دیوان شمس/چهل و سوم

'

دیوان شمس (ترجیع بند) (چهل و سوم) از مولوی

'

زین دودناک خانه گشادند روزنی		شد دود و، اندر آمد خورشید روشنی
آن خانه چیست؟ سینه و آن، دود چیست؟ فکر		ز اندیشه گشت عیش تو اشکسته گردنی
بیدار شو، خلاص شو از فکر و از خیال		یارب، فرست خفته‌ی ما را دهل زنی
خفته هزار غم خورد از بهر هیچ چیز		در خواب، گرگ بیند، یا خوف ره‌زنی
در خواب جان ببیند صد تیغ و صد سنان		بیدار شد، نبیند زان جمله سوزنی
گویند مردگان که: « چه غمهای بیهده		خوردیم و عمر رفت به وسواس هر فنی
بهر یکی خیال گرفته عروسیی		بهر یکی خیال بپوشیده جوشنی
آن سور و تعزیت همه با دست این نفس		نی رقص ماند ازان و نه زین نیز شیونی »
ناخن همی زنند و ، رخ خود همی درند		شد خواب و نیست بر رخشان زخم ناخنی
کو آنک بود با ما چون شیر و انگبین؟		کو آنک بود با ما چون آب و روغنی؟
اکنون حقایق آمد و خواب خیال رفت		آرام و مأمنیست، نه ما ماند و نی منی
نی پیر و نی جوان، نه اسیرست و نی عوان		نی نرم و سخت ماند، نه موم و نه آهنی
یک رنگیست و یک صفتی و یگانگی		جانیست بر پریده و وارسته از تنی
این یک نه آن یکیست، که هرکس بداندش		ترجیع کن که در دل و خاطر نشاندش
ای آنک پای صدق برین راه می‌زنی		دو کون با توست، چو تو همدم منی
هیچ از تو فوت نیست، همه با تو حاضرست		ای از درخت بخت شده شاد و منحنی
هر سیب و آبیی که شکافی به دست خویش		بیرون زند ز باطن آن میوه روشنی
زان روشنی بزاید یک روشنی نو		از هر حسن بزاید هر لحظه احسنی
بر میوها نوشته که زینها فطام نیست		بر برگها نبشته، ز پاییز، ایمنی
ای چشم کن کرشمه، که در شهره مسکنی		وی دل مرو ز جا، که نکو جای ساکنی
بسیار اغنیا چو درختان سبز هست		این نادره درخت ز سبزی بود غنی
بس سنگ یک منی ز سر کوه درفتد		آن سنگ کوه گردد، کو، رست از منی
زیرا که هر وجود همی ترسد از عدم		کندر حضیض افتد، از ربوه‌ی سنی
ای زاده‌ی عدم، تو بهر دم جوانتری		وی رهن عشق دوست، تو هر لحظه ارهنی
هستی میان پوست که از مغز بهترست		عریان میان اطلس و شعری و ادکنی
گر زانک نخل خشکی در چشم هر جهود		با درد مریم، آری صد میوه‌ی جنی
مینا کن برونی، و بینا کن درون		دنیا کجا بماند، در دور تو، دنی؟!
ای جان و ای جهان جهان‌بین و آن دگر		و ای گردشی نهاده تو در شمس و در قمر
ای آنک در دلی، چه عجب دلگشاستی!		یا در میان جانی، بس جانفزاستی
آمیزش و منزهیت، در خصومتند		که جان ماستی تو، عجب، یا تو ماستی
گر آنی و گر اینی، بس بحر لذتی		جمله حلاوت و طرب و عطاستی
از دور نار دیدم، و نزدیک نور بود		گر اژدها نمودی، ما را عصاستی
تو امن مطلقی و بر نارسیدگان		اینست اعتقاد که خوف و رجاستی
چون یوسفی، بر اخوان جمله کدورتی		یعقوب را همیشه صفا در صفاستی
مجنون شدیم تا که ز لیلی بری خوریم		ای عشق، تو عدوی همه عقلهاستی
ای عقل، مس بدی تو و از عشق زر شدی		تو کیمیا نه‌ی، علم کیمیاستی
ای عشق جبرئیل در راز گستری		گویی که وحی آر همه انبیاستی
آنکس که عقل باشدش او این گمان برد		و از گمان عقل و تفکر جداستی
هرگز خطا نکرد خدنگ اشارتت		وانکو خطا کند، تو غفور خطاستی
گر باد را نبینی، ای خاک خفته چشم		گر باد نیست از چه سبب در هواستی
گرچه بلند گشتی، از کبر دور باش		از کبر شدم دار، که با کبریاستی
از ماه تا به ماهی جوید نشاط تو		بسیار گو شدند، پی اختلاط، تو