نجات آذربایجان

اشغال ایران به وسیله ارتش بریتانیا و شوروی

تصمیم‌های مجلس

درگاه محمدرضا شاه پهلوی

حمله ارتش شوروی و انگلیس به ایران ۱۳۲۰

استالین فرمان‌های خود را امضا می‌کند

فرمان استالین برای پژوهش در پیداکردن منابع نفت در شمال ایران ۳۱ حرداد ۱۳۲۴

فرمان استالین برای سازمان دادن جنبش جدایی‌خواهی در آذربایجان ۱۵ تیر ۱۳۲۴

دستورات پنهانی استالین برای استالین برای برقراری جنش‌های جدایی خواهی در سراسر استان‌های شمالی ایران ۲۳ تیر ۱۳۲۴

محمدرضا شاه پهلوی ۲۴ امرداد ۱۳۲۴ در پیام رادیویی پایان جنگ را به مردم ایران شادباش می‌گوید

فرقه دموکرات آذربایجان و پیشه‌وری زیر فرتور استالین و لنین

اعضای فرقه دموکرات آذربایجان فرتور استالین را در آغوش دارند

عقب‌نشینی ارتش شوروی از آذربایجان

سواره نظام ارتش شاهنشاهی ایران در آذربایجان

کنفرانس پتسدام

سرگئی کافتارادزه

فیاچسلاف میخایلوویچ اسکریابین شناخته شده به مولوتف (چکش) وزیر امور خارجه شوروی

تجات آذربایجان - ۲۱ آذر ۱۳۲۵ روز نجات آذربایجان روزی بود که یکان‌های ارتش شاهنشاهی به فرماندهی محمدرضا شاه پهلوی در میان شور و هیجان و فریادهای شادی مردم وارد تبریز و رضاییه شدو استان‌های شمالی ایران را از چنگ استالین و مزدورانش بیرون آورد. ۲۱ آذر ۱۳۲۵ روز عید ملی اعلام شد و از سال ۱۳۲۵ همه ساله در آن روز به یاد نجات آذربایجان و اعاده حق حاکمیت ایران بر آن خطه جشن گرفته شد. نه تنها ایرانیان باید پیوسته به یاد این روز باشند بلکه تمام ملل آزاد جهان نیز بایستی این واقعه تاریخی را به خاطر سپرده و فراموش ننمایند.

با حمله هیتلر به شوروی در جنگ جهانی دوم، در روز سوم شهریور ۱۳۲۰ ارتش سرخ شوروی به مرزهای ایران تجاوز نمود و نیروی هوایی شوروی در آذربایجان به بمباران شهرهای باز و بی دفاع پرداخت. ارتش شوروی، بریتانیا، امریکا که بدانها متفقین گفته می‌شد ایران را چون راهرویی برای رسانیدن ابزار جنگی امریکایی از خلیج فارس به شوروی در جنگ علیه آلمان هیتلری درآورند و ایران را پل پیروزی نام نهادند. ۲۴ آذرماه ۱۳۲۰ میان سه دولت شاهنشاهی ایران و دول اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و انگلستان پیمان سه دولت امضا شد که برپایه آن دولت اشغالی شوروی و بریتانیا استقلال و حق حاکمیت ایران را محترم می‌شمرند و می‌باید حداکثر تا شش ماه پس از پایان جنگ جهانی دوم ارتش خود را از ایران بیرون برند. پس از آنکه روشن شد که متفقین در جنگ پیروز خواهند شد، استالین سیاست دیگری با ایران در پیش گرفت که استان‌های شمالی ایران را با سازمان دادن به جنبش‌های جدایی خواهانه از ایران جداسازد و ضمیمه شوروی کند. هدف استالین کنترل بر روی منابع نفتی شمال ایران بود. پس از اعلام پایان جنگ در ۲۳ امرداد ۱۳۲۴، استالین ارتش خود را که می‌بایستی تا ۱۲ اسفند ۱۳۲۴ بر پایه پیمان سه دولت و اعلامیه سه دولت راجع به ایران از ایران بیرون روند از ایران خارج نکرد. پس از آن که دولت شاهنشاهی ایران شکایت رسمی خود را علیه شوروی به شورای امنیت سازمان تازه بنیان شده ملل متحد داد میان متفقین شوروی، بریتانیا و امریکا شکاف افتاد. پرزیدنت ترومن، استالین را زیر فشار قرارداد تا ارتش شوروی مجبور به بیرون رفتن از ایران شود و از جداسازی استان‌های شمالی ایران دست بردارد. ۱۶ آذر ۱۳۲۵ ارتش ایران در سه ستون به آذربایجان لشکر کشید. پس از آن که احمد قوام نخست وزیر وقت ایران با دولت شوروی قرارداد امتیاز نفت شمال ایران را امضا کرد،ارتش شوروی از ایران بیرون رفت. ولی مجلس شورای ملی این قرارداد را نپذیرفت و این زمینه ساز جنگ سرد در دنیا و ژرفتر شدن دخالت‌های شوروی در امور ایران بود که با سقوط محمد مصدق بالاخره به پایان رسید.

وضعیت سیاسی

با کاپیتولاسیون ارتش آلمان در ۷ مه ۱۹۴۵ برابر با ۱۷ اردیبهشت ۱۳۲۴ جنگ دوم جهانی در اروپا پایان یافت. ایران، پل پیروزی وظیفه خود را انجام داد. مردم و دولت ایران مواد پیمان سه دولت را پاس داشته و سهم بزرگی در پیروزی متفقین داشتند و با بردباری بی پایان خود در درازای چهار سال در برابر گرسنگی و دشواری‌ها و بیماری‌های دستاورد جنگ تاب آوردند، به امید روزی که ارتش متفقین از ایران بیرون روند و ایران از اشغال بیگانه درآید و زندگی به حال عادی برگردد. پیش از آغاز کنفرانس پتسدام (۱۷ جولای - ۲ اوت ۱۹۴۵) که در آن سه دولت شوروی، بریتانیا و امریکا شرکت داشتند کره زمین و حیطه قدرت سیاسی و اقتصادی خود را تقسیم کردند. استالین در روز ۶ جولای فرمان بنیان جنبش‌های جدایی خواهی در شمال ایران را داد. ۲۱ جولای ۱۹۴۵ مسله بیرون بردن نیروهای ارتش سه کشور از ایران مورد گفتگو قرار گرفت. سه کشور همداستان شدند که نیروهای ارتش نخست از تهران بیرون روند ولی استالین پافشاری کرد که ارتش می‌باید تا پایان جنگ با ژاپن در ایران بمانند. سه دولت شوروی، بریتانیا و امریکا برآن شدند که تاریخ بیرون رفتن قوای متفقین می‌باید دوباره در نشست وزیران امور خارجه سه کشور در لندن در سپتامبر ۱۹۴۵ مورد بررسی قرار گیرد. با این تصمیم برای استالین زمان کافی باقی ماند که جنبش‌های جدایی خوایی در شمال ایران و آذربایجان سازمان دهد. در اگوست ۱۹۴۵ فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری جعفر پیشه وری بنیان شد و ۱۲ دسامبر ۱۳۲۴ (۲۱ آذر ماه ۱۳۲۴) دولت به اصطلاح خودمختار آذربایجان در تبریز تشکیل شد و در سایه پشتیبانی بن دریغ سربازان استالین دست به کارهای مسلحانه زد و با سلاح‌هایی که عمال دیکتاتور شوروی در اختیار فرقه دموکرات گذاشتند پادگان‌های ارتش ایران را در آذربایجان مورد آفند (حمله) قرار داد. فرماندهان پادگان‌ها، که سربازان و ابراز جنگی و نیروهایموتوریزه ارتش سرخ را در براب رخود می‌دیدند، برای دوری از هرگونه برخورد با نیروهای ارتش سرخ در برابر رخداد و پش آمدها تسلیم شدند و شمار زیادی ار افسران میهن پرست به وسیله مزدوران فرقه دموکرات آذربایجان بازداشت و زندانی شدند. در پاره‌ای از منطقه‌های آذربایجان پادگان‌های ژاندارمری دلیرانه در برابر فرقه سازان و عمال استالین به پدافند پادگان‌ها دست زدند ولی این مزدوران تا آخرین نفر را کشتند. این کارهای خشونت بار موجی از خشم و بیزاری علیه فرقه دموکرات آذربایجان که با پول و نیرنگ استالین ساخته شده بود گردید.

دولت ابراهیم حکیمی به دستور محمدرضا شاه پهلوی نیروهای امدادی برای سرکوب کردن شورشیان فرقه آذربایجان به سوی آذربایجان گسیل داشت، ولی استالین دستور داد که نیروهای ارتش سرخ در نزدیکی قزوین در شریف‌آباد ستون‌های ارتش ایران را باز ایستاندند. استالین اختیار هرگونه اقدام نظامی را علیه مزدوران فرقه دموکرات از دولت ایران گرفت و راه را برای بیدادگری و زورگویی دولت خود مختار ساختگی آذربایجان که نمونه قالبی و نارسی ار دولت‌های پس از جنگ اروپای شرقی بود، هموار ساخت راه ارتباط نیروهای انتظامی ایران را با آذربایجان بست. ابراهین حکیمی به دستور شاهنشاه نامه اعترش آمیزی به مسکو فرستاد و این نامه در کنفرانس وزیران امور خارجه سه دولت متفق آمریکا و شوروی و بریتانیا که از ۲۵ آذر تا ۶ دی ۱۳۲۴ در مسکو برگزار شده بود در میان گذاشته شد. چیمز بیرنس وزیر امور خارجه امریکا اعتراض دولت ایران را وارد دانست و کوشش خود را برای جلب موافقت وزیر خارجه شوروی درباره رسیدگی به شکایت ایران بکار برد ولی سرانجامی نداشت. ارنست بوین وزیر امور خارجه بریتانیا پیشنهاد داد که یک کمیته سه نفری از نمایندگان شوروی و انگلستان و امریکا به وضع ایران رسیدگی کنند و آذربایجان را به وِیژه بررسی کنند. ابراهیم حکیمی در بیانات خود در نشست ۲۵ دی ۱۳۲۴ اعلام کرد که به رئیس هیات نمایندگی ایران در سازمان ملل دستور داده شده‌است که شکایت ایران را علیه زیرپا نهادن پیمان سه دولت به وسیله شوروی و بیرون نبردن ارتش سرخ از ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد بدهد. حکیمی روز ۳۰ دی از نخست وزیری کناره گرفت و احمد قوام روز ۸ بهمن ۱۳۲۴ کابینه خود را به مجلس شورای ملی شناساند.

قوام از ۳۰ بهمن تا ۱۷ اسفند ۱۳۲۴ با استالین و مولوتف وزیر امور خارجه در مسکو دیدار و گفتگو کرد.

فرقه دموکرات آذربایجان

فرقه دموکرات آذربایجان یک فرقه خلق‌الساعه بود که ۱۲ شهریور ۱۳۲۴ و تشکیل آن برخلاف اصول ساختمان حزبی بود که با دستورات استالین و پشتیبانی مالی و سیاسی شوروی برپا شده بود. هدف فرقه دموکرات آذربایجان برقراری یک جمهوری جدا از ایران و راه‌اندازی جنبش‌های جدایی‌خواهی و حکومت‌های خودمختار در سراسر استان‌های شمالی ایران داده بود.

برنامه فرقه دمکرات آذربایجان راه اندازی حکومت خودمختار سوسیالیستی آدربایجان و تشکیل دولتی به نام دولت آذربایجان با مجلس ملی، رسمی شدن زبان ترکی به جای فارسی و دادن آزادی کامل به دولت آذربایجان در اداره امور داخلی آن از جمله مالیه و فرهنگ و ارتش و دیگر سازمان‌ها و نهادهای مورد نیاز و جدا کردن استان‌های شمالی ایران از کشور ایران بود. دولت به اصطلاح خودمختار سوسیالیستی آذربایجان به ریاست سید جعفر پیشه‌وری روز ۲۱ آذر ۱۳۲۴ در تبریز بنیان شد

در دوره چهاردهم قانونگذاری مجلس شورای ملی انتخابات در ۱۱ اسفند ۱۳۲۲ برگزار شد. بودن ارتش سرخ شوروی در آذربایجان میدان تاخت و تاز گروه‌های وابسته به شوروی را فراهم ساخته بود، از جمله کمیته ایالتی حزب توده در آذربایجان که با چاپ نامه انتخاباتی و برگه‌های تبلیغ برای کاندیداهای خود رای دهنده جلب می‌کرد. کاندیدای ممتاز حزب توده سیدجعفر پیشه‌وری بود. انتخابات آذربایجان در روز ۱۷ اسفند ۱۳۲۲ آغاز شد و هجده روز به درازا کشید. در شمارش نهایی نه نفر از کاندیداها به نام‌های: ۱- سید جعفر پیشه‌وری، ۲- حاج سیدزین‌العابدین رحیم‌زاده خوئی ۳- امیر نصرت‌الله اسکندری ۴- ابوالحسن صادقی ۵- میرزا ابوالحسن ثقه‌الاسلامی ۶- علی اصغر سرتیپ‌زاده ۷- دکتر مجتهدی ۸- اصغر پناهی و ۹- فتح علی ایپکچیان به مجلس راه یافتند. مجلس اعتبارنامه سید جعفر پیشه‌وری و هم چنین اعتبارنامه رحیم‌زاده خوئی را رد کرد.

