نجات آذربایجان

حمله ارتش شوروی و انگلیس به ایران ۱۳۲۰

فرمان استالین برای سازمان دادن جنبش جدایی‌خواهی در آذربایجان ۱۵ تیر ۱۳۲۴

دستورات پنهانی استالین برای استالین برای برقراری جنش‌های جدایی خواهی در سراسر استان‌های شمالی ایران ۲۳ تیر ۱۳۲۴

فرمان برای پژوهش در پیداکردن منابع نفت در شمال ایران

محمدرضا شاه پهلوی در پیام رادیویی پایان جنگ ۲۴ امرداد ۱۳۲۴ را به مردم ایران شادباش می‌گوید

عقب‌نشینی ارتش شوروی از آذربایجان

سواره نظام ارتش در آذربایجان

تجات آذربایجان - با حمله هیتلر به شوروی در جنگ جهانی دوم، در روز سوم شهریور ۱۳۲۰ ارتش سرخ شوروی به مرزهای ایران تجاوز نمود و نیروی هوایی شوروی در آذربایجان به بمباران شهرهای باز و بی دفاع پرداخت. ارتش شوروی، بریتانیا، امریکا که بدانها متفقین گفته می‌شد ایران را چون راهرویی برای رسانیدن ابزار جنگی امریکایی از خلیج فارس به شوروی در جنگ علیه آلمان هیتلری درآورند و ایران را پل پیروزی نام نهادند. ۲۴ آذرماه ۱۳۲۰ میان سه دولت شاهنشاهی ایران و دول اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و انگلستان پیمان سه دولت امضا شد که برپایه آن دولت اشغالی شوروی و بریتانیا استقلال و حق حاکمیت ایران را محترم می‌شمرند و می‌باید حداکثر تا شش ماه پس از پایان جنگ جهانی دوم ارتش خود را از ایران بیرون برند. پس از آنکه روشن شد که متفقین در جنگ پیروز خواهند شد، استالین سیاست دیگری با ایران در پیش گرفت که استان‌های شمالی ایران را با سازمان دادن به جنبش‌های جدایی خواهانه از ایران جداسازد و ضمیمه شوروی کند. هدف استالین کنترل بر روی منابع نفتی شمال ایران بود. پس از اعلام پایان جنگ در ۲۳ امرداد ۱۳۲۴، استالین ارتش خود را که می‌باید تا ۱۲ اسفند ۱۳۲۴ بر پایه پیمان سه دولت و اعلامیه سه دولت راجه به ایران می‌بایستی از ایران بیرون روند از ایران خارج نکرد. پس از آن که دولت شاهنشاهی ایران شکایت رسمی خود را علیه شوروی به شورای امنیت سازمان تازه بنیان شده ملل متحد داد میان متفقین شوروی، بریتانیا و امریکا شکاف افتاد. پرزیدنت ترومن، استالین را زیر فشار قرارداد تا ارتش شوروی مجبور به بیرون رفتن از ایران شود و از جداسازی استان‌های شمالی ایران دست بردارد. ۱۶ آذر ۱۳۲۵ ارتش ایران در سه ستون به آذربایجان لشکر کشید. پس از آن که احمد قوام نخست وزیر وقت ایران با دولت شوروی قرارداد امتیاز نفت شمال ایران را امضا کرد،ارتش شوروی از ایران بیرون رفت. ولی مجلس شورای ملی این قرارداد را نپذیرفت و این زمینه ساز جنگ سرد در دنیا و ژرفتر شدن دخالت‌های شوروی در امور ایران بود که با سقوط محمد مصدق بالاخره به پایان رسید.

دستور استالین برای بنیان جنبش جدایی خواهی در آذربایجان، کردستان و گیلان

۱- فراهم آوردن زمینه یک جنبش جدایی‌خواه در آذربایجان جنوبی (آذربایجان ایران)، یک حکومت خودمختار ملی آدربایجان با قدرت گسترده در چهارچوب دولت ایران تشکیل شود. هم زمان می‌باید جنبش‌های جدایی‌خواه دیگر در استان‌های گیلان، مازندران، گرگان، و خراسان تشکیل گردند.

۲ – حزبی به نام حزب دموکرات آدربایجان با هدف رهبری جنبش جدایی‌خواهی تشکیل شود. بنیان حزب دموکرات آذربایجان می‌باید با سازمان دادن دوباره به شاخه آذربایجان حزب توده مردم ایران و با جذب کردن هواداران جنبش جدایی‌خواه از همه طبقه‌های مردم انجام پذیرد

۳- انجام کارهای مورد نیاز میان کردهای شمال ایران و کشیدن آنها به سوی جنبش جنبش جدایی‌خواه ی برای بنیان حکومت ملی خودمختار منطقه کردستان.

