لغو امتیازنامه دارسی: تفاوت میان نسخه‌ها

از مشروطه
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(←‏قرارداد ننگین آرمیتاژ اسمیت: اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام)
(←‏قرارداد ننگین آرمیتاژ اسمیت: اصلاح فاصلهٔ مجازی)
خط ۱۳۰: خط ۱۳۰:
|}
|}


نصرت الدوله فیروز و گرین وی برای سازش‌های دیگر در تعطیلات خود با یکدیگر در پاریس دیدار کردند. ولی در ۱۴ خرداد ۱۲۹۹ این دو موافقت کردند که این ۱۶٪ سهم ایران زمانی محاسبه شود که سود بدست آمده از فروش نفت ایران بوده باشد و نه از فروش نفت شرکت‌های وابسته در خارج از ایران. در روز ۱۱ تیر ۱۲۹۹ دولت وثوق الدوله بزرگ رشوه خواران و خائنین به ملت و کشور ایران کناره‌گیری کرد. مشیرالدوله به فرمان احمد شاه قاجار به نخست‌وزیری برگزیده شد. مشیرالدوله از آرمیتاژ اسمیت خواست که به کار خود درباره سهم ایران ادامه دهد. آرمیتاژ اسمیت در روز ۳ آبان ۱۲۹۹ در لندن با گرین وی قراردادی را نوشتند که به "قرارداد آرمیتاژ اسمیت " نامیده شد. در این قرارداد تفسیر نوینی از شرکت وابسته آوردند بدین سان که شرکت وابسته شرکتی است که بیش از ۵۰٪ سهم آن به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق داشته باشد. افزون بر آن سود بدست آمده از نفتکش‌ها با دولت ایران تقسیم نمی‌شود. سوم اینکه از سود خالص پالایشگاه‌ها و شرکت‌های فروش که به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق دارند و در ایران نیستند، مبلغ زیادی  کسر می‌شود (بر پایه محاسبه‌های شگفت آور) سپس آنچه که ماند، ۱۶٪ آن به دولت ایران پرداخت می‌شود. چهارم اینکه ۱۶٪ زمانی محاسبه می‌شود که سود تنها از نفت ایران بدست آمده باشد.  
نصرت الدوله فیروز و گرین وی برای سازش‌های دیگر در تعطیلات خود با یکدیگر در پاریس دیدار کردند. ولی در ۱۴ خرداد ۱۲۹۹ این دو موافقت کردند که این ۱۶٪ سهم ایران زمانی محاسبه شود که سود بدست آمده از فروش نفت ایران بوده باشد و نه از فروش نفت شرکت‌های وابسته در خارج از ایران. در روز ۱۱ تیر ۱۲۹۹ دولت وثوق الدوله بزرگ رشوه خواران و خائنین به ملت و کشور ایران کناره‌گیری کرد. مشیرالدوله به فرمان احمد شاه قاجار به نخست‌وزیری برگزیده شد. مشیرالدوله از آرمیتاژ اسمیت خواست که به کار خود درباره سهم ایران ادامه دهد. آرمیتاژ اسمیت در روز ۳ آبان ۱۲۹۹ در لندن با گرین وی قراردادی را نوشتند که به "قرارداد آرمیتاژ اسمیت " نامیده شد. در این قرارداد تفسیر نوینی از شرکت وابسته آوردند بدین سان که شرکت وابسته شرکتی است که بیش از ۵۰٪ سهم آن به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق داشته باشد. افزون بر آن سود بدست آمده از نفتکش‌ها با دولت ایران تقسیم نمی‌شود. سوم اینکه از سود خالص پالایشگاه‌ها و شرکت‌های فروش که به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق دارند و در ایران نیستند، مبلغ زیادی  کسر می‌شود (بر پایه محاسبه‌های شگفت آور) سپس آنچه که ماند، ۱۶٪ آن به دولت ایران پرداخت می‌شود. چهارم اینکه ۱۶٪ زمانی محاسبه می‌شود که سود تنها از نفت ایران بدست آمده باشد.  