پس از آن استالین ۱۵ تیر ۱۳۲۴ فرمان بنیان جنبش جدایی خواهی در آذربایجان، کردستان و گیلان را داد و چند روز پس از آن ۲۳ تیر ۱۳۲۴ استالین دستور داد که پیشه‌وری بی‌درنگ به باکو آورده شود و بنیان فرقه دموکراتیک آذربایجان با وی برنامه‌ریزی شود. در تبریز یک کمیته برای سازماندهی فرقه دمکرات آذربایجان درست شود و در سراسر آذربایجان کمیته‌های ایالتی بوجود آید که عضو برای فرقه دمکرات آذربایجان جمع‌آوری کننند. اعضای حزب توده می‌باید بر پایه برنامه استالین از حزب توده بیرون بیایند و عضو فرقه دمکرات آذربایجان بشوند. همچنین در کنار گروه سیاسی فرقه دموکرات آذربایجان، گروه‌های مسلح راه اندازی شوند و از اسلحه‌هایی که ساخت شوروی نیست با خود همراه داشته باشند. برای اینکار استالین یک میلیون روبل در اختیار پیشه‌وری قرارداد. کمتر از دو ماه پس از فرمان استالین در ۱۲ شهریور ۱۳۲۴ فرقه دموکرات آذربایجان موجودیت خود را اعلام کرد.

نیروهای شوروی به همراه تعدادی از مزدوران داخلی خود در ایران (اعضای حزب توده در آذربایجان) که بعدها از اعضای فرقه دمکرات شدند، در عملیاتهایی مشترک، پادگانها و پاسگاهها و کلانتریها را تصرف کردند و بسیاری از سربازان میهن پرست را به گلوله بستند. در شهر سراب عده زیادی از سربازان ژاندارمری به شهادت رسیدند. آدمکشان فرقه با همکاری تروریستهای فرستاده شده از باکو، با همکاری ارتش سرخ، به پادگانها و پاسگاهها و مراکز نظامی و انتظامی در شهرهای مختلف از جمله اردبیل، آستارا، سراب، مشکین شهر، ارومیه و... حمله بردند. در جریان این آفندها صدها تن جان باختند. فرقه دموکرات آذربایجان برای ایجاد ترس میان نیروهای مسلح و مردم، پس از کشتار نظامیان در اردبیل، قسمت بالای جسد آنها را در خاک کرده و پاهایشان را بیرون گذاشتند. در برخی موارد جسد نظامیان را آتش زدند. چنین کشتارهایی را در شهرها و بخش‌های گوناگون آذربایجان انجام دادند تا بتوانند هر صدای مخالفی را با پشتیبانی اشغالگران ارتش سرخ خاموش کنند.

در دوره حکومت یک ساله فرقه دموکرات آذربایجان و برقراری یک دولت خودمختار سوسیالیستی آذربایجان، پیوسته با فرمان‌ها و دستورهای استالین و پولیت بورو مزدوران فرقه برای کشتن و از میان برداشتن اشخاص و هرگونه نهادی که سد راه گسترش جنبش جدایی خواهانه آذربایجان میشد، مردم آذربایحان و دیگر استان های شمالی ایران را به خاک و خون کشیدند.

روز شمار رویدادهای آذربایحان اشغال شده به وسیله ارتش شوروی

۱۰ آذر ۱۳۲۰ وزارت خارحه ایران به سبب مداخلات افسران شوروی در امور شهربانی و ژاندارمری شهرهای آذربایجان، نامه‌ای به سفارت شوروی نوشت که در آن یادآوری کرده بودند که شماری از افسران شوروی از استانداری آذربایجان خواسته‌اند که روزنامه صدای آذربایجان توقیف شود و رئیس شهربانی از این شهر خارج شود و اسلحه پاسبانان و ژاندارم‌ها نیز به شمار مورد توافق برسد. در این نامه سپس اعلام شد که اینگونه مداخلات دور از روابط دوستانه‌ای است که دو کشور می‌باید در نگاهداری آن کوشا باشند.

وزارت امور خارحه ایران به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که اعتراض دولت ایران را نسبت به مداخلات مقامات شوروی در امور داخلی ایران به آگاهی دولت انگلستان برساند. این مداخلات و تجاوزات عبارتند از: ضبط اموال و کالاهای بازرگانان ایرانی در بنادر شمال، خودداری دولت شوروی از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی به دولت ایران، تشویق مردم به ندادن مالیات، جلوگیری از حمل اموال دولتی از گمرکات، تحریک عده‌ای از کردها به تظاهرات علیه دولت، بازگذاشتن مرزهای شمال و آزادی ورود افراد مشکوک به خاک ایران.

۱۸ آذر ۱۳۲۰ سفارت شوروی در پاسخ نامه وزارت امور خارجه ایران درباره تعداد پاسبان‌ها و ژاندارم‌ها در شهرهای مختلف آذربایجان اعلام داشت که پیشتر در این باره موافقت وزارت کشور جلب شده و رفتن ماموران شوروی به اداره‌های شهربانی و ژاندارمری آذربایجان تنها برای دریافت فهرست شمار ماموران مورد توافق بوده‌است.

۱۴ دی ۱۳۲۰ وزارت امور خارجه ایران در یادداشتی که به سفارت شوروی داد یادآور شد که بنا به اظهار مسولان کشاورزی و هم چنین دامداران ایران، ماموران شوروی شمار زیادی از دام‌ها از جمله گاوهایی را که در خدمت کشاورزان ایران هستند، برای مصرف ارتش سرخ به داخل خاک شوروی برده‌اند، حال آنکه این کار افزون بر زیانی که به دامداران آورده‌است آسیب بزرگی نیز به کشاورزان ایران وارد خواهد ساخت.

۲۳ دی ۱۳۲۰ وزارت کشور نامه‌ای به وزارت امور خارجه نوشت که مقامات ارتش سرخ در آذربایجان بار دیگر فهرستی از افسران و افراد شهربانی و امنیه هر شهر فراهم کرده اند و به ادارات مربوطه فرستاده اند و یادآور شده اند که در هیچیک از شهرهای آذربایجان نباید بیش از شمار نامهای افسرانی و پاسبانان و ژاندارم در فهرست نباید وجود داشته باشد، و مازاد شمار افسران باید به تهران بازگردانده شوند. وزارت کشور این امر را دخالت شوروی در امور داخلی ایران دانسته و از وزارت امور خارجه خواسته‌است که در این باره اقدام جدی بعمل آورد.

۲۶ فروردین ۱۳۲۱ در تلگرامی به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که جریان‌های زیر به اگاهی دولت بریتانیا رسانیده شود:

۱- مقامات شوروی هشت میلیون ریالی را که برای هزینه ارتش سرخ در ایران اعتبار گرفته بودند هنوز بازپرداخت نکرده‌اند.

۲- ارتش شوروی از ورود قوای ایران به رضاییه جلوگیری کرده‌اند و گروهی از کردهای مشکوک در آن منطقه را به شورش علیه دولت برانگیخته‌اند.

۳- با آن که دولت ایران بنا بر درخواست سفارت امریکا از سفارت ژاپن درخواست کرده‌است که شهروندان ژاپن، ایران را ترک نمایند ولی دولت امریکا تعهدات خود را به انجام نرسانده‌است.

۲۸ مهر ۱۳۲۱ وزارت راه به آگاهی وزارت امور خارجه رسانید که از شهریور ماه گذشته تاکنون همه خط‌های راه‌آهن استان سه و چهار با همه دستگاه‌ها و ابزار آن به وسیله ارتش شوروی تصرف شده‌است و درخواست کرد که سفیر ایران در مسکو با مقامات شوروی گفتگو کند تا خط‌های آهن به مسولان ایرانی بازگردانده شود.

۲۳ دی ۱۳۲۰ وزارت کشور در نامه‌ای که به وزارت امور خارجه فرستاد یادآور شد که مقامات ارتش سرخ در آذربایجان بار دیگر فهرستی از شمار افسران و افراد شهربانی و امنیه هر شهر تهیه و به ادارات مربوطه تسلیم کرده و تذکر داده‌اند که در هیچیک از شهرهای آذربایجان نباید وجود داشته باشد، و مازاد شمار افسران باید به تهران بازگردانده شوند. وزارت کشور این امر را دخالت شوروی در امور داخلی ایران دانسته و از وزارت امور خارجه خواسته‌است که در این باره اقدام جدی نماید.

۷ فروردین ۱۳۲۱ ناامنی در بخش‌های گوناگون رضاییه بالاگرفت. اشرار دست به کشتار و جنایت‌های هولناکی زدند که نیروهای نظامی آنان را سرکوب کردند.

۱۷ فروردین ۱۳۲۱ با ورود هنگ آهنین به اردبیل، اشرار این بخش بدون ایستادگی تسلیم شدند.

۲۶ فروردین ۱۳۲۱ در تلگرامی به وزیر مختار ایران در لندن دستور داد که جریان‌های زیر به اگاهی دولت بریتانیا رسانیده شود: که مقامات شوروی هشت میلیون ریالی را که برای هزینه ارتش سرخ در ایران اعتبار گرفته بودند هنوز بازپرداخت نکرده‌اند. هم چنین ارتش شوروی از ورود قوای ایران به رضاییه جلوگیری کرده‌اند و گروهی از کردهای مشکوک در آن منطقه را به شورش علیه دولت برانگیخته‌اند.

۱۳ اردیبهشت ۱۳۲۱ سرلشکر جهانبانی وزیر جنگ برای رسیدگی به وضع رضاییه و از ریشه کندن اشرار و برقراری آرامش و امنیت رهسپار آذربایجان شد.

۲۳ تیر ۱۳۲۳ ستاد ارتش اعلام کرد که گروهی از مزدوران به انبارهای آمادگاه لشکر تبریز یورش برده و تیراندازی کرده اند ولی افراد لشکر آنها را دستگیر کردند. در این رویداد دو سرباز زخمی و سه تن غیرنظامی کشته شدند.

۲۴ تیر ۱۳۲۳ شماری از کردهای سرکش و گروهی از گردنکشان به رضاییه حمله کردند و به جان و مال اهالی تجاوز کردند.

۲ امرداد ۱۳۲۳ شش نفر از بازداشت شدگان در رشت که همکاری با آلمان ها و دشمنی با متفقین را به آنها بسته بودند آزاد شدند. روز پسین یازده نفر از بازداشت شدگان در بیمارستان پانصد تختخوابی آزاد شدند. محمد رشید قادر خان‌زاده که به همه رشید نامیده می شد بر پایه قرارداد ۲۰ امرداد ۱۳۲۱ ماهانه یک سد و سی هزار ریال از دولت دریافت می کرد تا از شرارت خودداری کند و به خدمتگزاری در بانه بپردازد با همکاران تبهکار خود به کشتار و چپاول اهالی بانه پرداخت. ستاد ارتش در تلکرافی به همه رشید به او هشدار داد که بی‌درنگ از کارهای پلید و خونریزی در بانه بردارد، وگرنه به سزای کارهایش خواهد رسید.

۴ امرداد ۱۳۲۳ اعلیحضرت رضا شاه بزرگ پیش از برآمدن آفتاب در ژوهانسبورگ بدرود زندگی گفتند. وزارت دربار سه ماه عزاداری اعلام کرد.

۸ امرداد ۱۳۲۳ ساعد نخست وزیر در نشست مجلس سخنرانی‌هایی درباره درگذشت اعلیحضرت رضا شاه پهلوی ایراد کرد و دوازده تن از نمایندگان برگزیده شدند که برای گفتن دل‌آرامی (تسلیت) به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شوند. در همین روز ستاد ارتش به آگاهی رساند که یاغیان کردستان و آذربایجان و خوزستان سرکوب شده‌اند و شمار هشتصد و پنج تفنگ از طایفه‌های کعب و حبانه خورستان بدست آمد.

۱۲ امرداد ۱۳۲۳ دو طایفه عراقی که از مرز ایران گذشته و به کردستان تجاوز کرده بودند به وسیله لشکر کردستان تار و مار شدند.

۱۴ امرداد ۱۳۲۳ برای سی و نهمین سال مشروطیت ایران شاهنشاه پیامی به ملت ایران فرستادند و جشنی در باغ بهارستان و ساختمان مجلس شورای ملی برپا شد.

