الگو:نوشتار برگزیده
جشنواره توس جلوهای از شکوه ملی و خویشتنگرایی ایرانیان و بزرگداشت فرهنگ ایرانی یکی از اندیشههای خردمندانه علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی است که سرآغاز آن چهل سال پیشتر بود زمانی که فرمان اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ درباره نخستین گردهمایی در بزرگداشت فردوسی داده شد. جشنواره توس برای هفته سوم تیر ماه دربرگیرنده "روز تیرگان" در آرامگاه پدر زبان پارسی برگزار میشود. سازمان جشنواره توس به ریاست عالیه علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی در سال ۲۵۳۳ شاهنشاهی بنیاد نهاده شد. این سازمان برگزار کننده جشنواره توس برای بزرگداشت استاد ابوالقاسم فردوسی توسی و شاهنامه بود. از نخستین کارهای سازمان فراخواندن بزرگان ادبیات پارسی و شاهنامه شناسان ایرانی و خارجی به توس و برگزاری جشنواره همه ساله توس بود. آرمان برگزاری جشنواره توس، زنده کردن روح جوانمردی از راه بازگو کردن داستانهای حماسی، اخلاقی و پهلوانی است و بازگشت به ریشههای باستانی فرهنگ و اقوام ایرانی. جشنواره توس با برگزاری برنامههایی چون نمایش، نگارگری ایرانی، نقاشی قهوهخانهای سینما، موسیقی، نقالی، ورزش باستانی، و نمایشگاههای بی شمار به یک فستیوال ملی تبدیل گردید و شاهنامه و فردوسی را به میان مردم برد.
در آستانه هزارمین زادروز استاد ابوالقاسم فردوسی وزارت معارف دستور یافت که در مهر ماه ۱۳۱۳ هزارمین زادروز فردوسی را جشن بگیرد تا شاهنامهشناسان از سراسر گیتی از میهنپرستی و ایدههای ارجمند فردوسی که در چامههای فردوسی در شاهنامه تارهای وجود هر ایرانی را به لرزه در میآورد یادآورند. همه دانشمندان ادبیات و ادب شناسان و پژوهشگران شاهنامه این ایده را ستودند و در جشن هزاره فردوسی شرکت کردند. پس از پایان کنگره شرکت کنندگان راهی توس شدند. اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ در آیین باشکوه و بیهمانندی با سخنان خود آرامگاه فردوسی را گشودند جایی که همواره زیارتگاه ایرانپرستان بوده و هست. به فرمان اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ آرامگاه استاد ابوالقاسم فردوسی ساخته شد. در روز ۲۰ مهر ماه ۱۳۱۳ رضا شاه بزرگ در آیین رسمی آرامگاه فردوسی را گشودند. به دستور رضا شاه بزرگ وزارت معارف برای بزرگداشت هزارمین سالروز فردوسی هزاره فردوسی را در دبیرستان دارالفنون از روز ۱۶ - ۱۲ مهر ماه ۱۳۱۳ برگزار کرد. روز ۱۰ اردیبهشت ۱۳۴۷ آرامگاه فردوسی پس از نوسازی و تعمیر و مقاوم سازی دوباره گشوده شد گروهی از مسئولان، استادان و دانشجویان دانشگاه فردوسی در آیین رسمی گشایش شرکت داشتند. پس از بازگشایی آرامگاه فردوسی، نام دانشگاه مشهد به دانشگاه فردوسی تغییر یافت.
علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی نخستین جشنواره توس را در ۲۲ تیر ماه ۲۵۳۴ شاهنشاهی در توس در آرامگاه استاد فردوسی گشودند. در این روز شهبانو فرح پهلوی وارد مشهد شدند و پس از بازدید از نمایشگاههای هنری در مشهد که برای بزرگداشت فردوسی برپا شده بود رهسپار توس آرامگاه استاد فردوسی گردیدند. نمایندگان مردم خراسان به ویژه مردم توس در دو سوی ورودی باغ توس ایستاده بودند و در آیین باشکوه و ویژهای ورود علیاحضرت شهبانو را گرامی داشتند. جشنواره که برای هفته سوم تیر دربرگیرنده "روز تیرگان" قرار بود برگزار شود این بار در هفته چهارم تیر ماه گشایش یافت.
دکتر پرویز ناتل خانلری مدیر جشنواره با چامههایی از شاهنامه فردوسی سخن آغاز کرد. آنگاه نوشتاری از استاد جلال الدین همایی که به سبب بیماری در جشنواره نبود، خوانده شد که در آن استاد همایی به نابخردانی اشاره کرده بود:
- ...که زبان فارسی را به تباهی میکشند و چه بسا که در کتابها و روزنامهها به عنوان چامه و مفاله و پژوهش ادبی جملههای ناهنجار و نادرست به چشم میخورد که روح فردوسی و سعدی از آن بیزار و در شکنجهاست و اگر در روی این پاشنه بگردد، دیری نمیگذرد که نسل بعد دیگر به هیچ وجه توان فهم و درک شاهنامه و دیگر کارهای ادبی ندارد....
بزرگان ادب ایران و فردوسی و شاهنامه شناسانی چون دکتر علی اکبر فیاض، مهدی غروی، دکتر غلامحسین یوسفی، و علی رجایی در جشنوارهها سخنرانیهای علمی ایراد کردند.
