برنامه عمرانی اول

قوانین برنامه‌های عمرانی کشور مصوب مجلس شورای ملی

تصمیم‌های مجلس برنامه عمرانی اول

درگاه محمدرضا شاه پهلوی

ShahanshahvaMilkindustry.jpg ShahanshahvaEbtehaj.jpg

برنامه عمرانی اول

پیش از جنگ جهانی دوم رضا شاه بزرگ طرح‌ریزی یک برنامه درست برای رشد اقتصادی و اجتماعی ایران را در پیش داشتند و به فرمان رضا شاه بزرگ پروژه شورای اقتصادی بنیان گزارده شد. شورای اقتصادی نخستین نشست خود را روز پنچ‌شنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۱۶ تشکیل داد و از آن پس نشست‌های شورا در دفتر نخست‌وزیر انجام یافت. یکی از نخستین پروژه‌های شورای اقتصاد به فرمان رضا شاه بزرگ به راه انداختن ذوب‌آهن بود. شورا زمینه ساختن ذوب‌آهن ایران چیدند و سپس شورای اقتصاد با همکاری نمایندگان دماگ - کروپ آلمان، قرارداد ذوب‌آهن در کرج را امضا کردند.

کوتاهی پس از برپایی شورای اقتصادی در شهریور ماه ۱۳۲۰ ارتش شوروی و بریتانیا، ایران را اشغال کردند در دوره جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، به سبب هزینه‌های ارتش متفقین در ایران، قوه خرید حارجی معتنابهی به فرم نقره و طلا و ارز به دست آورده و تنها در بانک مرکزی مسکو نزدیک به یازده تن شمش طلا و در همین اندازه طلا در بانک لندن به حساب بانک ملی ایران پس‌انداز شده بود که ارزش آنها با اندوخته‌های نقره و ارز به نرخ بین‌المللی سال ۱۳۲۵ نزدیک به ۵۸۰۰ میلیون ریال بعنی ۱۸،۵ برابر ارزش پس‌انداز ارزی ایران در سال ۱۳۱۹ و وجود چنان اندوخته سرشار ارزی بود که بار دیگر اندیشه بازسازی و گسترش و طرح برنامه عمرانی را نیرو بخشید.

احمد قوام و برنامه گسترش اقتصاد کشور

احمد قوام در آغاز سال ۱۳۲۵ به دستور شاهنشاه برای ایجاد موازنه و تعادل میان پس‌انداز ارزی و وضع اقتصادی کشور دو کار پایه‌ایی انجام داد. نخست بهبود وضع کارخانجات دولتی که به دست رضا شاه بزرگ ساخته شده بودند و در درازای اشغال ایران به وسیله ارتش‌های شوروی و بریتانیا و امریکا از کار افتادند مانند کارخانه‌های بافندگی و قند وسیمان و غیره. دوم اینکه یک برنامه برای گسترش اقتصاد کشور.

برای بهبود وضع کارخانه‌های دولتی بانک صنعتی و معدن ایران بنیاد شد و همه سازمان‌های اقتصادی و یکان‌های صنعتی دولت، غیر ار صنعت نفت و انحصار دخانیات و راه‌آهن دولتی و سیلوها، در سیستم بانک صنعتی و معدن ایران یک جا شد و برای ساماندهی و نوشتن برنامه گسترش اقتصادی هیاتی به نام کمیته برنامه بنیان شد تا بر پایه برنامه وزارتخانه‌ها، برای هفت سال آینده یک برنامه پوششی گردآوری و نوشته شود. کمیته برنامه پس از کنکاش (مشاوره) و بررسی یک برنامه ۶۲ میلیارد ریالی نگاشت و چون توانایی مالی کشور برای اجرای آن برنامه بسنده نمی‌کرد، اعضای کمیته برآن شدند که با گرفتن وام خارجی، بخشی از پول و اعتبارهای مورد نیاز برای انجام برنامه هفت ساله اول را فراهم آورند. دولت ایران با بانک بین‌المللی ترمیم و توسعه تماس گرفت و بانک بین‌المللی برای بررسی درخواست وام ایران، از دولت خواست که پروژه‌ها و برنامه‌های خود را به بانک بدهند.