۸ امرداد ۱۳۲۳ ساعد نخست وزیر در نشست مجلس سخنرانی‌هایی درباره درگذشت اعلیحضرت رضا شاه پهلوی ایراد کرد و دوازده تن از نمایندگان برگزیده شدند که برای گفتن دل‌آرامی (تسلیت) به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شوند. در همین روز ستاد ارتش به آگاهی رساند که یاغیان کردستان و آذربایجان و خوزستان سرکوب شده‌اند و شمار هشتصد و پنج تفنگ از طایفه‌های کعب و حبانه خورستان بدست آمد.

۱۲ امرداد ۱۳۲۳ دو طایفه عراقی که از مرز ایران گذشته و به کردستان تجاوز کرده بودند به وسیله لشکر کردستان تار و مار شدند.

۱۴ امرداد ۱۳۲۳ برای سی و نهمین سال مشروطیت ایران شاهنشاه پیامی به ملت ایران فرستادند و جشنی در باغ بهارستان و ساختمان مجلس شورای ملی برپا شد.

سرآغاز سیاست نفتی و نفت شمال ایران و جنگ سرد در دنیا

محمد ساعد نخست‌وزیر

۱۹ امرداد ۱۳۲۳ دکتر رادمنش لیدر حزب توده در مجلس شورای ملی ساعد نخست‌وزیر را درباره دو کارشناس امریکایی نفت که برای بررسی و رایزنی درباره پیشنهاد امتیاز نفت داده شده از سوی انگلیس و امریکا استخدام شده بودند پرسش هایی کرد و نخست‌وزیر ساعد درباره درخواست شوروی برای بدست آوردن امتیاز نفت شمال، شرکت نفتی شل و استاندارد واکیوم درباره امتیاز نفت جنوب شرقی (سیستان و بلوچستان) ایران و بکارگیری دو کارشناس نفتی امریکایی برای بررسی منابع نفت ایران و پیشنهادهای داده شده روشنگری کرد .

۴ شهریور ۱۳۲۳ محمد ساعد نخست‌وزیر کناره‌گیری خود را برای نداشتن پشتیانی از مجلس شورای ملی به پیشگاه شاهنشاه داد. شاهنشاه به طباطبایی رئیس مجلس شورای ملی دستور دادند که گرایش مجلس را به نخست‌وزیر آینده هر چه زودتر به آگاهی برساند. روز پسین در مجلس شورای ملی بجز فراکسیون حزب توده و منفردین به نخست‌وزیری ساعد ابراز گرایش شد و فرمان نخست‌وزیری ساعد از سوی شاهنشاه نوشته شد. ساعد پس از گفتگوهای بسیار کابینه دوم خود را برگزید. ولی منفردین و چند تن از فراکسیون‌های دیگر از نشست بیرون آمدند. با این همه در ۱۲ شهریور وزیران در وزارتخانه‌ها کار خود را آغاز کردند. سرانجام در ۱۵ شهریور ساعد کابینه و برنامه دولت خود را در نشست شصتم مجلس به آگاهی رساند.

۱۴ شهریور ۱۳۲۳ سفیر کبیر شوروی و کاردار سفارت انگلستان با نخست‌وزیر در کاخ سعدآباد دیدار کردند.

۱۵ شهریور ۱۳۲۳ آهی سفیر کبیر ایران در شوروی به آگاهی دولت رسانید که یک هیات اقتصادی از شوروی برای گفتگو درباره نفت به تهران خواهد آمد

۲۲ شهریور ۱۳۲۳ همه رشید سرکش غرب در تلگرافی به نخست‌وزیرف مجلس شورای ملی و ستاد ارتش به آگاهی رسانید که از آنجا که کردها از حاکم مریوان ناخرسند هستند ، با هشتصد سوار برای سرنگونی حاکم مریوان و برگزیدن جانشین برای او به آن بخش رقته است. همه رشید با پشتگرمی به تفنگچیان خود علیاخان وله ژیری را برگزید و از تیپ سقز درخواست پشتیبانی کرد.

۲۵ شهریور ۱۳۲۳ کافتاردزه به همراه ماکسیموف سفیر کبیر شوروی در کاخ سعدآباد به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند. شاهنشاه در بیاناتی به هیات دولت برای بهبود وضع کشور ایراد کردند. در همین روز شناسایی استقلال کشورهای سوریه و لبنان از سوی نماینده ایران در بیروت به آگاهی وزیران امور خارجه این کشورها رسید.

۲۶ شهریور ۱۳۲۳ دولت ساعد از مجلس شورای ملی رای اعتماد گرفت.

۲۷ شهریور ۱۳۲۳ ستاد ارتش در نامه تندی به همه رشید از وی خواست که بی‌درنگ تفنگچیان خود را ار مریوان بیرون ببرد و بر پایه قرار پیشین به بانه بازگردد. روز پسین لشکر کردستان تفنگچیان همه رشید را در زد و خوردی از جلگه مریوان بیرون راند و تنی چند ار بیک‌زادگان و افراد وی کشته یا دستگیر شدند. هم چنین برای پشتیبانی از لشکر سنندج و اشرار کردستان نیروی کمکی ارتش ار تهران به مریوان رفت و ارتش بر همه سرزمین های دور و بر مریوان چیره شد و همه رشید و همراهان وی به مرزهای بانه متواری شدند.

۴ مهر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیسیاریای امور خارجه شوروی به همراهی ماکسیموف سفیر کبیر شوروی در تهران با ساعد نخست‌وزیر در کاخ سعدآباد دیدار کرد.

۱۵ شهریور ۱۳۲۳ آهی سفیر کبیر ایران در شوروی به آگاهی دولت رسانید که یک هیات اقتصادی از شوروی برای گفتگو درباره نفت به تهران خواهد آمد

۲۲ شهریور ۱۳۲۳ همه رشید سرکش غرب در تلگرافی به نخست‌وزیرف مجلس شورای ملی و ستاد ارتش به آگاهی رسانید که برای اینکه کردها از حاکم مریوان ناخرسند هستند ، با هشتصد سوار برای سرنگونی حاکم مریوان و برگزیدن جانشین برای او به آن بخش رقته‌است. همه رشید با پشتگرمی به تفنگچیان خود علیاخان وله ژیری را برگزید و از تیپ سقز درخواست پشتیبانی کرد.

۲۳ شهریور ۱۳۲۳ سر ریدر بولارد سفیر کبیر انگلستان که به تهران بازگشته بود در کاخ سعدآباد به پیشگاه شاهنشاه سرفیاب شد و نامه اعلیحضرت پادشاه انگلستان را برای درگذشت اعلیحضرت رضا شاه به ایشان داد. در همین روز کافتارادزه معاون وزارت امور خارجه شوروی و رئیس گروه فرستاده شده از شوروی به ایران با نخست‌وزیر ساعد دیدار کرد.

۲۵ شهریور ۱۳۲۳ کافتاردزه به همراه ماکسیموف سفیر کبیر شوروی در کاخ سعدآباد به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند. شاهنشاه در بیاناتی به هیات دولت برای بهبود وضع کشور ایراد کردند. در همین روز شناسایی استقلال کشورهای سوریه و لبنان از سوی نماینده ایران در بیروت به آگاهی وزیران امور خارجه این کشورها رسید.

۲۶ شهریور ۱۳۲۳ دولت ساعد از مجلس شورای ملی رای اعتماد گرفت. در همین روز کافتارادزه و همراهانش سفری برای جستجوی نفت به سمنان، مازندران، و گرگان و دیگر شهرهایی که شاید در آن نفت باشد کرد. این سفر یک هفته به درازا کشید.

۲۷ شهریور ۱۳۲۳ ستاد ارتش در نامه تندی به همه رشید از وی خواست که بی‌درنگ تفنگچیان خود را ار مریوان بیرون ببرد و بر پایه قرار پیشین به بانه بازگردد. روز پسین لشکر کردستان تفنگچیان همه رشید را در زد و خوردی از جلگه مریوان بیرون راند و تنی چند ار بیک‌زادگان و افراد وی کشته یا دستگیر شدند. هم چنین برای پشتیبانی از لشکر سنندج و اشرار کردستان نیروی کمکی ارتش ار تهران به مریوان رفت و ارتش بر همه سرزمین‌های دور و بر مریوان چیره شد و همه رشید و همراهان وی به مرزهای بانه متواری شدند. ۷ مهر بر پایه خواست دولت نیروهای نظامی از بلندی‌های میان سقز و بانه رد شدند و به پی‌گیری سرکشان مسلح همه رشید پرداختند. همه رشید و همراهان به دسته‌های گوناگون پخش شدند و همه آبادی‌ها و روستاهای بانه را آتش زدند و اموال مردم را چپاول کردند. مردم بانه به پیشواز ارتش رفتند. هشتصد نفر از اهالی بانه که از دست زور و پلیدی‌های همه‌رشید به جنگل‌های فرارکرده بودند به شهر بازگشتند و درخواست خوراکی و کمک کردند. ارتش پس از آزاد کردن بانه به دنبال دستگیری همه رشید و تفنگچیانش رفت. گروهی از نافرمانان همه رشید به خاک عراق گریختند و گروهی به سردشت متواری شدند. وزارت امور خارجه برای دستگیری همه رشید و دیگر یاغیان با دولت عراق به گفتگو نشست. فرمانده ارتش ستون فرستاده شده برای یاری به اهالی بانه که سه سال گرفتار کشتار و ستمگری و چپاول راهزنان شده بودند یک سندوغ (صندوق) کمک درست کرد نا پول‌های گردآوری شده به اهالی بانه برسد. از تهران درخواست یاری بی‌درنگ شد. سرلشکر رزم‌آرا رئیس ستاد ارتش در یک گفتگو با روزنامه‌ها درباره کارهای جانگداز و کشتارهای همه رشید در بانه و آفندهای او پیشتر به سربازخانه‌های شهر و خراب کردن آن و ترابر سازه‌های ساختمانی به خاک عراق برای ساختن خانه و به چنگ گرفتن مریوان و گماردن حاکم از سوی خود در آن شهر با بیان کرد و افزود که شهرهای بانه و مریوان از چنگ گردنکشان آزاد شده‌اند. شاهنشاه و جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران کمک‌های شایانی به ستمدیدگان بانه کردند.

۳ مهر ۱۳۲۳ دولت شوروی یادداشتی به ساعد فرستاد که در آن قراردادی برای امتیاز نفت با شوروی پیشنهاد شده بود. این قرارداد دربرگیرنده بیست و دو ماده بود. با این امتیاز دولت ایران می بایستی که امتیاز بهره‌برداری و پالایش و ترابر نفت را به دولت شوروی برای شصت سال بدهند. بخش‌هایی از ایران که شوروی در آن به کند و کاو و بهره‌برداری نفت ایران اشاره کرده بود قرار شد که در نقشه ای روشن شود. در مسکو کمپانی سوف ایران نفت بنیان شود و برای شصت سال بهره‌برداری نفت ایران را برعهده گیرد. (شرکتی مانند شرکت نفت انگلیس و ایران). روز پسین ۴ مهر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیسیاریای امور خارجه شوروی به همراهی ماکسیموف سفیر کبیر شوروی در تهران با ساعد نخست‌وزیر در کاخ سعدآباد دیدار کرد.

۱۳ مهر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیسیاریای خارجه اتحاد جماهیر شوروی در مصاحبه‌ای با سردبیر روزنامه اطلاعات گفت که انگیزه وی از آمدن به ایران بررسی شرکت نفت خوریان و به دست آوردن آگاهی درباره نفت شمال ایران است و هم چنین دولت شوروی می‌خواهد که امتیاز بهره‌برداری نفت از استان‌های شمالی ایران را بدست آورد.

۱۵ مهر ۱۳۲۳ کارشناسان نفت امریکا در حنوب شرقی ایران بررسی‌های خود را پایان دادند و درخواست امتیاز نفت در آن بخش را کردند و پیشنهاد خود را به دولت ایران دادند.

۲۷ مهر ۱۳۲۳ محمد ساعد نخست وزیر چکیده‌ای از گفتگوها با شرکت‌های نفتی امریکایی استانداردواکیوم و سینکلر و هم چنین گفتگوها با کافتارادزه و درخواست شوروی درباره امتیاز نفت شمال را به آگاهی نمایندگان رسانید. وی افزود همانگونه که در نشست‌های دیگر و همه روزنامه‌ها نوشته شده‌است که هیچگونه امتیاز نفتی در درازای جنگ بسته نخواهد شد و بررسی و قراردادها به زمان پس از پایان جنگ و برقراری صلح در جهان افکنده خواهد شد.

۱ آبان ۱۳۲۳ شاهنشاه برای شام کافتارادزه معاون کمیسیاریای امور خارجه اتحاد جماهیر شوروی و ماکسیموف سفیر کبیر شوروی در ایران و چند تن از کارمندان آن سفارت خانه را پذیرفتند.