۴- گردهم آوردن گروهی از کارگران در تبریز برای رهبری جنبش جدایی‌خواهی و با اطمینان به اینکه ارتباط این گروه با کنسولگری شوروی در تبریز برقرار بماند. نظارت کلی این گروه به باقروف و یاکوبوف داده شده‌است.

۵- کارهای مقدماتی انتخابات مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم به دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی (باقروف و ابراقیموف) واگذار شود، با اطمینان از اینکه نمایندگان انتخاب شده خواه‌داران جنبش جدایی‌خواهی هستند بر پایه وعده‌های زیرین

الف – واگذاری زمین به کشاورزان و توزیع دوباره مالکیت زمین‌های و دادن اعتبارهای بلند مدت به کشاورزان

ب – از بین بردن بیکاری با برقراری و گسترش کار در کارخانه‌ها و شرکت‌ها و هم چنین ساهتن راه‌ها و دیگر کارهای مورد نیاز همگان

ج - بهیود رفاه و سازمان شهرها و فراهم آوردن آب برای همگان

د – بهبود بهداشت عمومی

ر - اختصاص حداقل پنجاه درصد درآمدهای مالیاتی برای برآورده کردن نیازهای محلی

س – برابری حقوق اقلیت‌های ملی و عشایر. آموزش در مدرسه‌ها و چاپ روزنامه‌ها و کتاب‌ها به زبان‌های آذری، کردی، ارمنی و آسوری، هم چنین صورت جلسه‌ها و نامه نگاری‌های رسمی در اداره‌های محلی به زبان محلی، بنیان سامانه محلی غیر متمرکز دربرگیرنده زاندارمری و شهربانی با بکارگیری نیروهای محلی، فرم دادن انجمن‌های محلی برای تشکیل سیستم خودمختار.

ک- بهبود بنیادی در رابطه شوروی و ایران

۶- بنیان گروه‌های ضربتی با اسحله‌های خارجی غیر ساخت شوروی با هدف پدافند از خود، برای کسانی که هوادار شوروی هستند و فعالان جنبش جدایی‌خواه حزب دموکرات آذربایجان. انجام این مهم بر عهده رفیق نیکلای بولگانین به همراهی رفیق باقروف. است.

۷ – سازمان دهی روابط اجتماعی و فرهنگی میان ایران و جمهوری خود مختار آذربایجان برای تقویت فرهنگ پروپاگاندا در آذربایجان جنوبی

۸- در پیوند دادن مردم به جنبش جدایی خواه، اگر نیاز باشد انجمن دوستان شوروی/آذربایجان در تبریز برپا شود با شعبه‌هایی در همه منطقه آذربایجان جنوبی و گیلان.

۹- دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی عهده دار هزینه و چاپ مجله‌های با فرتور در باکو برای پخش در ایران شد و هم چنین چاپ سه روزنامه در آذربایجان جنوبی

۱۰- تماس با دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی در آذربایجان برای دریافت سه دستگاه چاپ برای چاپ اعلامیه‌های حزب دموکراتیک آذربایجان

۶ جولای ۱۹۴۵ برابر با ۱۵ تیر ۱۳۲۴

دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی - پولیت بورو

(برگردان آزاد به پارسی)

فرقه دموکرات آذربایجان

استالین در تاریخ ۱۵ تیر ۱۳۲۴ به دفتر سياسى کميته مرکزى حزب کمونيست اتحاديه شوروى به مير (جعفر) باقروف صدر کميته مرکزى حزب کمونيست آذربايجان درباره اقداماتى برای سازماندهى يک جنبش جدايى‌خواه در آذربايجان و ديگر ايالات شمالى ايران دستور داد.

«... رفيق باقروف... يک حزب دموکراتيک در آذربايجان جنوبى به نام «حزب دموکراتيک آذربايجان» [مشهور به فرقه دموکرات آذربايجان] با هدف رهبرى جنبش جدايى‌طلب در آذربايجان جنوبى تأسيس کنيد. تأسيس اين حزب در آذربايجان جنوبى بايد با يک تجديد سازمان توأمان، بخش جدايى‌طلب از تمامى اقشار مردم ايران صورت گيرد».

در ميان کردهاى ساکن شمال ايران، براى جذب آنها در يک جنبش جدايى‌طلب که يک ناحيه خودمختار ملى کرد را تشکيل دهد، اقدامات مناسب صورت دهيد.

يک گروه از فعالان مسؤول را در تبريز که به هماهنگى فعاليت‌هايشان با سرکنسولگرى اتحاد جماهير شوروى در تبريز موظف باشند، براى هدايت جنبش جدايى‌طلب تشکيل دهيد. سرپرستى اين گروه به باقروف و يعقوب اف واگذار مى‌شود.»