۸ فروردین ۱۳۲۵ نخستین نشست کمیسیون تهیه نقشه اقتصادی در دفتر وزیر مالیه انجام یافت. سرانجام در ۱۷ فروردین ۱۳۲۵ تصویب‌نامه‌ای به تصویب هیات وزیران رسید که هیات تهیه نقشه اصلاحی و عمرانی کشور از کارشناسان: دکتر علی امینی (دبیرکل)، دکتر ضیاالدین ابوالضیا (پایور بانک ملی)، دکتر علی اصغر خشایار، دکتر علی اکبر مدنی (پایور بانک ملی)، دکتر حمید زنگنه، دکتر کریم سنجابی، سید جلال شادمان، دکتر غلامرضا کیان، منوچهر نیک‌پی و دکتر حسن صفوی تشکیل خواهد یافت. این هیات گزارشی درباره بایستگی فراهم آوردن و اجرای برنامه‌های اصلاحی و عمرانی چند ساله و اشکالاتی که هیات تهیه برنامه عمرانی با آن روبرو شده‌است به هیات وزیران داد. برپایه گزارش این هیات تهیه نقشه، هیات وزیران در ۱۹ امرداد ۱۳۲۵ تصویب نامه‌ای بیرون داد که براساس آن هیات عالی برنامه بنیان شد. نخستین جلسه هیات عالی برنامه در ۵ شهریور ۱۳۲۵ در کاخ وزارت امور خارجه به ریاست احمد قوام تشکیل شد. هزینه کل برنامه عمران نزدیک به ۱۵ هزار میلیون ریال که به نرخ دلار آن روز نزدیک به ۴۶۱ میلیون دلار می‌شد برآورد شد.

درخواست وام از بانک جهانی

بانک جهانی در ۴ تیر ۱۳۲۵ برابر با ۲۵ ژوئن ۱۹۴۶ آغاز بکار کرد و ۲۵۰ میلیون دلار برای دوباره‌سازی اقتصاد فرانسه به آن کشور وام داد. فرانسه درخواست ۵۰۰ میلیون دلار وام کرده بود. این نخستین وامی بود که بانک جهانی به کشوری می‌داد. دومین وام، ۱۹۵ میلیون دلار به بانک هلند، برای بازسازی منبع‌های تولیدی آن کشور داده شد. دولت هلند درخواست ۵۳۵ میلیون دلار وام از بانک جهانی کرده بود. از آنجا که بانک جهانی در آغاز کار، برتری دادن وام را به کشورهایی که به سبب جنگ دوم جهانی آسیب دیده بودند گزارده بود، دولت ایران به وسیله سفارت ایران در واشنگتن به آگاهی بانک جهانی رساند که برآن است که برای برنامه عمرانی خود به درازای پنج یا هفت سال گام به گام تا ۲۵۰ میلیون دلار وام از بانک جهانی درخواست کند. بانک جهانی پس از دریافت نامه دولت ایران به آگاهی رسانید که هر کشوری که درخواست وام می کند می باید بنویسد که وام مورد درخواست برای چه هدفی است، برآورد هزینه های کارهایی که باید انجام شود چیست؟ چه اندازه از هزینه کل به پول ایران و چه اندازه با ارز پرداخته خواهد شد؟ و برنامه کارکرد سالیانه از چه قرار است و بازپرداخت وام در چه درازایی انجام پذیر است،

شرکت موریسن نودسن

پس از آگاهی از دیدگاه بانک جهانی برای دادن وام، پروژه هایی که هیات تهیه نقضه و هیات عالی برنامه تهیه کرده بودند مورد بررسی قرار گرفت. از سوی دیگر به سفارت ایران در واشنگتن دستور داده شد با سازمان های نامی امریکایی گفتگو شود تا یکی از آنها برای مشاوره در تهیه برنامه عمرانی برگزیده شود. سفارت ایران با سه بنگاه بزرگ گفتگو کرد و سرانجام شرکت موریسن نودسن پذیرفته شد.

