جشن‌های ۲۵۰۰ سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران/نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسی - تهران ۹ تا ۱۶ شهریور ماه ۱۳۴۵

جشن‌های بنیانگذاری امپراتوری ایران که برای فروردین ماه ۱۳۴۲ پس از پیروزی انقلاب شاه و مردم برنامه ریزی شده بود، با آشوب کشور از سوی زمینداران بزرگ قاجار و ملایان به زمانی دیگر فرا افکنده شد. ولی انجام برنامه‌ها هم چنان دنباله داشت که یکی از آنها برگزاری نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسی در تهران بود.

برپایی کنگره جهانی ایران‌شناسان

در روز ۱۵ آذر ماه ۱۳۴۴ فرمان اعلیحضرت همایون محمد رضا شاه پهلوی شاهنشاه آریامهر به تاریخ ۱۵ آذر ماه ۱۳۴۴ درباره فراهم آوردن کلکسیون رسایی از همه نوشتارها، سندها و مدرک‌ها در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران صادر شد. در پی این فرمان ۱۲۱ ایران‌شناس از سراسر گیتی فراخوانده شدند تا در نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسی از ۹ تا ۱۶ شهریور ماه ۱۳۴۵ در تهران شرکت جویند.

کنگره با بیش از ۱۲۰ دانشمند ایران‌شناس از ۳۰ کشور و ۸۰ تن پژوهشگر و تاریخ‌نگار برجسته ایران در تهران برگزار شد. دبیر کل کنگره جهانی ایران‏‌شناسان با شجاع‌الدین شفا بود.

نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسی در فاصله روزهای نهم تا شانزدهم شهریورماه ۱۳۴۵ به طول انجامید و در این فرصت اندیشمندان مختلفی از کشورهای گوناگون به پشت تریبون رفتند و دیدگاه‌های خود را در باب مسائل مطروحه در این کنگره به سمع شنوندگان رساندند.

سخنرانان مدعو همگی به فارسی فصیح سخن می‌گفتند و این نخستین نشست بین‌المللی در تهران بود که‌ فارسی‌زبانان را به مترجم نیاز نبود. جالب آنکه به همین جهت خطابه‌ها غالباً به زبان فارسی ایراد شد و حتی وقتی چند تن از استادان دانشگاه تهران‌ به انگلیسی و فرانسه سخنرانی کردند با انتقاداتی در میان جمع مواجه شدند که خواستار سخنرانی به زبان فارسی بودند!

گشایش کنگره با سخنان شاهنشاه آریامهر

در روز چهارشنبه ۹ شهریور ماه ۱۳۴۲ برابر با ۳۱ اگوست ۱۹۶۶ میلادی نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسان در تالار فردوسی دانشگاه تهران با سخنان شاهنشاه ایران اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی آریامهر ایران گشوده شد.