بدون اینکه آرمیتاژ اسمیت از سوی دولت ایران اختیار داشته باشد، خودش با رییس کمپانی این دو انگلیسی این قرارداد را نوشتند و در ۱ دی ماه ۱۲۹۹ آن را دستینه کردند و به آگاهی نخست وزیر که در این زمان سپهدار رشتی قاجاری بیگانه بود رساندند. بر پایه این قرارداد میان دو انگلیسی انگلو پرشن اویل کمپانی ۹۳۳،۰۰۰ لیره انگلیسی حق الامتیاز از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ پرداخت. بانک جهانی در سال ۱۳۲۹ گزارشی درباره حق الامتیاز پرداخت شده به دولت ایران از سوی انگلو پرشن اویل کمپانی نوشت که در آن حساب کردند که اگر امتیازنامه دارسی درست به اجرا در می‌آمد، کمپانی برای سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ می‌بایستی که ۸،۰۰۰،۰۰۰ لیره انگلیسی به دولت ایران بپردازد.
بدون اینکه آرمیتاژ اسمیت از سوی دولت ایران اختیار داشته باشد، خودش با رییس کمپانی این دو انگلیسی این قرارداد را نوشتند و در ۱ دی ماه ۱۲۹۹ آن را دستینه کردند و به آگاهی نخست وزیر رساندند که در این زمان نخست‌وزیر سپهدار رشتی قاجاری بیگانه و نوکر انگلستان بود که از دولت انگلیس پول گرفته بود تا قرادداد ۱۹۱۹ را به تصویب مجلس شورای ملی برساند. بر پایه این قرارداد میان دو انگلیسی انگلو پرشن اویل کمپانی ۹۳۳،۰۰۰ لیره انگلیسی حق الامتیاز از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ پرداخت. بانک جهانی در سال ۱۳۲۹ گزارشی درباره حق الامتیاز پرداخت شده به دولت ایران از سوی انگلو پرشن اویل کمپانی نوشت که در آن حساب کردند که اگر امتیازنامه دارسی درست به اجرا در می‌آمد، کمپانی برای سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ می‌بایستی که ۸،۰۰۰،۰۰۰ لیره انگلیسی به دولت ایران بپردازد.


== نگاه کنید ==
== نگاه کنید ==

نسخهٔ ‏۱۱ مارس ۲۰۱۴، ساعت ۱۷:۲۶

تصمیم‌های مجلس شورای ملی درباره نفت و گاز تصمیم‌های مجلس امتیازنامه دارسی

امتیازنامه دارسی

امتیازنامه دارسی در روز ۷ خرداد ماه ۱۲۸۰ خورشیدی برابر با ۲۸ مه ۱۹۰۱ و برابر با ۹ صفر ۱۳۱۹ قمری در کاخ صاحبقرانیه به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید. ایل مغول قاجار ۱۳۰ سال ایران را چپاول کردند و پای دو دولت روس و انگلیس را برای نگاهبانی از سلطنت استبدادی‌اشان بر ایرانیان به ایران باز کردند و با دادن امتیازها و فروش معادن ایران برای خود و فرزندانشان میلیاردها دلار از پول مردم ایران را در جیب خود گذاشتند. امتیازهای بسیاری را قاجاریان مغول بیگانه به خارجیان دادند و هم چنین با فشار و زور اسلام و آخوندها کوشش کردند تا خود را به ایرانیان بقبولانند. و نخستین و مهمترین امتیازی که پیش از انقلاب مشروطه داده شد برای بهره برداری از نفت ایران به ویلیام ناکس دارسی داده شد. مظفرالدین شاه ۵۰،۰۰۰ پوند نخست وزیر وقت علی اصغر اتابک ۲۵،۰۰۰ پوند به هنگام دستینه کردن این امتیاز نقد گرفتن و قرار شد که ۵۰،۰۰۰ پوند از سهام شرکت نفتی که قرار بود ثبت شود و ۲۵۰۰۰ به آنان داده شود.

در سال ۱۲۸۵ در ایران انقلاب مشروطه روی داد و مردم ایران علیه استبداد قاجار که با اسلام و دو قدرت انگلیس و روس در ایران حکومت می‌کردند بر پا خواستند و برای نخستین بار قانون اساسی در ایران نوشته شد و مجلس شورای ملی با نمایندگان مردم ایران برگزار شد. یکی از پیروزی‌های مردم ایران در قانون اساسی مشروطه در اصل ۲۴ بیان شده است که می‌گوید:[۱]

اصل بیست و چهارم: بستن عهدنامه و مقاوله‌نامه‌ها اعطای امتیازات (انحصار) تجارتی و صنعتی و فلاحتی و غیره اعم از اینکه طرف داخله باشد یا خارجه باید به تصویب مجلس شورای ملی برسد به استثنای عهدنامه‌هایی که استتار آنها اصلاح دولت و ملت باشد.

برپایه امتیاز دارسی پروانه جستجو و بهره برداری و آماده ساختن و ترابر و فروش گاز طبیعی، نفت، قیر و موم طبیعی و ساختن خط لوله نفت در سراسر ایران به ویلیام ناکس دارسی داده شد.

  • همه اراضی بایر خالصه که مورد مهندسین دارنده امتیاز بود، به رایگان به آنها واگذار می‌شد (فصل سوم).
  • دارنده امتیاز از همه مالیات‌ها و عوارض گمرکی معاف بودند (فصل هفتم)
  • دارنده امتیاز حق داشت که شرکت‌هایی با همان حقوق و تعهدات که برای خود او مقرر شده بود تشکیل دهد (فصل نهم)
  • نخستین شرکت باید بیست هزار لیره نقد و بیست هزار لیره سهم پرداخت شده به دولت ایران بدهد و تمام شرکت‌های نیز صدی شانزده از منافع خالص خود حق الامیتاز بدهند.