بدین سبب پنج روز پس از نجات آذربایجان، در روز ۲۶ آذر ۱۳۲۵ قراردادی میان دولت ایران و شرکت موریس نودسن برای نوشتن ریز پروژه‌ها و ساماندهی برنامه هفت ساله اول بسته شد. دسته نخست کارشناسان شرکت موریسن نودسن در ۷ دی ماه ۱۳۲۵ وارد تهران شد و بی‌درنگ آغاز به بررسی نیازمندی‌ها برای بازسازی کشور کرد. در روز ۱۲ بهمن ۱۳۲۵، وزیر کار روزنامه‌نگاران را در انجمن روزنامه‌نگاران فراخواند و ریزگان (جزییات) برنامه‌ریزی و به کارگرفتن کارشناسان خارجی و تهیه برنامه عمرانی و پروژه ها و دریافت وام از خارجه برای بهبود اقتصاد و برنامه های رفاه اجتماعی را روشن ساخت .

هیات مهندسین با استفاده از آمار و اطلاعاتی که هیات عالی برنامه گردآوری کرده و در اختیار آنها گذاشته بودند و پس از سفر به نقاط گوناگون کشور کارهای خود را در اردیبهشت ۱۳۲۶ پیایان داد و در امرداد ۱۳۲۶ گزارشی با فرنام "برنامه توسعه و عمران ایران" در ۳۲۰ صفحه به دولت ایران داد. که نزدیک به ۲۴۰ پروژه سودمند عمرانی و تولیدی (مستقیم و غیر مستقیم) را دربر داشت. شرکت دو برنامه عمرانی جداگانه تهیه کرد که هزینه یکی ۵۰۰ میلیون دلار و دیگری ۲۵۰ میلیون دلار برآورد شده بود. در این گزارش یادآور شده بود که ۵۰۰ میلیون دلار هم با نگرش در نیازهای کشور ایران بسنده نخواهد کرد.

با هزینه اجرای ۱،۲۵۰،۰۰۰ دلار که به نرخ ارز آن روز برابر با ۴۰ میلیارد ریال می شد دربرداشت.

ولی از آنجا که گستره برنامه سازمان داده شده در گزارش شرکت از چهارچوب توانایی‌های مالی دولت بیشتر بود یک برنامه فرجامین به نام "برنامه هفت ساله اول" به وسیله کارشناسان ایرانی بر پایه پژوهش‌ها و بررسی‌های شرکت موریسن کنودسن به روی کاغذ آمد. این برنامه هفت ساله بر پایه خورند مالی و نیروی انسانی ایران از ۶۲ میلیارد ریال به ۲۱ میلیارد ریال (۶۵۰ میلیون دلار) کاهش یافت، درآمد نفت به برنامه عمرانی اختصاص داده شد و قرار شد که دولت ۲۰۰ میلیون دلار نیز از بانک جهانی فراهم آورد. دکتر مشرف نفیسی گزارش خود را به نخست‌وزیر احمد قوام داد و در همین روزها نیز مجلس شورای ملی درخواست امتیاز نفت شمال به شوروی را رد کرد و با تظاهراتی که روزانه حزب توده در پایتخت راه انداخت، دولت قوام سقوط کرد. دکتر نفیسی با پشتیبانی شاهنشاه محمدرضا شاه پهلوی به کار خود ادامه داد و شاهنشاه برادر خود عبدالرضا پهلوی را به نمایندگی خود در سازمان برنامه عهده‌دار اجرای برنامه عمرانی کردند برای اطمینان از این که برنامه عمرانی بازایستانده نشود.

برنامه هفت ساله و تصویب مجلس شورای ملی

لایحه قانون برنامه هفت ساله بر پایه گزارش دکتر نفیسی در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۲۷ از سوی دولت حکیمی که در روز ۶ دی ماه ۱۳۲۶ روی کار آمده بود به مجلس پیشنهاد شد. فوریت لایحه در همان نشست به تصویب رسید و برنامه به کمیسیون ویژه‌ای داده شد.