۳ آبان ۱۳۲۳ در همین روز کافتارادزه در یک گفتگو با روزنامه نگاران در سفارت شوروی درباره درخواست امتیاز یافتن و بهره‌برداری نفت شمال ایران و ندادن امتیاز از سوی دولت ایران گلایه کرد و گفت سرانجام این کار تیرگی میان دو کشور ایران و شوروی خواهد بود.

۴ آبان ۱۳۲۳ زادروز شاهنشاه با آیین سلام رسمی در کاخ گلستان برگزار شد. پس از نیم روز مراسم جشن ورزشی در ورزشگاه امجدیه با سی هزار تماشاگر در پیشگاه شاهانه انجام یافت. در این روز شاهنشاه در گفتگویی با خبرنگاران خارجی فرمودند که ایران پل پیروزی متفقین است و پایان جنگ در اروپا برای ایران اهمیت بسیار دارد. شاهنشاه هم چنین به کمک‌های ارزنده ایران به ملل متحد و پیمان سه دولت و اعلامیه سه دولت امریکا بریتانیا و شوروی در کنفرانس تهران راجع به ایران درباره همکاری‌های ژرف ایران اشاره کردند و فرمودند که امید آن دارند که صلح پایداری در جهان بوجود آید و استقلال و حاکمیت و تمامیت ارضی ایران فراهم آید.

۵ آبان ۱۳۲۳ حزب توده و سندیکاهای کارگری وابسته به حزب توده تظاهرات گسترده‌ای برای پشتیبانی از دادن امتیاز نفت به شوروی در تهران انجام دادند.

۶ آبان ۱۳۲۳ در همین روز ساعد نخست‌وزیر در یک گفتگو با رسانه‌ها در پاسخ به گفتگوی کافتارادزه با روزنامه‌نگاران اطلاعات مو به مو در زمینه ورود هیات اعزامی شوروی به ایران و گفتگوهای خود با کافتارادزه و چشم‌پوشی شوروی از بهره‌برداری نفت خوریان، و درخواست شوروی برای بدست آوردن امتیاز کاوش و بهره‌برداری نفت در بخش‌های شمالی ایران و رد شدن آن به وسیله مجلس شورای ملی برپایه ممنوعیت واگذاری امتیاز نفت به کشورهای خارجی پیش از پایان جنگ را در اختیار همگان گذاشت

۷ آبان ۱۳۲۳ رادمنش لیدر حزب توده به روش دولت در خودداری از واگذاری امتیاز نفت به شوروی خرده گرفت و یادآور شد که این کار زمینه تیرگی رابطه شوروی و ایران را فراهم خواهد آورد.

۸ آبان ۱۳۲۳ در همین روز به تحریک گروه‌های وابسته به حزب توده، تظاهراتی برای دادن امتیاز نفت به شوروی در تبریز انجام یافت که به تیراندازی میان ماموران انتظامی و تطاهرکنندگان کشید و یک مامور کشته و شماری زخمی شدند.

۹ آبان ۱۳۲۳ ساعد نخست وزیر و طباطبایی رئیس مجلس شورای ملی و آهی سفیر ایران در مسکو به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند و درباره امتیاز نفت شمال و دیگر دشواری‌های جاری کشور گفتگو کردند.

۱۱ آبان ۱۳۲۳ در نشستی از نمایندگان فراکسیون‌ها و شماری از منفردین به ریاست طباطبایی رئیس مجلس شورای ملی درباره تصمیم ساعد دایر بر کناره گیری از نخست‌وزیری گفتمان شد.

۱۳ آبان ۱۳۲۳ مقداری طلای ایران با کشتی از امریکا به بندر خرمشهر وارد و به وسیله هواپیما به تهران ترابر و به بانک ملی ایران سپرده شد.

۱۸ آبان ۱۳۲۳ محمد ساعد نخست‌وزیر در کاخ سلطنتی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و کناره‌گیری خود و هیات دولت را تقدیم کرد. شاهنشاه طباطبایی رئیس مجلس شورای ملی را فراخواندند و دیدگاه مجلس را درباره نخست وزیر آینده خواستار شدند.

۲۰ آبان ۱۳۲۳ نشست فراکسیون‌های مجلس شورای ملی برگزار شد و گفتگوهای فراوانی پیرامون نخست وزیر آینده آغاز شد و شانزده تن به عنوان نامزد نخست وزیری برگزیده شدند.

۲۳ آبان ۱۳۲۳ طباطبایی رئیس مجلس شورای ملی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و گرایش مجلس را نخست‌وزیری محمد مصدق بدون پذیرش پیش شرطی که مصدق گذاشته بود به آگاهی شاهنشاه رسانید. مصدق پیش شرطی گذاشته بود که وی نخست وزیری را می‌پذیرد ولی اگر وی شکست خورد و از نخست‌وزیری برکنار شد دوباره به عنوان نماینده مجلس شورای ملی بازگردد. شاهنشاه نامه مصدق را برای گفتمان در مجلس شورای ملی به رئیس مجلس برگرداند و درباره از میان برداشتن ناآرامی‌های مجلس و جلوگیری ار بلاتکلیفی فرمایشهایی به رئیس مجلس فرمودند . روز پسین در نشست ویژه مجلس پس از گفتگوهایی در مجلس با پیش‌نیازهای نامه مصدق، مجلس آن را که با ماده ۳۲ متمم قانون اساسی ناسازگار بود رد کرد.

نخست‌وزیر مرتضی بیات (خواهرزاده محمد مصدق)

مرتضی قلی بیات نخست‌وزیر دوره چهاردهم قانونگذاری

۲۹ آبان ۱۳۲۳ در نشست ویژه گرایش مجلس را به نخست‌وزیری مرتضی قلی بیات به آگاهی شاهنشاه رسانید. شاهنشاه مرتضی قلی بیات را به کاخ سلطنتی فراخواند و او را به سازمان دادن کابینه و دولت هر چه زودتر برای زدودن ناآرامی‌ها گمارد.

۱ آذر ۱۳۲۳ شاهنشاه در گفتگویی با روزنامه انگلیسی دیلی اکسپرس پیرامون اعلامیه مولوتف، همکاری ایران با کشورهای بزرگ، فراهم ساختن اسحله ساخت ایران برای شوروی (برنو) ، همچنین مواد خوراکی و ۲۰۰۰۰۰ گوسفند و دیگر چهارپایان به شوروی دیدگاه‌های خود را بیان فرمودند.

۴ آذر ۱۳۲۳ مرتضی قلی بیات نخست وزیر کابینه خود را در پیشگاه شاهنشاه شناساند.

۵ آذر ۱۳۲۳ ژنرال شارل دوگل رئیس حکومت موقت جمهوری فرانسه وارد تهران شد و به همراهی پیر لافن نماینده دولت جمهوری فرانسه در ایران به پیشگاه شاهنشاه بار یافت. ژنرال دوگل در مهمانی که در سفارت فرانسه در تهران برای وی برپا شده بود شرکت جست در این میهمانی سفیرکبیر شوروی در پاریس و کافقارادزه معاون کمیساریای امور خارجه نیز بودند. روز پسین دوگل از تهران رهسپار مسکو شد.

۷ آذر ۱۳۲۳ در مجلس نشست ۷۹ نخست وزیر و هیات وزیران برنامه دولت را به نمایندگان شناساندند و به هنگام این گفتگوها فریدون کشاورز نماینده حزب توده علیه دولت سخنانی گفت که سبب برخورد تندی بین هواداران دولت و نمایندگان حزب توده درگرفت و هواداران دولت برای واخواهی(اعتراض) به کارشکنی‌های توده‌ای‌ها در مجلس، نشست را ترک کردند. در همین نشست محمد مصدق به برگزیده نشدن خود برای نخست‌وزیری اعتراض کرد و ندادن امتیاز نفت را به شوروی را خیانت خواند.

۹ آذر ۱۳۲۳ در سالروز کنفرانس تهران، مجلس شورای ملی مراتب سپاسگزاری و خرسندی ملت ایران را از صدور اعلامیه سران سه کشور با هوشمندی و آینده‌نگری شاهنشاه دایر بر ارج نهادن به تمامیت ارضی و حاکمیت ایران را به آگاهی رسانید.

۱۱ آذر ۱۳۲۳ مجلس قانون ممنوعیت دولت از مذاکره و عقد قرارداد راجع به امتیاز نفت با خارجی‌ها را تصویب کرد. پیشنهاد و طرح این قانون به وسیله چهار تن نوشته شده بود: علی حسین، محمد مصدق، سید ضیا طباطبائی و محمد ساعد. مصدق. در این نشست گفت که "این بود طرح من و این فکر را دو روز بعد از نطقی که راجع به امتیاز نمودم یکی از آقایان نمایندگان محترم که اجازه ندارم نامش را بگویم به من داد و آن روز صلاح نبود که پیشنهاد شود..."

۱۳ آذر ۱۳۲۳ مرتضی قلی بیات از مجلس با هفتاد و دو رای موافق از ۹۸ نماینده که در مجلس بودند رای اعتماد گرفت.

۱۶ آذر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیساریای امور خارجه و ماکسیموف سفیر کبیر اتحاد جماهیر شوروی با نخست وزیر بیات در کاخ سعدآباد دیدار نمودند و درباره وابستگی‌ها و پیوندهای دو کشور با یکدیگر گفتگو کردند.

۱۸ آذر ۱۳۲۳ کافتارادزه معاون کمیساریای امور خارجه شوروی بدون اینکه انجامی از گفتگوهای سیاسی خود در ایران درباره امتیاز نفت شمال ایران گرفته باشد رهسپار مسکو شد. پس از آن در روزنامه دوست ایران مقاله‌ای از کافتارازده به چاپ رسید که در آن سیدضیا طباطبائی و محمد ساعد را سبب شکست امتیاز نفت شمال دانست.

۲۲ آذر ۱۳۲۳ مرتضی قلی بیات نخست وزیر و نمایندگان فراکسیون‌های مجلس در کاخ سعدآباد نشستند و در این نشست نخست وزیر درباره لایحه رد اختیارات دکتر میلسپو ، و نا خرسندی کافتارادزه معاون کمیساریای امور خارجه شوروی از قانون گرفتن اختیار از نخست وزیر در گفتگو درباره دادن امتیاز نفت به بیگانگان را به آگاهی نمایندگان رسانید و یادآور شد که کافتارادزه این را از سوی مجلس یک کار نادوستانه می‌شمارد.

۲۵ آذر ۱۳۲۳ انجمن مبارزه با تراخم به آگاهی مردم رساند که تاکنون پانزده درمانگاه در تهران و پنج درمانگاه در شهرستان‌ها گشوده شده‌است.

۲۹ آذر ۱۳۲۳ سیدضیا در روزنامه رعد مقاله‌ای نوشت که در آن شوروی را متهم کرد که برآن است که در شمال ایران یک کمربند اشغالی بوجود آورد. هم چنین سیدضیا نوشت که این قانون ممنوعیت دولت از مذاکره و عقد قرارداد راجع به امتیاز نفت با خارجی‌ها تا زمانی که ارتش‌های خارجی در ایران هستند باقی خواهد ماند.

۳۰ آذر ۱۳۲۳ به فرمان شاهنشاه سرلشکر حسن ارفع ریاست ستاد ارتش را بر عهده گرفت.

۱ دی ۱۳۲۳ به سبب دست از کارکشی، و زد و خورد کارگران کارخانه پارچه‌بافی شاهی که به کشته شدن و زخمی شدن شماری که یکی از آنها سرباز شوروی بود انجامید، هیاتی از تهران برای رسیدگی راهی شاهی شد. با رسیدگی به درخواست‌های کارگران، آنها دوباره بر سر کار برگشتند. سه ایرانی بازداشت شده در رشت به وسیله ارتش شوروی آزاد شدند.

۳ دی ۱۳۲۳ انجمن نگهداری از آثار ملی که پس از برگزاری کنگره فردوسی و ساخت بنای آرامگاه فردوسی بسته شده بود، برای برگزاری جشن هزاره ابن سینا و بزرگداشت مقام فلسفی و علمی این دانشمند بلندپایه و بنای آرامگاه وی در تالار فردوسی نشستی را سازمان داد.

۱۲ دی ۱۳۲۳ کنفرانس بین‌المللی ملخ در قاهره با نمایندگان ایران، انگلستان، شوروی، مصر، ترکیه، لیبی، فلسطین، عربستان صعودی و نمایندگان کمیته تدارکات خاورمیانه کار خود را آغاز کرد. کتاب " کنفرانس تهران " برای پایان نخستین سال کنفرانس سران سه کشور متفق در تهران در ۱۹۶ رویه (صفحه) از سوی وزارت امور خارجه چاپ شد.

۲ بهمن ۱۳۲۳ انبوهی از کارگران حزب توده با به راه انداختن اتحادیه جدید کارگری تظاهرات گسترده‌ای در شهر سپاهان (اصفهان)برپا کردند و آرامش شهر را برهم زدند. در همین روز یازده دفترخانه اسناد رسمی برای سرپیچی و نافرمانی از قوانین و مقررات مورد پی‌گرد قانونی قرارگرفتند.