در نخستین ساعاتهای شب برنامه نقالی در پیشگاه علیاحضرت شهبانو به نمایش در آمد. در کنار آرامگاه باشکوه فردوسی، شرکتکنندگان در جشن گرد آمدند و سپس شهبانو وارد شدند. برای شهبانو کرسی گذاشته بودند که روی آن بنشینند. شهبانو دستور دادند که آن کرسی را بیرون بَرَند و ایشان در کنار دیگران بر روی زمین نشستند. مرشد ترابی، نقالی را از گوشه قهوه خانه به میان میدان آورده بود. نقال چابک و ریز نقش به نظر میرسید، حرکاتی شیرین و پرکشش و سدا و غریوی پر توان و رعدآسا داشت. دو دست را که بر هم میکوفت، سدا درون آرامگاه حکیم میپیچید. مرشد نقل جنگ رستم و اشکبوس را میکرد و با عصای نیم زرعی و آداب اصیل نقالی بارها تماشاگران را به آفرین گویی واداشت، گاه عصا را شمشیروار به حرکت در میآورد و گاه عصا نقش اسبی تیز رو را میگرفت. با فراز و نشیب سدا، مرشد حرفش را به کرسی مینشاند و با سود جستن از چامه و سخنان ناسروده و بلندنامه خوانی (طومار)، نیرو و کشش شاهنامه را نشان میداد. گویی در آن شب پرشکوه فردوسی نیز آنجا بود و میدید که پس از هزار سال چگونه یادش را ایرانیان گرامی میدارند و دوستدارانش از سراسر گیتی بر آرامگاهش گردآمدهاند تا یکی از کارزارهایی را که در چامههایش پنگاشته است را به نمایش درآورند.
جهارمین جشنواره توس از ۱۵ تا ۱۹ تیر ماه ۲۵۳۵ شاهنشاهی در آرامگاه پیر توس، مشهد و نیشابور برگزار شد. این جشنواره بر پایه بزرگداشت از فردوسی حماسهسرای ایران و گرامیداشت سنتهای پهلوانی و همه سنتهایی که از شاهنامه فردوسی بر آمده سازماندهی شده بود. در کنار برنامههای اصلی جشنواره که بر پایه شاهنامه و فردوسی استوار است، آثار ارزنده سینمایی و تاترهایی با داستانهای شاهنامه به نمایش در آمدند. درونمایه این جشنواره « فتوت و جوانمردی » بود و سخنرانان درباره جوانمردی سخن راندند. ورزشهای پهلوانی، کشتیهای سنتی، کشتی پهلوانی باستانی « زورخانهای » که با « جوانمردی » پیوند دارد در ورزشگاه توس که در کنار آرامگاه فردوسی ساخته شده است به نمایش درآمد.
جشنواره توس در روز ۱۵ تیر ماه ۲۵۳۷ شاهنشاهی در پیشگاه علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی در آرامگاه پدر زبان پارسی فردوسی گشایش یافت. علیاحضرت شهبانو در این آیین باشکوه فرمودند: فکر میکنم که جشن توس ریشههای فرهنگ ما را مستحکمتر میکند و یک پیوند عمیقتر و محکمتر بین ما و این آب و خاک ایجاد میکند. هر قدر این پیوندها مستحکمتر شود، موجودیت ما بیشتر تضمین شده است و ملتی خواهیم بود که هیچ وقت از بین نخواهیم رفت. فکر میکنم که جشن توس به دلیل استقبال زیاد مردم موفق بوده است. البته هنوز این جشنواره جوان است و باید برنامهها و افراد بیشتری در این جشن شرکت داده شوند که خوشبختانه هر سال به تعداد برنامهها و افراد شرکت کننده اضافه میشود.
ویژگیهای پیش بینی شده جشنواره توس چنین بودند:
- الف: آرمان اصلی جشنواره در سال نخست بزرگداشت فردوسی توسی آفریننده شاهنامه میباشد و پس از اجرای نخستین جشنواره درباره چگونگی دیگر جشنوارهها تصمیم گرفته میشود.
- ب: جشنواره به شکل یک فستیوال ملی گسترده با شرکت هر چه بیشتر مردم و جوانان برگزار خواهد شد. کنگره کوچک علمی در مشهد برپا و فرامونهای دیگر جشنواره در آن کنگره بررسی میشود.
- ج: در کنگره علمی کوچکی که برپا میگردد، شماری از دانشمندان ایرانی برای سخنرانی فراخوانده میشود و کوشش میشود که نمایندگان مجامع علمی و فرهنگی جهان نیز در کنگره شرکت داشته باشند، گروه دانشمندان ایرانی فراخوانده شده به جشنواره، تنها در نشستها برای گفتگو و سخنسنجی شرکت میکنند. جشنواره یادنامهای دربرگیرنده نوشتارهای علمی که از سوی شرکت کنندگان و دوستداران به کنگره علمی داده شده است را به چاپ میرساند.
- د: شرکت مردم در جشنواره توس از راه برگزاری نمایشگاههایی از نقاشیهای قهوه خانهای، برپایی نقالی و شاهنامه خوانی، نواختن موسیقی محلی خراسانی و ورزشهای باستانی انجام مییابد. در راه گسترش این هنرها و برانگیزاندن مردم به شرکت در نقالی و شاهنامهخوانی برنامههای گستردهای سازمان داده میشود.
- ه: برای واکشیدن جوانان به جشنواره توس همآوردهایی (مسابقه) برای نوشتن نمایشنامه، نمایش، فیلمنامه، فیلم موسیقی نامه و داستان و نقاشی بر پایه شاهنامه، برقرار میگردد و دو وزارتخانه فرهنگ و هنر و آموزش و پرورش این برنامه را به انجام میرسانند.
پس از فتنه اسلامی چند سالی جشنواره توس برگزار شد، سپس وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزاری جشنوارههای فرهنگی ایران را به گردن گرفت. اکنون جشنواره فرهنگی هنری امام رضا -شمس توس هر سال در استان خراسان برگزار میشود.
دانشگاه فردوسی نیز به دانشگاه مشهد دگرگون شد.