بانک ملی ایران
| رضا شاه پهلوی - ایران نوین | درگاه رضا شاه پهلوی | انقلاب مشروطه - یک پارچگی کشور ایران از سوی رضا خان سردار سپه وزیرجنگ |
بانک ملی ایران سومین بانک ایرانی است که در ۱۴ اردیبهشت ماه ۱۳۰۶ پادشاهی رضا شاه بزرگ بنیان شد.[۱] نخستین بانک ایرانی بانک پهلوی قشون بود که پس از چندی به بانک سپه نامیده شد. دومین بانک، بانک رهنی بود که در روز ۱۰ آبان ماه ۱۳۰۵ شمسی بنیان آن از تصویب از مجلس شورای ملی گذشت [۲] بانک رهنی بانکی است که مردم میتوانند در برابر جنس منقول با ارزش خود که در بانک به گرو میگزارند، وامی که بیش از دو سوم بهای آن جنس در زمان گرفتن وام نباشد با بهره ۹٪ در سال دریافت دارند.
درخواست بنیان بانک ملی از سوی ملت ایران در مجلس شورای ملی دوره نخست قانوگذاری را نمایندگان مجلس تقدیم داشتند. از آنجا که حکومت مشروطه نوبنیاد کشور ایران سرمایهای نداشت، مردم ایران به ویژه زنان ایران هر چه که در توانایی اشان بود را به مجلس شورای ملی بردند تا سرمایه بانک ملی ایران شود و دست قاجاریان از گرفتن وام از بیگانه کوتاه شود. تا پایان دوره قانونگذاری نخست بانک ملی بینان نشد. پس از آن که محمدعلی شاه به قدرت رسید، مجلس شورای ملی را با همدستی ارتش شوروی به سرکردگی کلنل لیاخوف روسی به توپ بست و بسیاری از مشروطه خواهان دستگیر و زندانی و به دار آویخته شدند و مشروطه از ایران برچیده شد. با مبارزه ستارخان سردار ملی و باقر خان سالار ملی در تبریز مشروطه دوباره به ایران بازگشت و با همکاری سپهدار تنکابنی و بختیاریها تهران از چنگ محمدعلی شاه و ارتش روسیه آزاد شد و محمدعلی شاه به سفارت روسیه پناهنده شد.[۳] احمد شاه پسر محمد علی شاه در این زمان ۹ سال داشت و رییس ایل قاجار عضدالملک نایب السلطنه شد. پس از آن که مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری دوم برگزار شد، با تصویب مجلس شورای ملی مستر مورگان شوستر کارشناس مالی امریکایی با دیگر همکارانش به ایران فراخوانده شدند تا مستوفیگری را براندازند و وزارت مالیه برای ایران با سیستم نوین مالیاتی برقرار سازند.[۴] با این سیستم نوین مالیاتی، درآمدهای گردآوری شده از مالیاتها میبایستی که هم چنین برای پرداخت هزینههای کشوری و سرمایه برای بنیان بانک ملی ایران شود.[۵] قانون مالیات تصویب شده مجلس شورای ملی، قانونی بود که دربرگیرنده همه مردم میشد. برای قاجاریان این نو و ناپذیرفتنی بود زیرا که آنان کشور ایران را مِلک خود میدانستند که آن را برای هدفهای شخصی و جیب خود تاراج نمایند. دعوای مامورین مالیاتی مورگان شوستر با برادر محمدعلی شاه پسر مظفرالدین شاه شعاع السلطنه که نمیخواست مالیات بپردازد، بالا گرفت زیرا که ماموران میخواستند زمین و ساختمان او را ضبط کنند. مصادره زمین شعاع السلطنه اعتراض دولت روسیه به دولت ایران را سبب شد. دولت روسیه به دولت ایران هشدار داد که شعاع السلطنه از اتباع روسیه است و زیر پشتیبانی و نگاهبانی دولت روسیه قراردارد و دستور دادند که مورگان شوستر باید بیرون انداخته شود. مجلس شورای ملی بیرون کردن مورگان شوستر را نپذیرفت و ارتش روسیه ایران را اشغال کردند و مورگان شوستر از ایران بیرون رفت و مجلس شورای ملی را روسیان بستند . سه سال مجلس شورای ملی بسته ماند و قاجاریان کوشیدند که بانک ملی ایران بنیان نشود. قاجاریان با دو بانک استقراضی روس که به دولت روسیه تعلق داشت و بانک شاهنشاهی که به دولت انگلستان تعلق داشت، کار میکردند. انگلیسیان و روسیان نیز هیچگونه گرایشی به اینکه بانک ملی ایران بنیان شود نداشتند، زیرا که این دو دولت استعماری با این دو بانک، کنترل بر اقتصاد ایران را داشتند. درآمد امتیازهای داده شده به بیگانگان و گمرکات ایران به بانک استقراضی روسیه و دیگر درآمدها به بانک شاهنشاهی ریخته میشد، یعنی این دو دولت همواره آگاه بودند که چه اندازه دولت ایران پول دارد. اگر کسی حساب بانکی میخواست بگشاید یا درخواست وام داشت میبایستی که به این دو بانک برود. یعنی دولت روسیه و انگلستان میدانستند که دولت ایران به کدام کشورها مقروض است و کدام یک از مردم چه میزان پول دارد و چه میزان وام گرفته است.
منبع