۶ بهمن ۱۳۲۳ زد و خوردهای زبانی میان سیدضیا و دولت شوروی بالاگرفت. در روزنامه پراودا مقاله ای با فرنام "رخ‌پوش از روی شورش‌خواه سیدضیا برداشته شد". در این مقاله کارهای سیدضیا را سبب بوجود آمدن یک بخش سیاهی در تاریخ ایران خواندند و در دنباله نوشتند سیدضیا را همه می شناسند که کوتادی سوم اسفند ۱۲۹۹ را به فرجام رسانید و این تاریخ، تاریخ آغاز یک دوره خونین سرکوب جنبش ملی دمکراتیک ایران و بنیان دوره بیست ساله دیکتاتوری رضا خان بود. پس از این مقاله پراودا سیدضیا در روزنامه رعد نوشت که رئیس جمهور آمریکا روزولت نامه ای به ساعد نخست وزیر ایران نوشته است که در آن سیاست ضد شوروی ساعد را ستوده است. پس از آن در روزنامه کشور مقاله ای هشدارانگیز به چاپ رسید که در آن گفتگوهای درباره نفت یکتایی متفقین را به خطر می اندازد و یک رو در رویی میان شوروی و کشورهای کاپیتالیستی بوجود خواهد آورد.

۸ بهمن ۱۳۲۳ فهیمی وزیر مشاور گزارش سفر خود را به کردستان و شور شاهدوستی و میهن‌پرستی مردم آن استان را به آگاهی نمایندگان محلس شورای ملی رسانید.

۱۵ بهمن ۱۳۲۳ تولید نفت خام ایران در سال ۱۹۴۴ برابر با ۱۳۲۲ - ۱۳۲۳ به میزان ۱۰۲،۰۴۵،۰۰۰ بشکه بوده و درآمد ایران از فروش آن ۴،۵۰۰،۰۰۰ لیره بوده‌است.

۱۸ بهمن ۱۳۲۳ ژنرال ماریاسکویچ فرمانده کل ارتش شوروی در قزوین و همراهان او که با هواپیما از تبریز به قزوین بازمی گشتند، هواپیمایشان میان شهر میانه و زنجان سرنگون شد و همه سرنشینان آن کشته شدند.

۲۲ بهمن ۱۳۲۳ هیات پارلمانی انگلستان برای بازدید ار کشورهای متفق وارد تهران شدند.

۲۴ بهمن ۱۳۲۳ حسن حسن‌اف از آذربایجان شوروی گزارشی در ۶۷ رویه (صفحه) درباره وضعیت سیاسی و اجتماعی آذربایجان نوشت که آذربایجان ایران در حال فروریختن است. حکومت در تهران توانایی آن را ندارد که تمامیت ارضی ایران را حفظ کند، آذربایجان ایران می باید به یک کشور مستقل تغییر یابد، آزادی آذربایجان می باید از راه یک شورش مردمی انجام پذیرد که در آذربایجان شوروی پایه های آن گزارده شده باشد. زمان آزادی آذربایجان می باید همزمان با شکست آلمان نازی باشد.

۲۵ بهمن ۱۳۲۳ وابسته نظامی انگلستان در نامه‌ای به وزارت جنگ ایران به آگاهی رساند که نیروی دریایی انگلستان بازگرداندن قایق‌ها و یدک کش‌های نیروی دریایی شاهنشاهی را پذیرفته‌است.

۲۶ بهمن ۱۳۲۳ نزدیک به دو هزار نفر از کردها به شهربانی مهاباد یورش بردند و با پاسبانان و پایوران شهربانی به زد و خورد پرداختند. در این رخداد پنج نفر از ماموران شهربانی مهاباد کشته و بسیاری دیگر به سختی زخمی شدند.

۲۸ بهمن ۱۳۲۳ بازرگانان سپاهان (اصفهان) در تلگرافی از دولت درخواست یاری کردند. در این تلگراف به آگاهی نخست وزیر و مجلس شورای ملی رساندند که نمایندگان حزب توده با برانگیزاندن کارگران سبب بسته شدن کارخانه‌های سپاهان شده و با پخش جارنامه (اعلامیه) و بوجود آوردن ترس و فشار به مردم برای براه اندازی انقلاب، زمینه برهم زدن آرامش و نابسامانی را فراهم آورده‌اند.

۳۰ بهمن ۱۳۲۳ ژنرال کاتر و سفیرکبیر فرانسه در اتحاد جماهیر شوروی به همراهی لافن وزیر مختار فرانسه در ایران در کاخ سلطنتی به پیشگاه شاهنشاه بار یافتند.

۵ اسفند ۱۳۲۳ شاهنشاه به بیمارستان رضانور تشریف فرما شدند و از حسن اسفندیاری رئیس پیشین مجلس شورای ملی بیمارپرسی (عیادت) فرمودند. روز پسین حسن اسفندیاری (حاج محتشم‌السلطنه) درگذشت و آیین سوگواری وی در مسجد سپهسالار انجام یافت. در همین روز هیات پارلمانی انگلستان پس از بازدید از شوروی وارد تهران شد.

۹ اسفند ۱۳۲۳ از سوی دولت ایران حالت جنگ میان ایران و ژاپن اعلام شد و فرمان آن از سوی شاهنشاه صادر شد. ۱۰ اسفند مجلس اعلان جنگ ایران به ژاپن را تصویب کرد در این روز دکتر میلسپو و همراهانش از تهران رهسپار بغداد شد که از آنجا به آمریکا برگردد.

۱۵ اسفند ۱۳۲۳ شورشی در بیرون از مجلس شورای ملی سازمان داده شده بود و گروهی از مردم در بهارستان گردآمده و تظاهرات کردند و می‌خواستند وارد مجلس شوند که میان آنها و ماموران انتظامی زد و خوردی در گرفت و یک نفر کشته و شماری زخمی برجای گذاشت. بدین سبب در فرماندار نظامی تهران برکنار شد. هم‌جنین وزارت دارایی به آگاهی رساند که بودجه کل کشور بدین قرار است: درآمد ۷۶۸۶،۷۲۳،۰۰۰ ریال و هزینه ۹،۲۴۴۰۷۹۹،۰۰۰ ریال

۱ فروردین ۱۳۲۴ شاهنشاه برای آغاز سال نو پیامی به ملت ایران از رادیو فرستادند و در آن اندوه خود را از کمبود مواد خوراکی و نایابی گندم و جو ابراز کردند و مردم را به یگانگی و فداکاری در راه استقلال و نمامیت ارضی کشور فراخواندند. آیین سلام جشن نوروز در پیشگاه شاهنشاه در کاخ گلستان برگزار شد.

۱۴ فروردین ۱۳۲۴ در انتخابات هیات رئیسه مجلس شورای ملی سیدمحمد صادق طباطبائی به ریاست مجلس برگزیده شد.

۲۶ فروردین ۱۳۲۴ نخست وزیر درگذشت فرانکلین روزولت رئیس جمهور آمریکا را با اندوه به آگاهی محلس رسانید و نشست پایان داده شد.

۲۸ فروردین ۱۳۲۴ بیات نخست وزیر از مجلس شورای ملی درخواست رای اعتماد کرد. محمد مصدق از خواهر زاده خود مرتضی قلی بیات نخست وزیر پشتیبانی کرد ولی بیات نتوانست رای‌اعتماد بگیرد.

۸ اردیبهشت ۱۳۲۴ طباطبائی رئیس مجلس شورای ملی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و شاهنشاه درباره همکاری دولت و مجلس و گره‌گشایی از دشواری هایی که مردم با آن دست به گریبان هستند دستورهایی دادند. در نشست ویژه مجلس در همان روز طباطبائی فرمایش‌های شاهنشاه را به آگاهی نمایندگان رسانید.

۱۲ اردیبهشت ۱۳۲۴ مجلس شورای ملی با ۶۴ رای از ۱۰۰ رای گرایش خود را به نخست وزیری ابراهیم حکیمی اعلام کرد. در همان روز طباطبائی به پیشگاه شاهنشاه در کاخ مرمر شرفیاب شد و گرایش مجلس را به نخست وزیری ابراهیم حکیمی به عرض رسانید. شاهنشاه ابراهیم حکیمی را به کاخ مرمر فراخواندند و وی برای سازمان دادن کابینه گماردند.

نخست‌وزیر ابراهیم حکیمی

پایان جنگ جهانی دوم در اروپا

ابراهیم حکیمی

۱۸ اردیبهشت ۱۳۲۴ با تسلیم بدون قید و شرط ارتش آلمان نازی جنگ در اروپا پایان یافت. به همین روی شاهنشاه پیامی رادیویی به ملت ایران ایراد فرمودند. با شنیدن پیام شاهنشاه و پایان یافتن جنگ در تهران با شادمانی همگانی رو به رو شد و مردم جشن گرفتند. به دستور دولت نیز ۱۰۱ توپ سلیک شد و نقاره‌خانه بر سر در باغ ملی نواخته شد و آهنگ های دلپذیر پخش شد. شاهنشاه تلگرام های شادباشی به پادشاهان و سران کشورهای متفق فرستاده شد. دولت نیز جارنامه (اعلامیه) پخش شد و روز ۱۹ اردیبهشت تعطیل همگانی اعلام شد. جشنی در وزارت امور خارجه برپا شد و حکیمی نخست وزیر و هریو رئیس پیشین مجلس ملی فرانسه بیاناتی ایراد کردند و آتش‌بازی با شکوهی در میدان سپه انجام یافت.

ستاد ارتش اعلام کرد که عملیات خلع سلام به وسیله لشکر چهار کردستان ادامه دارد و تاکنون ۴۱۶ قبضه تفنگ و پنج تیر و ۲۳۸ قبضه سلاح سیستمهای مختلف در آن منطقه گردآوری شده است.

۲۰ اردیبهشت ۱۳۲۴ هیات های سیاسی دولت های متفق در کاخ مرمر به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند و پایان جنگ در اروپا را شادباش گفتند. در این روز ابراهیم حکیمی نخست وزیر در کاخ مرمر به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و کابینه خود را شناساند.

۲۹ اردیبهشت ۱۳۲۴ وزیر امور خارجه تلگرام های رمزی به سفارت کبرای ایران در لندن ، واشنگتن، مسکو و نمایندگی ایران در سانفرانسیسکو فرستاد و در آن یادآور شد که سفیرهای ایران برای تخلیه ایران با مقامات سه کشور گفتگو کرده و درخواست کنند که چون جنگ در اروپا پایان یافته است نیروهای متفق از خاک ایران بیرون روند تا وضع در ایران به روال همیشگی بازگردد. هم چنین به دولت شوروی اعلام کنند که دولت ایران در این باره از دولت شوروی چشمداشت بیشتری برای یاری به ایران دارد. وزارت امور خارجه سه نامه به سفارت خانه های انگلستان ، شوروی و امریکا در تهران فرستاد و خواستار شد که هر چه زودتر نیروهای سه کشور از خاک ایران خارج شوند.

از سقوط دولت آقای بیات تا تشکیل دولت آقای حکیمی در روز ۲۳ اردیبهشت که ابراهیم حکیمی نخست‌وزیر برنامه دولت خود را به مجلس شناساند، نمایندگان مجلس شورای ملی و ملت رنجدیده ایران از جنگ جهانی دوم که نزدیک به چهارسال مردم و کشور ایران را دست به گریبان با گرسنگی و بیماری و بیکاری و زندان و خرابی سازندگی های ایران نوین کرد. در درازای این چهار سال تنها دلگرمی مردم ایران به پیمان سه دولت و اعلامیه سه دولت امریکا بریتانیا و شوروی در کنفرانس تهران راجع به ایران بود که شوروی و بریتانیا و امریکا را متعهد می ساخت که پس از پایان جنگ ارتش های خود را از ایران بیرون برند. نمایندگان مجلس و مردم ایران از برنامه های سیاسی استالین و چگونه استالین حزب توده را برای به انجام رسانیدن برنامه هایش در ایران سازمان داده بود، آگاهی نداشتند. برنامه های استالین برای ایران، جداسازی استان های شمالی ایران بود که در درازای جنگ جهانی دوم در اشغال ارتش شوروی قرارداشت، و پیوست (ضمیمه) ساختن این استان ها به شوروی با تبدیل آنها به کشورهای سوسیالیستی شوروی. برای اثبات اینکه حکومت مرکزی در ایران نمی تواند کشور ایران را اداره کند و بدین سبب شوروی می باید از ایران در بازسازی یاری کند، نمایندگان حزب توده در مجلس شورای ملی به جای گفتگو درباره برنامه دولت نخست‌وزیر حکیمی، از موقعیت و زمان سوءاستفاده کردند و گفتگو درباره برنامه دولت را به صحنه پروپاگانداهای سیاسی تغییردادند. در یازده نشست مجلس شورای ملی که از ۲۳ اردیبهشت تا ۱۳ خرداد زیر رهبری دکتر رادمنش لیدر حزب توده و ایرج اسکندری، کامبخش، اوانسیان، و دیگر اعضای حزب توده به درازا کشید، در مجلس برنامه دولت حکیمی را مورد گفتگو قرارندادند بلکه بیشتر وضعیت کشور و به ویژه ناامنی در آذربایجان را مورد انتقاد شدید قراردادند. در روز ۱۳ خرداد زمان رای گیری برای دادن رای اعتماد به دولت ، از آنجا که نمایندگان از هدف این پروپاگانداهای سیاسی آگاهی نداشتند، از ۹۵ تن نماینده که در مجلس بودند، ۲۵ رای موافق، ۶۳ ممتنع و ۷ رای مخالف از سوی اعضای حزب توده دکتر رادمنش، کام‌بخش، دکتر کشاورز، فداکار، شهاب فردوسی، اوانسیان، پروین گنابادی داده شد. با این رای گیری نمایندگان مجلس شورای ملی ایران را به سوی یکی از دشوارترین بحران‌های سیاسی برای تمامیت ارضی ایران و جنگ برای نجات آذربایجان کشاندند.