«

...متأسفانه تاکنون تاریخ کشور ما با رعایت اصل حقیقت‌طلبی نوشته نشده است، زیرا تقریبا مایه همه آنچه تدوین شده، نوشته‏‌ها و روایات مورخانی بوده است که هر چند ما به مقام علمی آنان احترام می‌گذاریم ولی می‌دانیم که در مورد ما غالباً بی‌طرف نبوده‌‏اند. ما صمیمانه امیدواریم که تاریخ که با همکاری معنوی شما تألیف خواهد شد، بجای آنکه تنها بر اساس این نوع اطلاعات تدوین شود، صرفاً بر اساس اسناد و مدارک استواری تألیف گردد که بر اثر اکتشافات باستان‌شناسی و تتبعات و تحقیقات علمی، اکنون به فراوانی در دسترس دنیای علم قرار گرفته است. برای تألیف چنین تاریخی، ما برای نخستین‌بار از یک همکاری چنین وسیع بین‌المللی کمک خواسته‌‏ایم، زیرا به نظر ما این همکاری باید در آینده اساس همه شئون زندگی سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی کشور ما و ملل جهان باشد، امیدوارم این اشتراک مساعی که با کنگره تهران آغاز می‌شود، از این پس به مراتب بیشتر و کامل‌تر مابین همه مراکز مطالعات ایران‌‏شناسی جهان و مخصوصا میان این مراکز با خود ایران برقرار گردد، زیرا خوشبختانه همان طور که کاملا منطقی و طبیعی است اکنون کشور ایران خود به صورت کانون اصلی مطالعات ایران‏‌شناسی جهان درآمده است....تاریخی که دانشمندان ایرانی با همکاری علمای ایران‏‌شناس برجسته سایر کشورهای جهان تألیف خواهند کرد، مسلماً قبل از هر چیز تاریخ یک تمدن و یک فرهنگ انسانی خواهد بود، و نه تاریخی که منحصر به شرح فتوحات و استیلاهای نظامی و سیاسی باشد»، تاکید کرد: «من به مسوولان این کار دستور داده‌‎ام که این تاریخ در کمال بی‌غرضی و دور از هرگونه خودخواهی و جانبداری تألیف گردد، زیرا هیچ اثری که جز در این شرایط نوشته شود، نه شایسته مقام واقعی فرهنگ و تمدن ایران و نه اصلا شایسته دنیای علم و دانش است. دانش واقعی با اعمال غرض و قلب حقایق سازگار نمی‌تواند بود، و تاریخ جهان نیز خواه‌ناخواه آنچه را که جز بر اساس شرافتمندی و حقیقت‌طلبی کامل نوشته شده باشد، به عنوان سندی تاکنون باطل به دور خواهد افکند...

»

ریاست نخستین کنگره جهانی ایران‌شناسان با حسین تقی‌زاده بود. بیش از ۸۰ دانشمند و پژوهشگر ایرانی در کنگره شرکت داشتند. بیش از ۵۰ تن ایران‌شناس از اتحاد جماهیر شوروی، آلمان، انگلستان و امریکا بودند و ۸۰ تن از دیگر کشورها مانند فرانسه، عراق، لهستان، پاکستان، ترکیه، ژاپن، مجارستان، هلند، هند، یوگسلاوی، بلژیک، تونس، ایتالیا، دانمارک، رومانی، سویس، کانادا، فنلاند، اسپانیا، سوئد سرافرازی به شرکت در کنگره را یافتند. نماینده سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) نیز به کنگره فراخوانده شده بود.

سازمان و اداره نشست های کنگره جهانی ایران شناسان

در روز نخست پس از گشایش کنگره با سخنان اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی، کنگره بدین گونه سازمان یافت، برگزاری نشست های همگانی که همه ایران شناسان در آن شرکت می نمایند و دیگر برپایی 5 گروه ویژه به سرپرستی بزرگان تاریخ و ادب ایران:

• گروه منابع تاریخی به سرپرستی دکتر مجتبی مینوی،
• باستان‏‌شناسی به سرپرستی دکتر عزت‌الله نگهبان،
• ادبیات و هنر به ریاست دکتر محمد معین،
• فلسفه و علوم به سرپرستی دکتر سیدحسین نصر و
• ادیان و زبان‌شناسی به ریاست دکتر احسان یارشاطر

دست‌آوردهای نشست های کنگره

از روز نهم تا شانزدهم شهریور ماه بزرگان ایران‌شناس از سراسر گیتی به گفتگو و سخنرانی پرداختند و دریافتند که برای انجام گردآوری بزرگی و تاریخ سیاسی و اجتماعی و تمدن و فرهنگ ایران همکاری بیشتر و نزدیک میان ایران‌شناسان در سراسر گیتی نخستین پیش نیاز است. بر پایه این قطع‌نامه ای در هشت ماده به نوشتار در آمد و شرکت کنندگان آن را دستینه کردند. در این قطع نامه چنین آوردند:

کنگره بین‌المللی ایران‌شناسان که از تاریخ ۹ تا ۱۶ شهریورماه ۱۳۴۵ زیر سرپرستی عالیه اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر و به دعوت کتابخانه پهلوی به منظور تأمین‌ یک همکاری علمی بین‌المللی در امر تعیین منابع لازم جهت تألیف یک تاریخ کامل ایران، در تهران تشکیل گردید.