در اين فرمان، واگذارى اراضى به دهقانان ـ تأسيس گروه‌هاى رزمى مسلح جهت اهالى هوادار شوروى ـ تأسيس انجمن دوستان آذربايجان شوروى ـ انتشار يک نشريه مصور در باکو براى توزيع در ايران و سه روزنامه در آذربايجان جنوبى، تهيه سه دستگاه چاپ و تأمين کاغذ خوب جهت انتشار سه روزنامه با تيراژ حداقل ۳۰ هزار نسخه ـ تأمين يک ميليون روبل ارز خارجى براى تبديل به تومان و... مورد تأکيد قرار گرفته‌است.

روز شمار رویدادهای آذربایحان اشغال شده به وسیله ارتش شوروی

۱۰ آذر ۱۳۲۰ وزارت خارحه ایران به سبب مداخلات افسران شوروی در امور شهربانی و ژاندارمری شهرهای آذربایجان، نامه‌ای به سفارت شوروی نوشت که در آن یادآوری کرده بودند که شماری از افسران شوروی از استانداری آذربایجان خواسته‌اند که روزنامه صدای آذربایجان توقیف شود و رئیس شهربانی از این شهر خارج شود و اسلحه پاسبانان و ژاندارم‌ها نیز به شمار مورد توافق برسد. در این نامه سپس اعلام شد که اینگونه مداخلات دور از روابط دوستانه‌ای است که دو کشور می‌باید در نگاهداری آن کوشا باشند.

وزارت امور خارحه ایران به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که اعتراض دولت ایران را نسبت به مداخلات مقامات شوروی در امور داخلی ایران به آگاهی دولت انگلستان برساند. این مداخلات و تجاوزات عبارتند از: ضبط اموال و کالاهای بازرگانان ایرانی در بنادر شمال، خودداری دولت شوروی از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی به دولت ایران، تشویق مردم به ندادن مالیات، جلوگیری از حمل اموال دولتی از گمرکات، تحریک عده‌ای از کردها به تظاهرات علیه دولت، بازگذاشتن مرزهای شمال و آزادی ورود افراد مشکوک به خاک ایران.

۱۸ آذر ۱۳۲۰ سفارت شوروی در پاسخ نامه وزارت امور خارجه ایران درباره تعداد پاسبان‌ها و ژاندارم‌ها در شهرهای مختلف آذربایجان اعلام داشت که پیشتر در این باره موافقت وزارت کشور جلب شده و رفتن ماموران شوروی به اداره‌های شهربانی و ژاندارمری آذربایجان تنها برای دریافت فهرست شمار ماموران مورد توافق بوده‌است.

۱۴ دی ۱۳۲۰ وزارت امور خارجه ایران در یادداشتی که به سفارت شوروی داد یادآور شد که بنا به اظهار مسولان کشاورزی و هم چنین دامداران ایران، ماموران شوروی شمار زیادی از دام‌ها از جمله گاوهایی را که در خدمت کشاورزان ایران هستند، برای مصرف ارتش سرخ به داخل خاک شوروی برده‌اند، حال آنکه این کار افزون بر زیانی که به دامداران آورده‌است آسیب بزرگی نیز به کشاورزان ایران وارد خواهد ساخت.

۲۳ دی ۱۳۲۰ وزارت کشور در نامه‌ای که به وزارت امور خارجه فرستاد یادآور شد که مقامات ارتش سرخ در آذربایجان بار دیگر فهرستی از شمار افسران و افراد شهربانی و امنیه هر شهر تهیه و به ادارات مربوطه تسلیم کرده و تذکر داده‌اند که در هیچیک از شهرهای آذربایجان نباید وجود داشته باشد، و مازاد شمار افسران باید به تهران بازگردانده شوند. وزارت کشور این امر را دخالت شوروی در امور داخلی ایران دانسته و از وزارت امور خارجه خواسته‌است که در این باره اقدام جدی بعمل آورد.

۲۶ فروردین ۱۳۲۱ در تلگرامی به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که جریان‌های زیر به اگاهی دولت بریتانیا رسانیده شود:

۱- مقامات شوروی هشت میلیون ریالی را که برای هزینه ارتش سرخ در ایران اعتبار گرفته بودند هنوز بازپرداخت نکرده‌اند.

۲- ارتش شوروی از ورود قوای ایران به رضاییه جلوگیری کرده‌اند و گروهی از کردهای مشکوک در آن منطقه را به شورش علیه دولت برانگیخته‌اند.

۳- با آن که دولت ایران بنا بر درخواست سفارت امریکا از سفارت ژاپن درخواست کرده‌است که شهروندان ژاپن، ایران را ترک نمایند ولی دولت امریکا تعهدات خود را به انجام نرسانده‌است.