افزون بر آن، از آنجا که در شوشتر و دالکی بوشهر و قصر شیرین پیشتر از منابع نفت بهره برداری می‌شد و حقوق دیوانی آنها بیش از دو هزار تومان بود بر پایه فصل چهارم قرار شده بود این مبلغ را نیز دارنده امتیاز عینا به دولت بپردازد.

کمپانی بهره‌برداری اولیه

در ۲۵ فروردین ۱۲۸۱ کار کَندوکاو در چاه سرخ در نزدیکی "قصر شیرین" به سرپرستی جرج برنارد رینولدرز [۲] آغاز شد ولی نفتی پیدا نشد. سپس دومین کند و کاو به سرپرستی روزن پِلَنتر [۳] و در روز ۲۳ دی ماه ۱۲۸۲ در همان منطقه "چاه سرخ" نفت پیدا کرد. در روز ۳۰ اردیبهشت ماه ۱۲۸۲ دارسی کمپانی استخراج اولیه [۴] را در لندن به ثبت رسانید. این کمپانی دارای ۶۰۰،۰۰۰ سهم یک لیره‌ای بود و ۵۰،۰۰۰ سهم از آن به قاجاریان مغول رشوه داده شد. مظفرالدین شاه ۲۰،۰۰۰ سهم و نخست وزیر میرزا علی اصغر خان اتابک ۱۰،۰۰۰ سهم، میرزا نصرالله خان مشیرالدوله وزیر خارجه ۵،۰۰۰ سهم و میرزا نظام الدین مهندس الممالک وزیر معادن ۵،۰۰۰ سهم، ۱۰،۰۰۰ سهم نیز میان دیگر قاجاریان و درباریان تقسیم شد. ارزش ین سهام صد در صد پرداخت شده تا سال ۱۲۹۳ به ۶۵،۵۴۰ لیره افزایش یافت.

شرکت نفت بختیاری

در چاه سرخ جریان نفت پیوسته نبود و کندوکاو در این منطقه به جایی نرسید. سرانجام کارشناسان به منطقه بختیاری‌ها رفتند. بختیاری‌ها به انگلیسی‌ها گفتند که در زمین‌های آنان شرکت نمی‌تواند به جستجو و کند و کاو نفت بپردازد و آنچه که در تهران میان شرکت و مظفرالدین شاه توافق شده است به بختیاری‌ها مربوط نیست. آخوندهای شوشتر نیز بوی پول شنیدند و درخواست درصد خود را کردند و دارسی هیچ یک از این درخواست‌ها را نپذیرفت. دارسی برآن شد که امتیاز نفت ایران را به "خانواده روچیلد" بفروشد ولی دولت انگلستان دخالت کرد و به آگاهی رساند که ارتش انگلستان برآن است که سوخت کشتی‌های خود را از ذغال سنگ به نفت دگرگون سازد، بنابراین بهتر آن است که دارسی به جستجوی نفت در ایران ادامه دهد. دارسی گفت که تاکنون وی ۲۵۰،۰۰۰ پوند انگلیسی در جستجوی نفت در ایران سرمایه‌گذاری کرده است و دیگر پولی ندارد و بانک‌ها نیز دیگر به وی وام نمی‌دهند.

سندیکای امتیازات

دولت انگلستان با سِر دیوید کَرجیل [۵] رییس شرکت نفت برمه به گفتگو نشست. دیوید کارجیل گفت او آماده است هزینه جستجوی نفت در این را سرمایه گذاری کند اگر نیروی دریایی انگلستان با شرکت نفت برمه قرارداد دراز مدت برای خرید نفت از برمه ببندد. نیروی دریایی انگلستان این قرارداد را امضا کرد و برمه اویل امتیاز نفت دارسی در ایران را به گردن گرفت. در عوض به ویلیام ناکس دارسی ۱۷۰،۰۰۰ سهم از سهام برمه اویل و ۲۵،۰۰۰ پوند انگلیسی پول نقد داده شد. شرکتی به نام کانسه‌شنز سیندیکات لیمیتد [۶] در روز ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ در لندن به ثبت رسید. این شرکت جستجو و کند و کاو برای نفت را در ایران از سوی کمپانی برمه اویل انجام داد. هم چنین این شرکت با بختیاری‌ها قراردادی برای پنج سال بست که در منطقه بختیاری به ویژه مسجد سلیمان کند و کاو کند و بختیاری‌ها سالانه ۳۰۰۰ پوند انگلیسی دریافت نمایند و ۳٪ از سود سالانه شرکت. شرکت دولت ایران را از این قرارداد با بختیاری‌ها آگاه ساخت ولی دولت ایران این قرارداد را به رسمیت نشناخت.

از این زمان، سه سال به درازا کشید تا در ایران نفت پیدا شد. در ساعت ۴ بامداد روز ۵ خرداد ماه ۱۲۸۷ در ژرفای ۳۶۰ متری در نفتون مسجد سلیمان مته به نفت رسید.