۱۴ خرداد ۱۳۲۴ شاهنشاه، طباطبائی رئیس مجلس شورای ملی را فراخواندند و دستور فرمودند گرایش مجلس را به نخست‌وزیر آینده هر چه زودتر به آگاهی ایشان برساند. در همین روز سیزده تن از بازداشت شدگان ایرانی به وسیله متفقین آزاد شدند، هم چنین چند روز پیش از این هفده تن دیگر ایرانی در بند متفقین آزاد شدند.

نخست‌وزیر محسن صدر

محسن صدر نخست‌وزیر دوره چهاردهم قانونگذاری

۱۵ خرداد ۱۳۲۴ رئیس مجلس شورای ملی به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و گرایش مجلس را به نخست‌وزیری محسن صدر به آگاهی رسانید. در همین روز والاس مری سفیرکبیر نوین امریکا در ایران در کاخ گلستان به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شد و استوارنامه خود را تقدیم کرد.

۱۶ خرداد ۱۳۲۴ شاهنشاه محسن صدر را فراخواندند و فرمان نخست‌وزیری را برای سازماندهی کابینه به وی دادند. ۲۲ خرداد محسن صدر نخست‌وزیر به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند و کابینه خود را شناساندند.

۲۴ خرداد ۱۳۲۴ دکتر مرزبان گزارشی رسا و فراگیر(جامع) را درباره زلزله گرمسار و کمک‌های جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران را به آگاهی شاهنشاه رساند.

۲۶ خرداد ۱۳۲۴ وزیر امور خارجه امریکا در نامه‌ای به وزیر امور خارجه ایران به آگاهی رساند که نیروهای امریکا به زودی از ایران بیرون می‌روند و هم اکنون نیز بخشی از ایران بیرون رفته‌اند و تا تیر ماه ارتش امریکا از خلیج فارس بیرون می‌رود.

۲۹ خرداد ۱۳۲۴ محسن صدر نخست‌وزیر و کابینه‌اش وارد مجلس شورای ملی شدند ولی پیش از این که صدر بتواند کابینه خود را به مجلس بشناساند گروه اقلیت یعنی مصدق و همراهان تالار را ترک کردند و معرفی کابینه انجام نپذیرفت. برای به انجام رساندن هدف‌های پلید شوروی مجلس را به آشوب کشیدند.

۳۱ خرداد ۱۳۲۴ فرمان استالین دایر بر کاوش معدن‌های نفت در شمال ایران ۳۱ خرداد ۱۳۲۴ صادر شد.

در همین روز در نشست ۳۱ خرداد مجلس شورای ملی اقلیت و توده‌ای‌ها برای اینکه کشور را به سوی هرج و مرج و هدف‌های پلیدشان برای تجزیه ایران برانند و دولتی استوار نشود از بودجه مجلس بدون بودن نخست وزیر و هیات دولت معرفی نشده سخن‌ها راندند. مصدق گفت: از روزی که آقای صدر به مجلس آمدند و نمایندگان اقلیت از مجلس خارج شدند مسئول را اقلیت مجلس دانستند بعنی اگر اقلیت کار خوبی کرده‌است و خدمت به مملکت کرده‌است. هم چنین نامه‌هایی میان صدر نخست وزیر و رئیس مجلس و پاسخ محمد مصدق به آن که تا چه هنگامی صدر از معرفی کابینه خودداری می‌کند رد و بدل شد. در نشست ۵ تیر، به همین ترتیب با گرفت وقت مجلس محمد مصدق و همراهان اقلیت به صدر زمان معرفی کابینه خود را ندادند.

۹ تیر ۱۳۲۴ اعلیحضرت همایونی محمدرضا شاه پهلوی نمایندگان برگزیده اقلیت و اکثریت را به دربار فراخواندند. از اقلیت محمد مصدق، امیر نصرت اسکندری، حاج آقا رضا رفیع، دکتر رادمنش و صدرقاضی و از نمایندگان اکثریت بهبهانی، علی دشتی، آصف، فاطمی و دکتر طاهری و فیروزآبادی در ساعت ده و نیم پیش از نیمروز به پیشگاه شاهنشاه شرفیاب شدند. شاهنشاه درباره موقعیت حساس سیاسی و اقصادی کشور و نیاز کشور به همکاری و همسویی و همفکری نمایندگان و روشن کردن وضعیت دولت بیاناتی فرمودند. شاهنشاه افزودند که رئیس دولت در انتخاب وزیران آزاد است و مجلس حق ندارد در کار قوه مجریه دست‌درازی (دخالت) نماید.

۱۴ تیر ۱۳۲۴ مجلس شورای ملی برای نبودن نمایندگان اقلیت در مجلس تشکیل نشد و برای پنجمین بار معرفی اعضای هیات دولت به نشستی دیگر پس افکنده شد.

۱۵ تیر ۱۳۲۴ فرمان استالین برای بنیان جنبش جدایی خواهی در آذربایجان، کردستان و گیلان ۱۵ تیر ۱۳۲۴ صادر شد و توده‌ای‌ها و پشتیبانانشان مانند محمد مصدق و اقلیت به جنبش افتادند.

۲۳ تیر ۱۳۲۴ دستورات استالین برای بنیان کردن فرقه دموکراتیک آذربایجان و شمال ایران با استفاده از رسانه‌های گروهی ۲۳ تیر ۱۳۲۴ صادر شد.

۲۶ تیر ۱۳۲۴ شناساندن کابینه و برنامه دولت محسن صدر در مجلس شورای ملی بالاخره به انجام رسید.

۲۱ آذر ۱۳۲۵ روز نجات آذربایجان

۱۶ آذر ۱۳۲۵ ارتش ایران در سه ستون به آذربایجان لشکر کشید، ۱۹ آذر ستون اعزامی زیر فرماندهی سرهنگ هاشمی پس از زد و خورد با فدااییان فرقه دموکرات به فرماندهی غلام یحیی را شکست سختی داده و به پیشروی خود ادامه دادند، کنترل شهر میانه را در دست گرفتند و در سه ستون جلو رفتند.

۲۱ آذر ۱۳۲۵ شاهنشاه که خود فرماندهی نیروهای فرستاده شده به آذربایجان را برعهده گرفته بودند با هواپیما بر فراز قرارگاه‌های شورشیان و خائنین پرواز کردند تا از میزان نیروی آنان آگاه شوند. مردم که از پرواز هواپیمای شاهنشاه برفراز آذربایجان آگاهی یافته بودند بپاخاستند و بر فرقه‌سازان حکومت خودمختار پیشه وری تاختند و بسیاری از کمونیست‌ها را نابود کردند. با پیشروی ارتش ایران به تبریز، مردم و ارتش، اعضای فرقه دموکرات را از اداره‌های دولتی بیرون آوردند و آنها را بازداشت کردند. نیروهای زیر فرماندهی سرهنگ بایندر پس از پیروزی در تکاب وارد شاهین‌دژ شدند. صد نفر از سران فرقه دموکرات همراه با پیشه‌وری با شتاب وارد جلفا شدند و با مقدار زیادی اموال غارت شده به شوروی گریختند. ستون دوم ارتش وارد شهر میاندوآب شد و قاضی محمد و حاج بابا و بسیاری از جدایی خواهان در کردستان تسلیم شدند. ستون سوم فرستاده شده به رشت پس از زد و خورد با فداییان فرقه دموکرات آنها را شکست داده و آستارا را زیر کنترل خود درآوردند. سپس مهاباد مهار ارتش ایران شد و سربازان به سوی مرند و ماکو پیشروی کردند. یک ستون ارتش پس از آزاد کردن چند شهر آذربایجان، جلفا شهر مرزی را پس از یکسال آزاد کردند.

سران مزدور فرقه دموکرات پیش از ورود یکان‌های ارتش بارو بنه خود را بسته بودند و راه مرزهای شوروی را پیش گرفته بودند و آن سوی رود ارس به کمیسرهای سیاسی و نظامی ارتش پیوستند.

محمدرضا شاه پهلوی در ماموریت برای وطنم درباره رویدادهای آذربایجان چنین می‌نویسد:

قضیه آذربایجان واقعا یکی از رخدادهای تاریخی خاورمیانه در دوره معاصر است زیرا مقاصد روسیه استالینی پس از جنگ اولین بار در آذربایجان ظاهر و برملا گردید. آنچه روسیه شوروی در آذربایجان کرد و جزییات آن در جلسات شورای امنیت سازمان ملل مورد بحث قرارگرفت دنیای آزاد را تکان داد و نخستین بار مردم نقاط مختلف گیتی را با امیریالیسم کمونیست‌ها بیدار و هوشیار ساخت.

و در جای دیگر نوشته‌اند:

اهمیت وقایع مزبور به قدری آشکار است که ملت ایران روزی را که مصادف با ختم این غائله عظیم است به نام روز آذربایجان عید ملی اعلام نموده و از سال ۱۳۲۵ به این طرف همه ساله در آن روز به یاد نجات آذربایجان و اعاده حق حاکمیت ما بر آن خطه جشن می‌گیرد و به عقیده من نه تنها ایرانیان باید پیوسته به یاد این روز باشند بلکه تمام ملل آزاد جهان نیز بایستی این واقعه تاریخی را به خاطر سپرده و فراموش ننمایند.

آذر ارتش ایران در همه شهرهای آذربایجان مستقر شدند و نظم و آرامش را در همه جا برقرار کردند.

فرمان استالین برای پژوهش در پیداکردن منابع نفت در شمال ایران ۳۱ خرداد ۱۳۲۴

فرمان کمیته دفاع دولتی‏[اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی‏] شماره ۹۱۶۸ اس. اس؛ دایر بر عملیات کاوش معدن نفت در شمال ایران

۲۱ ژوئن ۱۹۴۵ برابر با ۳۱ خرداد ۱۳۲۴

بسیار پنهانی

کمیته پدافند دولتی

فرمان‏ OKOG [کمیته دفاع دولتی‏] شماره‏۹۱۶۸ اس. اس، مورخ ۲۱ ژوئن ۱۹۴۵

مسکو، کرملین

عملیات کاوش معدن نفت در شمال ایران.

با هدف بررسی‏های کاوش معدن‌های نفت در شمال ایران، کمیته دفاع دولتی فرمان می‏دهد:

• ۱- در چارچوب‏ "آذنفت" [نفت آذربایجان] مجموعه نارکوم نفت‏ [کمیساریای خلق برای نفت‏] یک دپارتمان هیدروژئولوژیک بنیان کنید و وظیفه سرپرستی بر بررسی‏های زمین شناختی برای حوضه‏های نفتی در شمال ایران را به آن واگذار کنید.
• ۲- برای اجرای عملیات کاوش معدن‌های نفت در شمال ایران نارکوم نفت (رفیق بایباکوف) و آذنفت (رفیق وزیروف) را مسئول فراهم آوردن شمار کارگران مورد نیاز از صنعت نفت برای کاوش (حفاری) نفت، و گروه‏های بررسی، و فرستادن آنها به حوزه‏های کاری به صورت یکان‌های هیدروژئولوژیک وابسته به ستاد نیروهای شوروی در ایران (قزوین) بدانید
• ۳- بنیان هیاتی برای دپارتمان هیدروژئولوژیک برای به انجام رساندن کارهای زیر در شمال ایران:

الف) حفاری:

ده تلمبه در هفت ناحیه، دربرگیرنده سه تلمبه ثابت (حفاری ژرف با دستگاه چرخنده) در بخش‌های شاهی، بندرشاه و میانه.

