بانک ملی ایران

درگاه رضا شاه پهلوی

انقلاب مشروطه - یک پارچگی کشور ایران از سوی رضا خان سردار سپه وزیرجنگ

پرونده:RezaShahBozorgOpeningBankMelli.jpg

رضا شاه بزرگ در جشن روز ۱۷ شهریور ماه ۱۳۰۶ بانک ملی را می‌گشاید

بنیان بانک ملی ایران آرزوی ملت ایران برآورده شد

بانک ملی ایران سومین بانک ایرانی است که در ۱۴ اردیبهشت ماه ۱۳۰۶ پادشاهی رضا شاه بزرگ بنیان شد.^[۱] نخستین بانک ایرانی بانک پهلوی قشون بود که پس از چندی به بانک سپه نامیده شد. دومین بانک، بانک رهنی بود که در روز ۱۰ آبان ماه ۱۳۰۵ شمسی بنیان آن از تصویب از مجلس شورای ملی گذشت^[۲] بانک رهنی بانکی است که مردم می‌توانند در برابر جنس منقول با ارزش خود که در بانک به گرو می‌گزارند، وامی که بیش از دو سوم بهای آن جنس در زمان گرفتن وام نباشد با بهره ۹٪ در سال دریافت دارند.

درخواست بنیان بانک ملی از سوی ملت ایران در مجلس شورای ملی دوره نخست قانونگذاری را نمایندگان مجلس تقدیم داشتند. از آنجا که حکومت مشروطه نوبنیاد کشور ایران سرمایه‌ای نداشت، مردم ایران به ویژه زنان ایران هر چه که در توانایی اشان بود را به مجلس شورای ملی بردند تا سرمایه بانک ملی ایران شود و دست قاجاریان از گرفتن وام از بیگانه کوتاه شود. تا پایان دوره قانونگذاری نخست بانک ملی بینان نشد. پس از آن که محمدعلی شاه به قدرت رسید، مجلس شورای ملی را با همدستی ارتش شوروی به سرکردگی کلنل لیاخوف روسی به توپ بست و بسیاری از مشروطه خواهان دستگیر و زندانی و به دار آویخته شدند و مشروطه از ایران برچیده شد. با مبارزه ستارخان سردار ملی و باقر خان سالار ملی در تبریز مشروطه دوباره به ایران بازگشت و با همکاری سپهدار تنکابنی و بختیاری‌ها تهران از چنگ محمدعلی شاه و ارتش روسیه آزاد شد و محمدعلی شاه به سفارت روسیه پناهنده شد.^[۳] احمد شاه پسر محمد علی شاه در این زمان ۹ سال داشت و رییس ایل قاجار عضدالملک نایب السلطنه شد. پس از آن که مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری دوم برگزار شد، با تصویب مجلس شورای ملی مستر مورگان شوستر کارشناس مالی امریکایی با دیگر همکارانش به ایران فراخوانده شدند تا مستوفیگری را براندازند و وزارت مالیه برای ایران با سیستم نوین مالیاتی برقرار سازند.^[۴] با این سیستم نوین مالیاتی، درآمدهای گردآوری شده از مالیات‌ها می‌بایستی که هم چنین برای پرداخت هزینه‌های کشوری و سرمایه برای بنیان بانک ملی ایران شود.^[۵] قانون مالیات تصویب شده مجلس شورای ملی، قانونی بود که دربرگیرنده همه مردم می‌شد. برای قاجاریان این نو و ناپذیرفتنی بود زیرا که آنان کشور ایران را مِلک خود می‌دانستند که آن را برای هدف‌های شخصی و جیب خود تاراج نمایند. دعوای مامورین مالیاتی مورگان شوستر با برادر محمدعلی شاه پسر مظفرالدین شاه شعاع السلطنه که نمی‌خواست مالیات بپردازد، بالا گرفت زیرا که ماموران می‌خواستند زمین و ساختمان او را ضبط کنند. مصادره زمین شعاع السلطنه اعتراض دولت روسیه به دولت ایران را سبب شد. دولت روسیه به دولت ایران هشدار داد که شعاع السلطنه از اتباع روسیه است و زیر پشتیبانی و نگاهبانی دولت روسیه قراردارد و دستور دادند که مورگان شوستر باید بیرون انداخته شود. مجلس شورای ملی بیرون کردن مورگان شوستر را نپذیرفت و ارتش روسیه ایران را اشغال کردند و مورگان شوستر از ایران بیرون رفت و مجلس شورای ملی را روسیان بستند. سه سال مجلس شورای ملی بسته ماند و قاجاریان کوشیدند که بانک ملی ایران بنیان نشود. قاجاریان با دو بانک استقراضی روس که به دولت روسیه تعلق داشت و بانک شاهنشاهی که به دولت انگلستان تعلق داشت، کار می‌کردند. انگلیسیان و روسیان نیز هیچگونه گرایشی به اینکه بانک ملی ایران بنیان شود نداشتند، زیرا که این دو دولت استعماری با این دو بانک، کنترل بر اقتصاد ایران را داشتند. درآمد امتیازهای داده شده به بیگانگان و گمرکات ایران به بانک استقراضی روسیه و دیگر درآمدها به بانک شاهنشاهی ریخته می‌شد، یعنی این دو دولت همواره آگاه بودند که چه اندازه دولت ایران پول دارد. اگر کسی حساب بانکی می‌خواست بگشاید یا درخواست وام داشت می‌بایستی که به این دو بانک برود. یعنی دولت روسیه و انگلستان می‌دانستند که دولت ایران به کدام کشورها مقروض است و کدام یک از مردم چه میزان پول دارد و چه میزان وام گرفته است. افزون بر این قاجاریان امتیاز چاپ اسکناس را به بانک شاهنشاهی داده بودند یعنی که پول در گردش ایران در کنترل دولت انگلیس بود.

مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری سوم در روز ۱۴ آذر ۱۲۹۳ گشایش یافت. دامنه جنگ جهانی اول از شهریور ماه ۱۲۹۴ به ایران کشید و ارتش روسیه و انگلیس وارد خاک ایران شدند، گروهی از نمایندگان مجلس شورای ملی کناره گیری کردند، گروهی دیگر به کردستان رفتند و حکومت برپا کردند و مجلس شورای ملی در روز ۱۱ آبان ماه ۱۲۹۴ بسته شد و نزدیک به شش سال مجلس بسته ماند و کشور ایران در اشغال ارتش‌های استعماری بیگانه ماند.

مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری چهارم کوتاه زمانی پس از کودتای سوم اسفند ماه ۱۲۹۹ به فرماندهی سرتیپ رضا خان و سیدضیاالدین طباطبایی و دیگر میهن پرستان برگزار شد. در این زمان کشور ایران ورشکسته و نابود شده بود و می‌بایستی که درآمد برای کشور برقرار شود تا بر پایه آن بشود پس از سالیان سال به آرزوی ملت ایران، یعنی بنیان بانک ملی ایران اندیشید. از فروردین ۱۳۰۰ رضا خان سردار سپه در کابینه سیدضیا الدین وزیر جنگ شد. برای بنیان ارتش و آرام کردن کشور به بودجه نیاز بود. رضا خان وزیر جنگ و سردار سپه جنبش‌های جدایی خواهی و آشوب‌ها را در سراسر کشور سرکوب کرد و از ایران کشوری یک پارچه زیر حکومت مرکزی ساخت. با نخست وزیری رضا خان پهلوی در آبان ماه ۱۳۰۳ نخستین گام فراهم آوردن چارچوبی برای ساختن کشور بود که با قانون‌های مدرن همانند قانون سجل احوال آغاز شد. تا سال ۱۳۰۷ برنامه ریزی و شالوده سازی بانک ملی ایران به درازا کشید.

بانک ملی ایران بانکی بود که سد در سد به از آن کشور ایران بود. بانک ملی ایران نه تنها حساب‌های دولت را داشت بلکه مردم ایران نیز توانستند در بانک ملی حساب بازکنند. در روز ۱۷ شهریور ماه ۱۳۰۷ برای نخستین بار اعلیحضرت رضا شاه با کت سرمه‌ای و شلوار سپید به همراه ولیعهد محمدرضا پهلوی در جشن گشایش بانک ملی ایران شرکت کردند. نخستین حساب بانکی گشوده شده در بانک ملی به نام رضا شاه پهلوی بود و نخستین پولی که بانک دریافت کرد از دست رضا شاه برای بازکردن این حساب بود. اعلیحضرت همایون رضاشاه پهلوی با بازکردن حساب برای خود، نشان دادند که بانک ملی ایران بانکی مورد اعتماد و نگاهدار و نگاهبان پول مردم ایران است.

نخستین مدیر بانک ملی ایران کورت لیندن بلات از کشور آلمان بود. از آنجا که ایرانی در آن زمان که بتواند این کار بزرگ را به گردن بگیرد نبود، و کارشناسان انگلیسی و شوروی اعتباری برای داشتن این پُست نداشتند، از کشور آلمان کورت لیندن بلات که پیشنیه درخشانی در بانکداری داشت و پیشتر نیز بانک ملی در کشور بلغارستان را بنیان نهاده بود، برای ریاست بانک ملی ایران فراخوانده شد. نخستین سال بانک ملی ایران با پیروزی پیش رفت و دارایی بانک به ۵۰،۰۰۰،۰۰۰ رایش مارک رسید.

پس از بینان بانک ملی ایران در تهران به سال ۱۳۰۷ در سراسر کشور شعبه‌های دیگر بانک ملی گشایش یافت. بانک ملی اسپهان در سال ۱۳۰۸ آغاز به کار کرد و در این استان ۱۰ شعبه دیگر نیز گشایش یافتند. بنای بانک ملی اسپهان از کهن ترین بناهای اداری در این شهر بود. پس از انقلاب اسلامی بانک ملی ایران به بنایی دیگر جا به جا شد تا دیگر در جای تاریخی و بنای تاریخی آن نباشد و تاریخ این بانک و بنای آن به فراموشی سپرده شود.