۱- مراتب سپاسگزاری عمیق خویش را از بابت عنایات عالیه اعلیحضرت همایون‌ شاهنشاه و علاقه خاصی که معظم له نسبت به کار این مجمع که خود به تشکیل آن فرمان داده بودند و در هنگام افتتاح آن با ایراد سخنانی در عالی‌ترین سطح فرهنگی و انسانی ابراز فرمودند، به پیشگاه همایونی تقدیم می‌دارد.

تشکرات صمیمانه خویش را از بابت تشکیل این کنگره و پذیرایی بسیار گرمی که‌ شایسته عالی‌ترین سنن مهمان‌نوازی ایرانی است به کتابخانه پهلوی اظهار می‌دارد.

۳- کنگره آرزومند است که تماس‌های دانشمندان و مراکز علمی و فرهنگی که‌ به مطالعات ایران‌شناسی اشتغال دارند به طور مستمر ادامه یابد و همکاری بین‌المللی مؤثری را در این زمینه به وجود آورد. بدین منظور کنگره بسیار مناسب و مفید می‌داند که:

اولا- یک اتحادیه بین‌المللی ایران‌شناسان تأسیس گردد که محل دبیرخانه آن‌ در تهران در کتابخانه پهلوی باشد و اساسنامه و برنامه کار آن توسط همین دبیرخانه‌ تنظیم گردد.

ثانیا- یک کمیته مدیره دایمی مرکب از اعضای ایرانی و بین‌المللی به منظور تشکیل‌ کنگره‌های آینده ایران‌شناسی که هر سه سال یکبار در کشورهای مختلف برگزار خواهند شد، تشکیل شود.

۴- کنگره علاقه خاص خود را به یک همکاری مؤثر بین‌المللی بین سازمان‌ها و دانشمندان صلاحیت‌دار در امر تهیه اسناد و منابع لازم و کمک به تألیف یک تاریخ کامل ایران‌ بر اساس خط مشی کلی که اعلیحضرت همایون شاهنشاه در نطق افتتاحیه خود در کنگره تعیین‌ فرمودند ابراز می‌دارد. بدین منظور:

اولا- به تمام مراکز علمی و دانشگاهی و سازمان‌های فرهنگی بین‌المللی یا ملی‌ که فعالیت آن‌ها با مطالعات تاریخی ارتباط دارد توصیه می‌کند که در امر تألیف این تاریخ با کمیته‌ای که در آینده برای این کار ایجاد خواهد شد منتهای همکاری را مبذول دارند.

ثانیا- به همه کتابخانه‌ها و آرشیو‌ها و موزه‌ها و نیز به صاحبان مجموعه‌های‌ خصوصی که دارای اسناد فرهنگی یا تاریخ یا هنری ایرانی هستند توصیه می‌کند که کمال‌ کوشش را به عمل آورد تا کمیته نامبرده بتواند برای تألیف این تاریخ به همه این منابع دسترسی‌ داشته باشد.

۵- توصیه می‌کند که یک کمیته بین‌المللی کتاب‌شناسی ایرانی برای تهیه فهرست‌های‌ کامل کتب خطی و کتاب‌شناسی ایران تأسیس گردد.

۶- توصیه می‌کند که فهرست مشروحی از آثار و ابنیه تاریخ ایران بر اساس‌ اطلاعات دقیق تاریخی و جغرافیایی تنظیم گردد و حفریات لازم به روش علمی به عمل آید.

۷- توصیه می‌کند که یک طریق واحد برای نقل کلمات ایرانی به زبان‌ها و خطوط مختلف در نظر گرفته شود.

۸- توصیه می‌کند که کارهای مربوط به تدوین و انتشار اطلس لهجه‌های ایرانی که‌ بنا به توصیه بیست و چهارمین انجمن بین‌المللی خاور‌شناسان در مونیخ از سال ۱۹۵۷ به بعد در جریان است با وسعت و سرعت زیادتری ادامه یابد و به پایان برسد.