و پیشنهاد آن از سوی دولت ابراهیم حکیمی به مجلس شورای ملی داده شد. و روز اول بهمن ماه به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

قوانین برنامه عمرانی اول ۱۳۲۷ - ۱۳۳۳

• برنامه عمرانی اول ۱۳۲۷ - ۱۳۳۳ – مصوب ۱۳ تیر ۱۳۲۸ مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم
  • ‌قانون اجازه اجرای مقررات گزارش كميسيون برنامه مجلس شورای ملی - مصوب ۲۶ بهمن ۱۳۲۷ دوره قانونگذاری پانزدهم
  • قانون اجازه اجرای موقت برنامه هفت‌ساله ۱۳۲۸ – مصوب ۱۳ تیر ۱۳۲۸ مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم
  • تصمیمات متخذه درباره سازمان برنامه هفت ساله - مصوب ۲۷ دی ۱۳۲۹ مجلس شورای ملی کمیسیون برنامه هفت ساله دوره قانونگذاری شانزدهم
  • قانون اجازه اجرای برنامه و بودجه تفصیلی ۲۷ ماهه سازمان برنامه تا آخر سال ۱۳۳۱ - مصوب ۱ اسفند ماه کمیسیون برنامه هفت ساله مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری شانزدهم
  • اساسنامه سازمان برنامه هفت‌ساله ۱۳۳۱ - مصوب ۲۵ آذر ماه ۱۳۳۱ مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هفدهم
  • تصمیمات متخذه کمیسیون برنامه - مصوب ۱ اردیبهشت ۱۳۳۱ کمیسیون برنامه دوره قانونگذاری هفدهم
  • چند فقره تصمیمات مختلف کمیسیون برنامه - مصوبات از ۲۸ امرداد ۱۳۳۱ تا ۲۳ اسفند ۱۳۳۱ دوره قانونگذاری هفدهم
  • انجام وظایف سازمان برنامه در حدود قوانین – مصوب ۲۹ خرداد ۱۳۳۳ مجلس شورای ملی
  • تصمیم متخذه کمیسیون برنامه دایر به انتخاب دو نفر به عنوان قائم مقام مدیر عامل سازمان برنامه – مصوب ۲۲ آبان ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم کمیسیون برنامه دایر به موافقت با استخدام پنج نفر کارشناس خارجی – مصوب ۶ آذر ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم قانونی دایر به انتخاب شش نفر اعضای هیات نظارت سازمان برنامه ۱۳۳۳ – مصوب ۷ آذر ۱۳۳۳ مجلس شورای ملی
  • قانون بودجه پرسنلی و اداری سال ۱۳۳۳ سازمان برنامه – مصوب ۲ بهمن ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم متخذه کمیسیون برنامه در مورد ترتیب خرج مانده اعتبارات برنامه هفت ساله و اعتبارات اضافی سازمان برنامه – مصوب ۲۳ بهمن ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم متخذه کمیسیون برنامه مربوط به اعتبار راه‌سازی به مبلغ دو هزار و چهار صد و بیست میلیون ریال – مصوب ۳۰ بهمن ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم قانونی دایر به اجازه مصرف اعتبارات منظور در فصول ششگانه برنامه هفت ساله سازمان برنامه – مصوب ۱۸ اسفند ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم قانونی مربوط به تکمیل تصمیم راجع به اجازه مصرف اعتبارات منظور در فصول ششگانه برنامه هفت ساله سازمان برنامه - مصوب ۲۸ اسفند ۱۳۳۳ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم
  • تصمیم متخذه کمیسیون برنامه دایر به اجازه مصرف مبلغ چهارصد میلیون ریال از باقیمانده فصل ششم قانون برنامه‌هفت ساله - مصوب ۲۶ مهر ماه ۱۳۳۴ کمیسیون برنامه مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری هجدهم

نگاه کنید به

• - طرح پیشنهادی نمایندگان راجع به اجرای موقت گزارش کمیسیون مجلس شورای ملی ۲۱ بهمن ۱۳۲۷ نشست ۱۴۳
• بقیه مذاکره در برنامه هفت ساله مجلس شورای ملی ۲۴ بهمن ۱۳۲۷ نشست ۱۴۳
• طرح گزارش کمیسون برنامه و تصویب آن مجلس شورای ملی ۱۳ تیر ۱۳۲۸ نشست ۱۸۲

منبع

‎