چهار پمپ ثابت (کاوش‌های ژرف برای شناخت ساختار زمین) در شاهی، بولگر-چای و خوی

سه یکان حفاری برای کاوش در بندرشاه، بابلسر و بندر پهلوی

ب) بررسی‏های زمین‏شناختی - هیاتی دربرگیرنده ده گروه در منطقه‌های دشت گرگان، اشرف، شاهی، آمل، خرم‏آباد، بلگار چای، جلفا، زنجان، تبریز، اردبیل، و سیاه کوه. ج) بررسی‏های زمین شناختی - هیاتی دربرگیرنده سه گروه (جاذبه سنج، اندازه‌گیر نیروی مغناطیسی و سنجش ایستایی و پایایی) در منطقه‌های دشت گرگان، زمین‌های فرورفته مازندران و رشت، و سراسر کرانه جنوبی دریای مازندران (کاسپین) از مرز جمهوری ترکمنستان شوروی تا مرز جمهوری آذربایجان شوروی فرستاده شوند.

نارکوم نفت (رفیق با یباکوف)و آذرنفت (رفیق وزیروف) عهده‌دار و سرپرست ترابری ابزار موردنیاز کاوش نفت تا اول سپتامبر ۱۹۴۵ برای آغاز کار حفاری و اکتشاف در سپتامبر ۱۹۴۵ می‌باشند

• ۴- نارکوم نفت (رفیق بایبوکوف) تا اول اوت ۱۹۴۵ سرپرست سازماندهی و فرستادن یک هیات زمین‌شناس دربرگیرنده ده گروه: یک گروه کندن چاه و سنجش پتانسیل به وسیله نیروهای الکتروستاتیک، یک هیات ژئوفیزیک دربرگیرنده سه گروه (جاذبه‌سنجی، سنجش تغییرات (دو دستگاه) و ایستایی‌سنجی) با جابجاکردن این گروه‌ها از منطقه‌های: گروه سنجش جاذبه و مغناطیس زمین از باکو؛ [گروه‏] سنجش دگرش‌ها از شاخه نارکوم نفت در ولگای میانه؛ [گروه‏] مقاومت‏سنجی (ایستایی سنجی) از منطقه کراسنودار می‌باشد
• ۵- سازمان‌های زیر عهده دار آماده ساختن دپارتمان هیدروژئولوژیک به دستگاه‌ها، وسایل و ابزارهای مورد نیاز هستند:

الف) نارکوم نفت (رفیق بایباکوف) باید در اوت ۱۹۴۵ دستگاه‌ها و ابزار زیر را فراهم و به دپارتمان هیدروژئولوژیک بفرستد: پنج دستگاه تلمبه، وسایل حفاری، و یک دستگاه حفاری‏گردان، چهار چارچوب 750 -ZV، دستگاه‌های حفاری و کارافزارهای آنها؛ سه میله حفاری (۱۲۰۰ متر)و ابزار تلمبه‏های 300- AK و دیگر کارافزارهای و ابزار مورد نیاز برای اقدامات واحد هیدروژئولوژیک.

ب) نارکوم‌نشتورگ [کمیساریای خلق برای تجارت خارجی] که سرپرستی آن با (رفیق میکویان) است می‌باید در ماه‌های ژوئن و ژوییه ۱۹۴۵ (تیر و امرداد ۱۳۲۴) پانزده تراکتور و صد و بیست کامیون از قطعه‌های واراداتی سوار نشده در ایران فراهم آورد.

ج) ژنرال فرمانده جبهه فراسوی قفقاز، (رفیق تیولهنوف) عهده‌دار فراهم آوردن ساختمان اداری و جای زندگی در قزوین و در منطقه‌های کند و کاو نفتی برای یکان هیدروژئولوژیک می‌باشد و هم‌چنین می‌بایداز افراد یکان‌های نظامی برای سوار کردن قطعه‌های صد و بیست کامیونی استفاده کند که برای یکان هیدروژئولوژیک در نظر گرفته شده است.

د) کمیساریای خلق برای پدافند اتحاد جماهیر شوروی (رفیق وروبویف‏ [مارشال نیروهای مهندسی ارتش شوروی‏] می‌باید تا اول اوت ۱۹۴۵ دو یکان کامل و آماده به کار حفاری سیار AVB-2-100، یک دستگاه حفاری AVB-2-100، یک تانکر آب ZIS-5 و یک کامیون یک و نیمی با وسایل لازم و یک چارچوب 125- AU با سه گروه حفار را در اختیار یکان هیدروژئولوژیک در ایران قرار دهد.

س) کمیساریای خلق برای امور دفاعی اتحاد جماهیر شوروی [ژنرال ارتش، فرمانده پشت جبهه ارتش شوروی‏] (رفیق خرولف) می‌باید برای یکان هیدروژئولوژیک با نگرش به ترتیب کار، پنج دستگاه کامیون ۱۲ تن ماک، ۷ دستگاه تریلر الوار بر و پانزده دستگاه‏ [جیپ‏] ویلیز را فراهم آورد. هم چنین دستگاه‌های حفاری و خودروهای ترابر نیازمند به تعمیر را به کارگاه‌های وابسته به فرماندهی ترابری [ارتش‏] شوروی در ایران را ممکن سازد.

• ۶- ژنرال فرمانده جبهه فقفاز(رفیق تیولنف) عهده‌دار یاری رسانی به یکان هیدروژئولوژیک ذر کند و کاو می‌باشد که این با در اختیار گذاشتن نیروی‌های نگهبانی و اسکورت گروه‌های پژوهش نفت و با فراهم ساختن ابزار و وسیله نقشه‌کشی و هم چنین پوشاک و مدرک‌های مورد نیاز یکان انجام پذیر است.
• ۷- نارکوم‏فین‏ [کمیساریای خلق برای امور مالی‏] (رفیق زورف) عهده‌دار در اختیار گزاردن هشت میلیون روبل در سه ماهه سوم و چهارم ۱۹۴۵ می‌باشد که این پول در برگیرنده ۲۴۰۰۰۰۰ ریال برای دپارتمان هیدروژئولوژیک کمپانی آذنفت است که برای فراهم آوردن دستگاه‌های ترابری و مواد و ابزار مورد نیاز و پوشاک و خوراک کارکنان کنارگذاشته شده‌است.
• ۸- کمیساری خلق برای امور داخلی‏ (وزارت کشور) (NKVD) جمهوری آذربایجان شوروی پروانه دارد که برای کارکنان از نارکوم‌نفت و آذنفت که برای کار در دپارتمان هیدروژئولوژیک گمارده شده‌اند پروانه ورود به ایران را صادر کند.
• ۹- رفیق ملیک پاشایف رئیس دپارتمان هیدروژئولوژیک نامیده می‌شود، رفیق گیداروف نیز رئیس دپارتمان هیدروژئولوژیک از میان افراد ارتش شوروی در ایران برگزیده شده‌است و رفیق کمف به عنوان نایب رئیس دپارتمان هیدروژئولوژیک تایید می‌شوند.
• ۱۰- نارکوم نفت (رفیق بایباکوف) و آذنف (رفیق وزیروف) شخصا مسئول سرپرستی فراهم آوردن بر تأمین خدمه، و کارشناسان مهندسی و کارکنان فنی واحد هیدرولوژیک و فراهم آوردن ابزار و دستگاه‌های مورد نیاز کند و کاوش و زمین‏شناختی در شمال ایران، می‌باشند.
• ۱۱- دبیر کمیته مرکزی حزب کمونیست آذربایجان، رفیق باقروف را از جهت هر گونه کمک و همراهی با اقدامات بررسی زمین‏شناختی در شمال ایران مسئول بدانید.

صدر کمیته دفاع ملی استالین

گواهی:[امضا ندارد]

فرمان استالین برای بنیان جنبش جدایی خواهی در آذربایجان، کردستان و گیلان ۱۵ تیر ۱۳۲۴

دستورات پنهانی شوروی برای به انجام رساندن ماموریت در سراسر آذربایجان جنوبی و استان های شمالی ایران برای برقراری جنبش های جدایی‌خواهانه در شمال ایران

تاریخ: ۶ جولای ۱۹۴۵

• ۱- فراهم آوردن زمینه یک جنبش جدایی‌خواه در آذربایجان جنوبی (آذربایجان ایران)، یک حکومت خودمختار ملی آدربایجان با قدرت گسترده در چهارچوب دولت ایران تشکیل شود. هم زمان می‌باید جنبش‌های جدایی‌خواه دیگر در استان‌های گیلان، مازندران، گرگان، و خراسان تشکیل گردند.
• ۲ – حزبی به نام حزب دموکرات آدربایجان با هدف رهبری جنبش جدایی‌خواهی تشکیل شود. بنیان حزب دموکرات آذربایجان می‌باید با سازمان دادن دوباره به شاخه آذربایجان حزب توده مردم ایران و با جذب کردن هواداران جنبش جدایی‌خواه از همه طبقه‌های مردم انجام پذیرد
• ۳- انجام کارهای مورد نیاز میان کردهای شمال ایران و کشیدن آنها به سوی جنبش جنبش جدایی‌خواه ی برای بنیان حکومت ملی خودمختار منطقه کردستان.
• ۴- گردهم آوردن گروهی از کارگران در تبریز برای رهبری جنبش جدایی‌خواهی و با اطمینان به اینکه ارتباط این گروه با کنسولگری شوروی در تبریز برقرار بماند. نظارت کلی این گروه به باقروف و یاکوبوف داده شده‌است.
• ۵- کارهای مقدماتی انتخابات مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم به دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی (باقروف و ابراقیموف) واگذار شود، با اطمینان از اینکه نمایندگان انتخاب شده خواه‌داران جنبش جدایی‌خواهی هستند بر پایه وعده‌های زیرین:

الف – واگذاری زمین به کشاورزان و توزیع دوباره مالکیت زمین‌های و دادن اعتبارهای بلند مدت به کشاورزان

ب – از بین بردن بیکاری با برقراری و گسترش کار در کارخانه‌ها و شرکت‌ها و هم چنین ساهتن راه‌ها و دیگر کارهای مورد نیاز همگان

ج - بهیود رفاه و سازمان شهرها و فراهم آوردن آب برای همگان

د – بهبود بهداشت عمومی

ر - اختصاص حداقل پنجاه درصد درآمدهای مالیاتی برای برآورده کردن نیازهای محلی

س – برابری حقوق اقلیت‌های ملی و عشایر. آموزش در مدرسه‌ها و چاپ روزنامه‌ها و کتاب‌ها به زبان‌های آذری، کردی، ارمنی و آسوری، هم چنین صورت جلسه‌ها و نامه نگاری‌های رسمی در اداره‌های محلی به زبان محلی، بنیان سامانه محلی غیر متمرکز دربرگیرنده زاندارمری و شهربانی با بکارگیری نیروهای محلی، فرم دادن انجمن‌های محلی برای تشکیل سیستم خودمختار.

ک- بهبود بنیادی در رابطه شوروی و ایران

• ۶- بنیان گروه‌های ضربتی با اسحله‌های خارجی غیر ساخت شوروی با هدف پدافند از خود، برای کسانی که هوادار شوروی هستند و فعالان جنبش جدایی‌خواه حزب دموکرات آذربایجان. انجام این مهم بر عهده رفیق نیکلای بولگانین به همراهی رفیق باقروف. است.
• ۷ – سازمان دهی روابط اجتماعی و فرهنگی میان ایران و جمهوری خود مختار آذربایجان برای تقویت فرهنگ پروپاگاندا در آذربایجان جنوبی
• ۸- در پیوند دادن مردم به جنبش جدایی خواه، اگر نیاز باشد انجمن دوستان شوروی/آذربایجان در تبریز برپا شود با شعبه‌هایی در همه منطقه آذربایجان جنوبی و گیلان.
• ۹- دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی عهده دار هزینه و چاپ مجله‌های با فرتور در باکو برای پخش در ایران شد و هم چنین چاپ سه روزنامه در آذربایجان جنوبی
• ۱۰- تماس با دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی در آذربایجان برای دریافت سه دستگاه چاپ برای چاپ اعلامیه‌های حزب دموکراتیک آذربایجان
• ۱۱- هماهنگی با رفیق آناستاس میکویان در کمیسیاریای خلق برای بازرگانی خارجی برای فراهم آوردن کاغذ مرغوب برای چاپ مجله‌های با فرتور (عکس) در باکو و هم چنین سه روزنامه که هر روز در آذربایجان جنوبی به چاپ می‌رسند، که همگی آنها رویهم کمتر ۳۰۰۰۰ کپی نباشد.
• ۱۲- وزارت کشور جمهوری سوسیالیستی آذربایجان زیر نظر رفیق باقیروف پروانه دارد که ویزای بازرگانی خروج و ورود به ایران را برای کسانی صادر کند که طرح جنبش‌های جدایی‌خواهی را به انجام می‌رسانند و به نام بازرگان وارد ایران می‌شوند.
• ۱۳- دفتر حزب کمونیست شوروی پولیت بورو در آذربایجان بودجه ویژه یک میلیون ارز خارجی روبل برای تبدل کردن به تومان برای هزینه برقراری جنبش جدایی‌خواهی در جنوب آذربایجان و هم چنین برگزاری انتخابات مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم، در اختیار قرارداده‌است.