انگلو پرشن اویل کمپانی

در روز ۲۵ فروردین ۱۲۸۸ انگلو پرشن اویل کمپانی [۷] با دو میلیون پوند سرمایه پرداخت شده در لندن به ثبت رسید. بیش از ۳۷۰،۰۰۰ پوند که تا این زمان برای گرفتن امتیاز یا دادن رشوه به قاجاریان و جستجو و کندو کاو و بهره‌برداری هزینه شده بود به نام شرکت نفت برمه و به حساب سرمایه پرداخت شده آورده شد. بیشتر سهام این کمپانی به برمه اویل کمپانی تعلق داشت. کمپانی انگلو پرشن اویل همه حقوق امتیازنامه دارسی، کمپانی بهره‌برداری اولیه، شرکت نفت بختیاری و سندیکای امتیازات را در اختیار گرفت.

با فوران نفت از چاه مسجد سلیمان می‌بایستی که لوله‌های نفت از مسجد سلیمان تا آبادان کشیده شود و زمین برای ساختن پالایشگاه در آبادان خریداری شود. سر پرسی کاکس سر کنسول بریتانیا در بوشهر به محمره (خرمشهر) رفت تا با شیخ خزعل درباره زمین‌های جزیره عبادان (آبادان) که زیر حکمرانی شیخ خزعل بود گفتگو کند. بر پایه موافقت‌نامه‌ای که برای اجاره زمین میان شیخ خزعل و سر پرسی کاکس به نمایندگی دولت انگلیس دستینه شد به کمپانی حق گذر لوله برای انتقال نفت، خرید پیرامون قابل کشتیرانی بر شط‌العرب برای ساختن پالایشگاه، انبار و مخزن‌های نفتی داده شد. هم چنین به هزینه کمپانی شیخ خزعل از لوله‌ها و تاسیسات نفتی نگاهبانی کند و اجاره ده ساله‌ای برابر با ۶۵۰ پوند انگلیسی را نیز پیشتر دریافت نماید و چنانچه دولت ایران این امتیاز را پس از ده سال نو کند، اجاره سالانه شیخ خزعل به ۱۵۰۰ لیره افزایش یابد. انگلستان نیز حقوق شیخ خزعل و جانشینانش را بر محمره تضمین کرد. در روز ۲۵ تیر ماه ۱۲۸۸ شیخ خزعل که برای خود خودمختاری ساخته بود ۶۵۰۰ پوند پیش پرداخت اجاره و ۱۰،۰۰۰ پوند وام به ظاهر از دولت انگلستان ولی به واقع از انگلو پرشن اویل کمپانی دریافت کرد. هم چنین برای آینده در سال ۱۲۹۱ مژده ۲٪ از سود خالص هر یک از شرکت‌های وابسته به انگلو پرشن اویل کمپانی داده شد.

در اردیبهشت ماه ۱۲۹۰ گزاردن لوله‌های نفت از مسجد سلیمان تا عبادان (آبادان) جایی که پالایشگاه ساخته می‌شد به پایان رسید. کارشناسان و کارگران نفتی در پالایشگاه آغاز به آزمایش‌های گوناگون برای پالایش نفت خام کردند. ولی از آنجا که پالایشگاه هنوز درست به کار نیافتاده بود و گنجایش پالایش آن بسیار کم بود، کمپانی بر آن شد که نخست نفت خام پالایش نشده[۸] ایران را به فروش برساند. نخستین قرارداد فروش نفت خام میان انگلو پرشن اویل کمپانی و کمپانی پترولیوم آسیایی بسته شد. [۹]

هیات مدیره انگلو پرشن اویل کمپانی در پی جلب سرمایه بیشتری برای کمپانی بود. کمپانی برمه اویل از دادن هر گونه سرمایه بیشتر خودداری کرد. هیات مدیره با دولت انگلستان به گفتگو نشست. نیروی دریایی که قرار بود سوخت ذغال سنگ کشتی‌ها را به سوخت نفتی بدل سازد در سال ۱۲۹۲ کمیسیونی به عبادان فرستاد تا ارزیابی شود که آیا دولت انگلستان در پالایشگاه عبادان و تاسیسات نفتی سرمایه‌گذاری کند یا نه. دست‌آورد بررسی‌های این کمیسیون این شد که دولت انگلیس دو تن را برگزیند و عضو هیات مدیره انگلو پرشن اویل کمپانی نماید. در گفتگوها میان وزیر دارایی انگلستان و وینستون چرچیل که در نیروی دریایی خدمت می‌کرد پیشنهاد شد دولت انگلستان وام به کمپانی ندهد بلکه سهام انگلو پرشن کمپانی را بخرد. دلیل این بود که نیروی دریایی انگلستان بدین سان شرکت نفت خود را می‌توانست داشته باشد و رساندن نفت به کشتی‌ها و ناوهای جنگی صد در صد بود. هم چنین دولت انگلستان با خرید دو میلیون سهام عادی کمپانی و هزار سهم برتر به عنوان سهامدار اصلی می‌تواند بهای نفتی را که برای نیروی دریایی انگلستان در نظر گرفته شده را تعیین نماید. در ۲۲ دی ماه ۱۲۹۲ وینستون چرچیل با پادشاه انگلستان جرج چهارم دیدار کرد. در این گفتگو درباره جنگ در اروپا که به گمان بسیار در آینده نزدیک یعنی شش ماه دیگر روی خواهد داد ابراز نگرانی شد و اینکه رساندن نفت به هنگام جنگ بسیار مهم می‌باشد. دو هفته پس از این گفتگو پارلمان انگلستان دو میلیون پوند برای خرید سهام انگلو پرشن اویل کمپانی تصویب کرد تا در پالایشگاه عبادان سرمایه گذاری شود و پالایشگاه با گنجایش صد در صد کار کند. بدین سان دولت انگلستان بزرگ سهامدار انگلو پرشن اویل کمپانی شد و سرمایه کمپانی به چهار میلیون پوند انگلیسی افزایش یافت.

