجات ذوبآهن - مصوب ۹ خرداد ۱۳۱۶ مجلس شورای ملی
- قانون اجازه اخذ وام و اعتبارات به شرکت ملی ذوبآهن ایران – مصوب ۲۴ اسفند ۱۳۵۰ مجلس شورای ملی و ۲۸ اسفند ۱۳۵۰ مجلس سنا – این قانون در تاریخ ۳۰ اسفند ۱۳۵۰ به توشیح محمدرضا شاه پهلوی رسید.
- قانون موافقتنامه همکاری در توسعه کارخانه ذوبآهن آریامهر اصفهان بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی - مصوب ۱۹ تیر ۱۳۵۲ مجلس شورای ملی و ۱۲ آذر ۱۳۵۲ مجلس سنا - این قانون در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۵۲ به توشیح محمدرضا شاه پهلوی رسید.
- ↑ World Bank - International Bank for Reconstruction and Development - IBRD