۲۸ مهر ۱۳۲۱ وزارت راه به آگاهی وزارت امور خارجه رسانید که از شهریور ماه گذشته تاکنون همه خط‌های راه‌آهن استان سه و چهار با همه دستگاه‌ها و ابزار آن به وسیله ارتش شوروی تصرف شده‌است و درخواست کرد که سفیر ایران در مسکو با مقامات شوروی گفتگو کند تا خط‌های آهن به مسولان ایرانی بازگردانده شود.

۲۳ دی ۱۳۲۰ وزارت کشور در نامه‌ای که به وزارت امور خارجه فرستاد یادآور شد که مقامات ارتش سرخ در آذربایجان بار دیگر فهرستی از شمار افسران و افراد شهربانی و امنیه هر شهر تهیه و به ادارات مربوطه تسلیم کرده و تذکر داده‌اند که در هیچیک از شهرهای آذربایجان نباید وجود داشته باشد، و مازاد شمار افسران باید به تهران بازگردانده شوند. وزارت کشور این امر را دخالت شوروی در امور داخلی ایران دانسته و از وزارت امور خارجه خواسته‌است که در این باره اقدام جدی بعمل آورد.

۷ فروردین ۱۳۲۱ ناامنی در بخش‌های گوناگون رضاییه بالاگرفت. اشرار دست به کشتار و جنایت‌های هولناکی زدند که نیروهای نظامی آنان را سرکوب کردند.

۱۷ فروردین ۱۳۲۱ با ورود هنگ آهنین به اردبیل، اشرار این بخش بدون ایستادگی تسلیم شدند.

۲۶ فروردین ۱۳۲۱ در تلگرامی به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که جریان‌های زیر به اگاهی دولت بریتانیا رسانیده شود: که مقامات شوروی هشت میلیون ریالی را که برای هزینه ارتش سرخ در ایران اعتبار گرفته بودند هنوز بازپرداخت نکرده‌اند. هم چنین ارتش شوروی از ورود قوای ایران به رضاییه جلوگیری کرده‌اند و گروهی از کردهای مشکوک در آن منطقه را به شورش علیه دولت برانگیخته‌اند.

۱۳ اردیبهشت ۱۳۲۱ سرلشکر جهانبانی وزیر جنگ برای رسیدگی به وضع رضاییه و از ریشه کندن اشرار و برقراری آرامش و امنیت رهسپار آذربایجان شد.

۱۶ آذر ۱۳۲۵ ارتش ایران در سه ستون به آذربایجان لشکر کشید، ۱۹ آذر ستون اعزامی زیر فرماندهی سرهنگ هاشمی پس از زد و خورد با فدااییان فرقه دموکرات به فرماندهی غلام یحیی را شکست سختی داده و به پیشروی خود ادامه دادند، کنترل شهر میانه را در دست گرفتند و در سه ستون جلو رفتند. ۲۱ آذر شاهنشاه که خود فرماندهی نیروهای فرستاده شده به آذربایجان را برعهده گرفته بودند با هواپیما بر فراز قرارگاه‌های شورشیان و خائنین پرواز کردند و از میزان نیروی آنان آگاه شدند. مردم که از پرواز هواپیمای شاهنشاه برفراز آذربایجان آگاهی یافته بودند بپاخاستند و بر فرقه‌سازان حکومت خودمختار پیشه وری تاختند و بسیاری از کمونیست‌ها را نابود کردند و با پیشروی ارتش ایران به تبریز، مردم و ارتش، اعضای فرقه دموکرات را از اداره‌های دولتی بیرون آوردند و آنها را بازداشت کردند. نیروهای زیر فرماندهی سرهنگ بایندر پس از پیروزی در تکاب وارد شاهین‌دژ شدند. صد نفر از سران فرقه دموکرات همراه با پیشه‌وری با شتاب وارد جلفا شدند و با مقدار زیادی اموال غارت شده به شوروی گریختند. ستون دوم ارتش وارد شهر میاندوآب شد و قاضی محمد و حاج بابا و بسیاری از جدایی خواهان در کردستان تسلیم شدند. ستون سوم فرستاده شده به رشت پس از زد و خورد با فداییان فرقه دموکرات آنها را شکست داده و آستارا را زیر کنترل خود درآوردند. سپس مهاباد مهار ارتش ایران شد و سربازان به سوی مرند و ماکو پیشروی کردند. یک ستون ارتش پس از آزاد کردن چند شهر آذربایجان، جلفا شهر مرزی را پس از یکسال آزاد کردند. ۳۰ آذر ارتش ایران در همه شهرهای آذربایجان مستقر شدند و نظم و آرامش را در همه جا برقرار کردند.

== منبع ==

‎