تُرکیش پترولیوم کمپانی

روز ۳ مهر ماه ۱۲۹۱ خورشیدی در لندن کمپانی نفت ترکیه محدود [۱۰] به ثبت رسید. ریاست این کمپانی با کالوسته گلبنکیان [۱۱] بود. سهامداران بانک ملی ترکیه با ۵۰٪ سهم، انگلو ساکسون اویل کمپانی [۱۲] شرکت وابسته به رویال داچ شل [۱۳] با ۲۵٪ سهم ، دویچه بانک [۱۴] با ۲۵٪ سهم و گلبنکیان بودند. جالب اینجا بود که بانک ملی ترکیه صد در صد بانک انگلیسی بود. دویچه بانک در سال ۱۹۱۲ میلادی برابر با ۱۲۹۱ خورشیدی امتیاز کشیدن راه آهن ترکیه را بدست آورد و راه آهن بغداد [۱۵] را از استانبول به بغداد و موصول کشیدند. بخشی از این امتیاز راه‌آهن ترکیه دربرگیرنده نفت و کان‌ها در درازای این راه آهن می‌شد که دویچه بانک می‌توانست از آن بهره‌برداری کند. بدین سان پیدایش ترکیش پترولیوم کمپانی برای جستجوی نفت در درازای راه‎‌آهن بغداد بود. دولت انگلستان از اینکه آلمانی‌ها در ترکیه راه‌آهن بکشند و جستجوی نفت کنند نگران شد و بدین روی گرین وی [۱۶]رییس انگلو پرشن اویل کمپانی را برای گفتگو با شرکت نفت ترکیه آماده ساختند تا آنان را وادار کند در انگلو پرشن اویل کمپانی سهیم شوند. در ۲۸ اسفند ماه ۱۲۹۲ قراردادی میان انگلو پرشن اویل کمپانی و بانک ملی ترکیه دستینه شد که بر پایه آن انگلو پرشن اویل کمپانی همه سهام بانک ملی ترکیه را خرید و با این قرارداد انگلو پرشن اویل کمپانی کنترل کامل بر بهره‌برداری نفت در ایران و ترکیه را به دست آورد.

جنگ جهانی اول

در روز ۱۳ امرداد ماه ۱۲۹۳ جنگ جهانی با لشکرکشی دولت آلمان به فرانسه، از راه کشور بلژیک آغاز شد. در همین روز دولت انگلیس به دولت آلمان، و ۳۱ امرداد ماه ژاپن به آلمان، و پس از همه در روز ۵ آبان ماه دولت عثمانی به دولت روسیه و همدستانش آگاهی جنگ داد. در این زمان احمد شاه به سن قانونی رسیده بود و تاجگذاری کرد و دولت ایران اعلام بی‌طرفی نمود.[۱۷] به اعلام بی طرفی کشور ایران در جنگ احترام گذاشته نشد، زیرا که شمال ایران از سوی ارتش روسیه اشغال شده بود و به ارتش روسیه در خاک ایران از سوی ارتش عثمانی حمله شد. در امرداد ۱۲۹۴ ارتش انگلیس در بوشهر و آبادان جای گرفتند تا از پالایشگاه و دیگر تاسیسات انگلو پرشن اویل کمپانی نگاهبانی کنند. در روز ۱ آذر ماه ۱۲۹۴ ارتش انگلستان بصره را به اشغال خود در آورد. از فروردین ماه ۱۲۹۵ پرسی سایکس پلیس جنوب را بنیاد نهاد. روز ۲۰ اسفند ماه ۱۲۹۵ ارتش انگلستان بغداد را اشغال نظامی کرد.