۶ جولای ۱۹۴۵ برابر با ۱۵ تیر ۱۳۲۴

دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی - پولیت بورو

کپی شده به: رفیق مولوتف - رفیق باقروف - رفیق کفتارازده

برگردان آزاد به زبان پارسی از انگلیسی

دستورات استالین برای بنیان کردن فرقه دموکراتیک آذربایجان و شمال ایران با استفاده از رسانه‌های گروهی ۲۳ تیر ۱۳۲۴

دستورات پنهانی شوروی برای به انجام رساندن ماموریت برقراری جنبش‌های جدایی‌خواهانه در سراسر آذربایجان جنوبی و استان‌های شمالی ایران برای پایه گذاری جنبش جدایی‌خواهی در شمال ایران

تاریخ: ۱۴ جولای ۱۹۴۵ [برابر با ۲۳ تیر ۱۳۲۴]

بسیار پنهانی

نکاتی که برای انجام ماموریت ویژه در سراسر آذربایجان جنوبی و شمال ایران باید رعایت شوند

الف - بنیان فرقه دموکرات آذربایجان

۱- آوردن بی‌درنگ پیشه‌وری و کامبخش به باکو برای گفتگو.

۲- بنیان یک کمیته برای سازماندهی در مرکز شهر تبریز و جاهای دیگر. در درازای یک ماه کاندیدهایی را برگزینید که از افراد باهوش، بازاریان و پیشه‌وران متوسط، مالکان کوچک و متوسط، و ملایان عضو حزب‌های گوناگون دموکرات آذربایجان باشند، و هم چنین کسانی که عضو فرقه دموکرات آذربایجان نیستند، همه را به کمیته سازماندهی فرقه دموکرات آذربایجان بیاورید.

نخستین گام بنیان کمیته سازماندهی تبریز است که از راه روزنامه خاورنو ، ازهیر، درخواست بنیان فرقه دموکرات آذربایجان را چاپ کنید و اعلامیه چاپ و پخش کنید.

۳- پس از اینکه درخواست به چاپ رسید، گروه‌های پیشگام که تشکیل شده از فعالترین سازمان‌های حزب توده و دیگر سازمان‌های دموکراتیک هستند، در جاهای دیگر در رسانه‌ها در پشتیبانی از بنیان کمیته‌های فرقه دموکراتیک آدربایجان بگویند و خود این افراد کمیته‌های فرقه دموکراتیک آذربایجان را ایجاد کنند.

مواظب باشید که سازمان‌های حزب توده مستقیما به کمیته‌های فرقه دموکراتیک آذربایجان تغییر نام ندهند بلکه بهتر آنست که کمیته محلی تبریز و سازمان‌های محلی حزب توده درخواست بنیان فرقه دموکراتیک آذربایجان را به گفت و گو بگذارند، و تصمیم برآن خواهد شد که حزب توده منحل شود و اعضای حزب توده درخواست پذیرش در فرقه دموکراتیک آذربایجان را بکنند.

۴- پس از اینکه کمیته فرقه دموکرات آذربایجان در تبریز تاسیس شد، نخستین گام برقراری کمیته‌های محلی فرقه دموکرات آذربایجان در شهرهای: اردبیل، رضاییه، خوی، میانه، زنجان، مراغه، مرند، مهاباد، ماکو، قزوین، رشت، پهلوی، ساری، شاخ، گرگان و مشهد می‌باشد.

نماینده‌های کمیته مرکزی سازماندهی را به این شهرها بفرستید. از روی برنامه و روش در روزنامه‌های دموکرات گزارش‌های مثبت و فراخوان برای عضویت بدهید.

۵- بنیان یک آژانس خبری در کمیته سازماندهی تبریز به نام صدای آذربایجان.

۶- ترتیب نوشتن پیش‌نویس برنامه‌های سیاسی و مرامنامه حزب دموکرات آذربایجان.

ب - اطمینان از انتخابات مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم

۱- گفتگو با نمایندگان مجلس که از فرقه دموکرات آذربایجان پشتیبانی می‌کنند در درازای انتخابات این دوره قانونگذاری با هدف این که این نمایندگان دوباره خود را کاندید برای انتخابات مجلس شورای ملی دوره قانونگذاری پانزدهم کنند به شرط آنکه آنها برای آرمان‌های حزب دموکرات آذربایجان بجنگند.

۲- کار را با نامزد کردن کاندیدهایی برای نماینگی مجلس آغاز کنید که از اعضای دموکرات باشند، کسانی که برای آرمان‌ها و هدف‌های فرقه دموکرات آذربایجان بجنگند.

۳- بازنگری فهرست کاندیدهای مجلس که از سوی سفارت شوروی در سایه این دستورهای نوین پیشنهاد شده‌اند.

۴- وجیهه‌المله سازی کاندیدهای پیشنهادی سفارت برای انتخابات مجلس در روزنامه‌ها و برقراری نشست و تماس با رای دهندگان.

۵- اطمینان در رسیدن به هدف هایمان در انتخابات با برقرارکردن نشست‌ها، تظاهرات، به راه انداختن اعتصابات، منحل کردن هیات‌های و حوزه های انتخاباتی که برای ما مقتضی نیستند

۶- در روند آماده‌سازی برای انتخابات، نمایندگانی که در حوزه‌های انتخاباتی شمال ایران از سوی گروه‌هایی که با جنبش دموکرات موافق نیستند کاندید شده‌اند را بیرون بیاندازید.

۷- درخواست جابجایی و تغییر رهبران انجمن‌های محلی که با موافق نیستند.

ج - بنیان جمعیت دوستداران آذربایجان شوروی

۱- برای سازمان دادن جمعیت هواخواهان آذربایجان شوروی از کسانی که در جشن بیست و پنجمین سالروز آذربایجان سوسیالیستی شرکت کرده بودند استفاده کنید.

۲- کارمندان کنسولگری‌ها، پادگان‌های نظامی و دیگر اعضای فعال حزب را برای سازمان دادن جمعیت هواداران جلب کنید.

۳- گروه سازمانده جمعیت هواداران آذربایجان شوروی در تبریز، مرامنامه این جمعیت بنویسند.

۴- برای جلب مردم به جمعیت هواداران آذربایجان شوروی از رسانه‌ها به روش سیستمایتک استفاده کنید و تصویری مثبت از دستاوردهای اقتصادی، فرهنگی و هنر در آدربایجان شوروی و دوستی تاریخی مردم آذربایجان شوروی با مردم آذربایجان جنوبی به آنها بدهید.

د - سازماندهی جنبش‌های جدایی‌خواه

۱- بنیان حکومت خودمختار آذربایجان و حکومت خودمختار کردستان با سازماندهی جنبش‌های جدایی خواه

در استان‌های گرگان، گیلان، مازندران، و خراسان جنبش‌های جدایی خواه را راه بیاندازید

در استان گیلان

اختصاص حداقل پنجاه درصد از مالیات جمع‌آوری شده از استان گیلان به تاسیس خدمات عمومی و رفاهی در شهرهای رشت و پهلوی.

- در استان گرگان

زبان محلی در دبستان‌ها تدریس شود، سازمان‌ها، ژاندارمری و پلیس ایالتی با افراد ترکمن تغییر داده شود، حداقل پنجاه در صد مالیات دریافتی از استان برای خدمات عمومی و رفاهی و بهداشتی در بندرکاووس و گرگان و بندرشاه بکار رود.

- در مازندران و خراسان

۱- پخش زمین‌هایی که رضا شاه از مالکان بزرگ گرفته بود میان خرده مالکان پخش شود.

۲- حداقل پنجاه در صد مالیات دریافتی از استان برای خدمات عمومی و رفاهی و بهداشتی برای شهرهای ساری، شاهی، مشهد، و قوچان پرداخته شود.

افزون بر این، در آذربایجان جنوبی و استان‌های شمالی ایران مطالبی چون راه‌اندازی جنبش‌های جدایی‌خواه را به میان بکشید.

س - سازماندهی انجمن‌های ایالتی

۱- پس از بنیان کردن کمیته‌های فرقه دموکرات آذربایجان، هم زمان با استفاده از شوق و شور مردم برای انتخابات نمایندگان دوره پانزدهم قانونگذاری مجلس شورای ملی مبارزه انتخاباتی برای انجمن‌های ایالتی به راه بیاندازید

م - تاسیس روزنامه و مجله

تاسیس یک چاپخانه برای چاپ مجله‌های نوین در شهرهای رشت، رضاییه و مهاباد افزون بر روزنامه‌هایی وجود دارند

منبع

‎

جستارهای وابسته

• محمدرضا شاه پهلوی
• اشغال ایران به وسیله ارتش بریتانیا و شوروی
• وضعیت داخلی ایران پس از اشغال به وسیله ارتش شوروی و بریتانیا
• امتیاز نفت شمال ایران به شوروی
• پیمان سه دولت
• کنفرانس تهران
• اعلامیه سه دولت امریکا بریتانیا و شوروی در کنفرانس تهران راجع به ایران
• ابلاغیه مشترک ایران و شوروی درباره آذربایجان و تخلیه ایران از ارتش شوروی ۱۳۲۵
• فرمان استالین دایر بر کاوش معدن‌های نفت در شمال ایران ۳۱ خرداد ۱۳۲۴
• فرمان استالین برای بنیان جنبش جدایی خواهی در آذربایجان، کردستان و گیلان ۱۵ تیر ۱۳۲۴
• دستورات استالین برای بنیان کردن فرقه دموکراتیک آذربایجان و شمال ایران با استفاده از رسانه‌های گروهی ۲۳ تیر ۱۳۲۴
• نامه مولوتف وزیر امور خارجه شوروی به احمد قوام نخست‌وزیر ایران درباره گیلان و آذربایجان ۶ اسفند ۱۳۲۴
• پاسخ احمد قوام نخست‌وزیر ایران به نامه ۶ اسفند ۱۳۲۴ مولوتف وزیر امور خارجه شوروی در ۷ اسفند ۱۳۲۴
• نامه مولوتف وزیر امور خارجه شوروی به احمد قوام نخست وزیر ایران درباره آذربایجان، ارتش شوروی در ایران و امتیاز نفت ۹ اسفند ۱۳۲۴
• نامه احمد قوام نحست‌وزیر دولت شاهنشاهی ایران به استالین دراعتراض به بیرون نرفتن نیروهای شوروی از پاره‌ای از ایران ۱۱ اسفند ۱۳۲۴
• نامه احمد قوام نخست‌وزیر دولت شاهنشاهی ایران به استالین درباره رویدادهای گیلان ۱۴ اسفند ۱۳۲۴
• نامه احمد قوام نخست‌وزیر دولت شاهنشاهی ایران به استالین درباره رویدادهای گیلان ۱۵ اسفند ۱۳۲۴
• نامه احمد قوام نخست‌وزیر ایران به وزارت تجارت خارجی شوروی درباره آسیب‌های جنگ، بدهی‌های شوروی به ایران و یازده تن طلای ایران ۱ اسفند ۱۳۲۴
• پیش‌نویس موافقتنامه در باب شرکت مختلط نفت ایران و شوروی میان احمد قوام نخست‌وزیر ایران و سادچیکف سفیر شوروی ۱۵ فروردین ۱۳۲۵
• ابلاغیه مشترک ایران و شوروی درباره آذربایجان و تخلیه ایران از ارتش شوروی ۱۳۲۵
• پیشنهاد قرارداد بین دولت شوروی و دولت شاهنشاهی ایران درباره ایجاد شرکت مختلط نفت ۱۵ فروردین ۱۳۲۵
• نامه احمد قوام نخست‌وزیر ایران به سفیرکبیر شوروی درباره پیشنهاد قرارداد ایجاد شرکت نفت ایران و شوروی ۵ آذر ۱۳۲۵ برابر با ۲۶ نوامبر ۱۹۴۶
• نامه سادچیکف سفیر کبیر شوروی به احمد قوام نخست وزیر دولت شاهنشاهی ایران درباره قرارداد نفت شمال ۲۱ آذر ۱۳۲۵ برابر ۱۲ دسامبر ۱۹۴۶
• نامه احمد قوام نخست‌وزیر ایران به سفیر کبیر شوروی درباره قرارداد نفت شمال ۲۹ امرداد ۱۳۲۶ برابر با ۲۱ اوت ۱۹۴۷
• نامه سادچیکف سفیرکبیر شوروی به احمد قوام نخست وزیر ایران درباره قرارداد نفت شمال ۵ شهریور ۱۳۲۶ برابر با ۲۸ اوت ۱۹۴۷
• نامه سادچیکف سفیرکبیر شوروی به احمد قوام نخست‌وزیر ایران درباره قرارداد نفت شمال ۲۳ شهریور ۱۳۲۶ برابر با ۱۵ سپتامبر ۱۹۴۷