پس از سه سال درگیری در جنگ جهانی اول، نیکلای دوم تزار روسیه مردی که همواره با مردم ایران و کشور ایران دشمنی می‌ورزید، در روز ۱۵ ماه مارچ ۱۹۱۷ برابر با ۲۴ اسفند ماه ۱۲۹۵ از سلطنت کناره‌گیری کرد و دولت نیز کناره گرفت. دولت نوینی به نخست‌وزیر کرنسکی[۱۸] برگزیده شد. موازی با دولت در شهرهای دیگر روسیه کمیته یا سوویی‌یت[۱۹] برپا شد. مهر ماه ۱۲۹۶ دولت کرنسکی از سوی بلشویک‌ها سرنگون شد و لنین سرکرده بلشویک‌ها قدرت را به دست گرفت و حکومت شوروی روی کار آمد. در آبان ماه ۱۲۹۶ لنین اعلام داشت که قرارداد ۱۹۰۷ بسته شده میان دولت انگلستان و روسیه و تقسیم کشور ایران میان خود از میان برداشته شده است و ارتش روسیه از ایران بیرون خواهند رفت. ارتش انگلستان تا تهران جلو آمدند و تا باکو برای اشغال منبع‌های نفتی پیشرفت رفتند. در این زمان کشور ایران زیر کنترل کامل ارتش انگلستان درآمد. روز ۱۷ امرداد ۱۲۹۸ میان وثوق الدوله قاجار نخست وزیر ایران و دولت انگلستان قرارداد ننگین ۱۹۱۹[۲۰] بسته شد. این قرارداد با امضای حسن وثوق وثوق‌الدوله قاجار مغول نخست‌وزیر برادر بزرگ احمد قوام قوام‌السلطنه قاجار مغول و اکبر میرزا صارم‌الدوله قاجار مغول وزیر دارایی و فیروز میرزا نصرت‌الدوله (فرزند فرمانفرما) قاجار مغول وزیر خارجه بسته شد و با این قرارداد کشور ایران تحت‌الحمایه انگلستان درآمد. بر پایه این قرارداد کارشناسان انگلیسی وزارت دارایی ایران را بدست گیرند و افسران انگلیسی ارتش در کشور ایران بسازند. هم چنین کارسناسان گمرک انگلیسی تعرفه‌های گمرکی ایران را تعیین نمایند و گمرک ایران را انگلیسی‌ها اداره کنند. مهندسین انگلیسی راه آهن و جاده‌های ایران را بر پایه مصلحت دولت انگلستان برنامه ریزی نمایند. از آنجا که دولت ایران پولی برای هیچ یک از این کارها نداشت، دولت انگلیس قرارشد که دو میلیون پوند وام به دولت ایران با بهره ۷٪ بدهد. بازپرداخت این وام نیز قرار شد که از درآمد گمرک‌های ایران و مالیات که از مردم ایران گرفته خواهد شد به انجام رسد. همه این گام‌های مالی از سوی بانک شاهنشاهی [۲۱] که بانکی صد در صد انگلیسی بود انجام یابد.

قرارداد ننگین آرمیتاژ اسمیت

انگلو پرشن اویل کمپانی با آغاز جنگ جهانی اول از پرداخت سهمیه ایران خودداری کرد. در چارچوب گفتگوهای قرارداد ۱۹۱۹ میان روسیه و انگلستان برای تقسیم ایران، گرین وی مدیر به آگاهی رساند که سهمیه ایران از فروش نفت و شرکت‌های وابسته در قرارداد جداگانه‌ای پرداخت خواهد شد با آنکه پرداخت‌ها همه پیشتر در امتیازنامه روشن شده بود. گرین وی ادعا کرد که ارتش آلمان لوله‌های نفت مسجد سلیمان - عبادان را آسیب رسانده‌اند و دولت ایران از لوله‌ها نگاهبانی نکرده است بنابراین دولت ایران می‌باید جبران این آسیب‌ها را بنماید. مهر ماه ۱۲۸۹ نصرت الدوله فیروز وزیر دارایی قاجار مغول خائن به کشور و ملت ایران سیدنی آرمیتاژ اسمیت [۲۲] کارمند وزارت دارایی انگلستان را درچارچوب قرارداد ۱۹۱۹ به عنوان مشاور مالی دولت ایران استخدام کرد. آرمیتاژ می‌بایستی که قراردادی بنویسد که در آن پرداخت سهمیه ایران از انگلو پرشن کمپانی دوباره بر روی کاغذ بیاید. آرمیتاژ اسمیت پیشنهاد کرد که حسابداری به نام ویلیام مک لین‌توک [۲۳] در وزارت مالیه ایران استخدام شود. مک لین‌توک همه دفترهای مالی انگلو پرشن اویل کمپانی را بررسی کرد و در روز ۲۲ بهمن ماه ۱۲۹۸ گزارشی نوشت که چه اندازه کمپانی می‌باید به دولت ایران بپردازد که در آن آمده بود که:

  • دولت ایران مسول پرداخت آسیب به لوله‌های نفتی در جنوب ایران نیست.
  • به دولت ایران ۱۶٪ از سود خالص کمپانی و شرکت‌های وابسته باید پرداخت شود. بر پایه فصل دهم که می‌گوید:"بین صاحب امتیاز از یک طرف و شرکتی که تشکیل کند از طرف دیگر قرار داده خواهدشد که یک ماه بعد از تاریخ تأسیس رسمی شرکت اول صاحب امتیاز مکلف است مبلغ بیست هزار لیره انگلیسی نقداً و بیست هزار لیره دیگر سهام پرداخته شده به دولت علیه بدهد علاوه بر آن آن شرکت و تمام شرکتهایی که تأسیس خواهندشد مکلف خواهندبود که از منافع خالص سالیانه خود صدی شانزده به دولت علیه سال به سال کارسازی نمایند. "

در ۱۸ اسفند ماه ۱۲۹۸ گفتگویی میان نصرت الدوله فیروز و گرین وی انجام یافت. گرین وی به اگاهی رساند که آنچه را که مک لین توک نوشته است را نمی‌پذیرد و هم چنین این ۱۶٪ محدود به کارهای نفتی است که در ایران انجام می‌شود. یعنی خلاف آنچه که در امتیازنامه آمده است یعنی دولت ایران در ۱۶٪ از همه شرکت‌های وابسته به انگلو پرشن کمپانی که از فروش نفت ایران در کشورهای دیگر پالایشگاه و تاسیسات نفتی می‌سازد و نفتکش برای ترابر نفت ایران خریداری می‌کند سهیم است.

نام شرکت تاریخ تاسیس نوع و حوزه عملیات سرمایه سهم انگلو پرشن اویل کمپانی
شرکت استخراج اولیه ۱۹۰۳ استخراج نفت در ایران ۱،۲۵۰،۰۰۰ لیره انگلیس ۹۳٪
ب. پ. بنزین و نفت ۱۹۰۹ توزیع مواد نفتی در سویس ۵،۰۰۰،۰۰۰ فرانک سویس --
معادن نفت انگلیس و مصر ۱۹۱۱ استخراج و تصفیه نفت در کنار دریای سرخ ۱،۸۰۸،۰۰۰ لیره انگلیسی --
نفت عراق ۱۹۱۱ استخراج و توزیع مواد نفتی در عراق ۸۳،۵۰۰،۰۰۰ لیره ۲۴،۵٪
استخراج دارسی ۱۹۱۴ تهیه و توزیع مواد نفتی سواحل ۱۰۰۰،۰۰۰۰ لیره انگلیسی ۱۰۰٪
کشتی‌های نفتکش بریتانیا ۱۹۱۵ ترابر مواد نفتی به سراسر گیتی ۴،۰۰۰،۰۰۰ ۱۰۰٪
واردات نفت اتریش ۱۹۱۵ توزیع نفت اتریش ۱۲۰،۰۰۰ شلینگ اتریش --
پالایشگاه‌های ملی ۱۹۱۷ پالایش مواد نفتی انگلستان ۲۰۰،۰۰۰ لیره انگلیس ۱۰۰٪
نفت اسکاتلند ۱۹۱۹ پالایش نفت اسکاتلند ۴،۰۰۰،۰۰۰ لیره انگلیس ۱۰۰٪
پالایشگاه‌های کامانولت ۱۹۲۰ پالایش و پخش استرالیا ۸۵۰،۰۰۰ ۵۰٪ منهای یک سهم یک لیره
نفت انگلیس و ایران در هند ۱۹۲۰ پخش مواد نفتی در هندوستان ۱،۲۰۰،۰۰۰ لیره انگلیس ۱۰۰٪

نصرت الدوله فیروز و گرین وی برای سازش‌های دیگر در تعطیلات خود با یکدیگر در پاریس دیدار کردند. ولی در ۱۴ خرداد ۱۲۹۹ این دو موافقت کردند که این ۱۶٪ سهم ایران زمانی محاسبه شود که سود بدست آمده از فروش نفت ایران بوده باشد و نه از فروش نفت شرکت‌های وابسته در خارج از ایران. در روز ۱۱ تیر ۱۲۹۹ دولت وثوق الدوله بزرگ رشوه خواران و خائنین به ملت و کشور ایران کناره‌گیری کرد. مشیرالدوله به فرمان احمد شاه قاجار به نخست‌وزیری برگزیده شد. مشیرالدوله از آرمیتاژ اسمیت خواست که به کار خود درباره سهم ایران ادامه دهد. آرمیتاژ اسمیت در روز ۳ آبان ۱۲۹۹ در لندن با گرین وی قراردادی را نوشتند که به "قرارداد آرمیتاژ اسمیت " نامیده شد. در این قرارداد تفسیر نوینی از شرکت وابسته آوردند بدین سان که شرکت وابسته شرکتی است که بیش از ۵۰٪ سهم آن به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق داشته باشد. افزون بر آن سود بدست آمده از نفتکش‌ها با دولت ایران تقسیم نمی‌شود. سوم اینکه از سود خالص پالایشگاه‌ها و شرکت‌های فروش که به انگلو پرشن اویل کمپانی تعلق دارند و در ایران نیستند، مبلغ زیادی کسر می‌شود (بر پایه محاسبه‌های شگفت آور) سپس آنچه که ماند، ۱۶٪ آن به دولت ایران پرداخت می‌شود. چهارم اینکه ۱۶٪ زمانی محاسبه می‌شود که سود تنها از نفت ایران بدست آمده باشد.

بدون اینکه آرمیتاژ اسمیت از سوی دولت ایران اختیار داشته باشد، خودش با رییس کمپانی این دو انگلیسی این قرارداد را نوشتند و در ۱ دی ماه ۱۲۹۹ آن را دستینه کردند و به آگاهی نخست وزیر رساندند که در این زمان نخست‌وزیر سپهدار رشتی قاجاری بیگانه و نوکر انگلستان بود که از دولت انگلیس پول گرفته بود تا قرادداد ۱۹۱۹ را به تصویب مجلس شورای ملی برساند. بر پایه این قرارداد میان دو انگلیسی انگلو پرشن اویل کمپانی ۹۳۳،۰۰۰ لیره انگلیسی حق الامتیاز از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ پرداخت. بانک جهانی در سال ۱۳۲۹ گزارشی درباره حق الامتیاز پرداخت شده به دولت ایران از سوی انگلو پرشن اویل کمپانی نوشت که در آن حساب کردند که اگر امتیازنامه دارسی درست به اجرا در می‌آمد، کمپانی برای سال‌های ۱۹۱۴ تا ۱۹۲۰ می‌بایستی که ۸،۰۰۰،۰۰۰ لیره انگلیسی به دولت ایران بپردازد.

نگاه کنید

در تاریخ ۱۰ آذر ماه ۱۳۱۱ مجلس شورای ملی دوره هشتم تصمیم قانونی راجع به تایید تصمیم دولت در موضوع الغای امتیازنامه دارسی را به اکثریت آرا تصویب کرد

  • مذاکرات مجلس شورای ملی ۱۰ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۷ - دربرگیرنده: ۱- تصویب صورت مجلس ۲- اعلام الغای امتیاز دارسی از طرف آقای وزیر مالیه و بیانات آقایان اسفندیاری فهیمی دشتی و پیشنهاد آقای رهنما در تأیید و تصویب تصمیم مزبور ۳- شور و تصویب لایحه اعتبار راه شمشک ۴- بقیه شور اول لایحه تذکره از ماده ۲۰ ۵- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه


  • مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۰ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۸ - دربرگیرنده: ۱- اعلام وصول تلگراف راجع به الغاء امتیاز نفت جنوب ۲- تصویب صورت مجلس ۳- تصویب اعتبار تفاوت قیمت جنس قشون ۴- شور خبر کمیسیون قوانین عدلیه راجع به مدیونین بانک ۵- اقتراع برای شرفیابی به مناسبت عید سعید مولود حضرت حجت (ع) ۶- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه


  • مذاکرات مجلس شورای ملی ۲۴ آذر ۱۳۱۱ نشست ۱۱۹ - دربرگیرنده: ۱- تصویب صورت مجلس‏ ۲- توضیحات آقاى وزیر امور خارجه راجع به الغای امتیاز نفت جنوب و بیانات آقایان مؤید احمدى و عراقى در تأیید اقدام دولت‏ ۳- بقیه شور لایحه تصفیه حساب مدیونین بانك‏ ۴- تقدیم دو فقره عهدنامه بین دولتین ایران و تركیه از طرف آقاى وزیر امور خارجه و ابراز مسرت از پذیرایی ایشان‏ ۵- تصویب دو فقره مرخصى‏ ۶- تصویب اعتبار براى تكمیل ممیزى‏ ۷- موقع و دستور جلسه بعد - ختم جلسه‏

منبع

  1. ↑ قانون اساسی مشروطه
  2. ↑ George Bernard Reynolds, First Engineer
  3. ↑ C. B. Rosenplanter
  4. ↑ The First Exploitation Company
  5. ↑ Sir David Sime Cargill, Chief Burma Oil Company
  6. ↑ Concessions Syndicate Ltd.
  7. ↑ Anglo Persian Oil Company
  8. ↑ Crude Oil
  9. ↑ Asiatic Petroleum Company
  10. ↑ Turkish Petroleum Company, Ltd.
  11. ↑ Calouste Gulbenkian
  12. ↑ Anglo Saxon Oil Company
  13. ↑ Roayal Dutch Shell
  14. ↑ Deutsche Bank
  15. ↑ Baghdad Bahn
  16. ↑ Charles Greenway, Managing Director Anglo Persian Oil Company
  17. ↑ انقلاب مشروطه - جنگ جهانی اول در ایران - مبارزه برای آزادی علیه اشغال نظامی ایران از سوی دو کشور استعمارگر روسیه و انگلستان
  18. ↑ Kerenski
  19. ↑ Soviet
  20. ↑ قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس
  21. ↑ Imperial Bank of Persia
  22. ↑ Sydney A. Armitage Smith
  23. ↑ William McLintoc, Accountant

‎

برگرفته از «https://mashruteh.org/wiki/index.php?title=لغو_امتیازنامه_دارسی&oldid=90471»