سد شاه عباس کبیر

سدهای ایران

برنامه عمرانی چهارم ۱۳۴۷ - ۱۳۵۱ قوانین برنامه‌های عمرانی کشور مصوب مجلس شورای ملی

درگاه محمدرضا شاه پهلوی آریامهر

سد شاه عباس کبیر

۲۹ مهر ماه ۱۳۴۹ سد شاه عباس کبیر در یک صد کیلومتری غرب اسپهان به دست مبارک شاهنشاه آریامهر گشایش یافت. برابر ساعت ده بامداد شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو به جایگاه سد شاه عباس کبیر (دیدگاه شماره یک ) وارد شدند. دیدگاه شماره یک در بلندترین نقطه سد قرار دارد و هلیکوپتر اعلیحضرتین در این نقطه بر زمین نشست. در این جا نخست وزیر و رییس مجلس سنا، رییس مجلس شورای ملی، دکتر اقبال رییس هیات مدیره و مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران و شماری از وزیران و پایوران کشوری به پیشباز اعلیحضرتین آمدند.

هنگام شناساندن مهندسین و کارشناسان داخلی و خارجی، وزیر آب و برق، مهندس شاهقلی را به سمت مدیر عامل آب و برق خوزستان به پیشگاه شاهنشاه آریامهر معرفی کرد. مهندس شاهقلی چندی پیش به این سمت برگزیده شده بود. پیش از اینکه شاهنشاه آریامهر نوار سه رنگ را قیچی کنند و سد شاه عباس کبیر را بگشایند، دو مدال بزرگ طلا که بر روی آن طرح سد شاه عباس بزرگ نقش بسته بود به عنوان یادبود گشایش این سد به پیشگاه شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو فراداشته شد. آنگاه آیین گشایش سد برگزار شد.

وزیر آب و برق پشت میکروفن قرار گرفت و خوش آمد گفت و چنین ابراز داشت:

چهار سال پیش که به اراده مبارک، اصفهان به عنوان یکی از قطب‌های صنعتی و مرکز صنایع آهن و پولاد وطن ما انتخاب شد فرمان آریامهر برای پی افکندن سدی بزرگ که که پادشاهان نامداری چون شاه عباس کبیر آرزوی ساختن و پرداختن آن را داشتند، شرف صدور یافت تا از این رهگذر توسعه صنایع و نوسازی کشاورزی کهن این سرزمین امکان پذیر شود.

شاهنشاها، اگر زرتشت و مانی و مرذک آب را هم آغوش آناهیتا فرشته نگهبان آن سروده و به زلالی و صفای آن سوگند خوردند. اگر داریوش شاه شاهان از سنگ نبشته‌های اعصار و قرون به فریاد بر می‌آید که:

ای اهورا مزدا، سرزمین مرا از خشکسالی، دروغ و دشمن در پناه خود گیر و اگر خشایارشا در آذرگشسب دعای باران می‌خواند و جشن مذهبی آب پاشان نیمه آبان بر پا می‌داشته تا مهر فروهر را به سوی زمین آریاها جلب کند. پاسدار تاج و تخت و فر شاهنشاهی امروز ایران تنگنا و دشواری خشکی و خشگ سالی را با اعلام اصل دهم منشور انقلاب و طی کردن کلیه منابع آب از یک سو و به کار گرفتن آخرین پدیده‌های علم و فن و صنعت و ساختن و پرداختن ده‌ها سد و دریاچه آب شیرین - صدها شادروان و آب گردان و هزاران فرسنگ شبکه‌های آبیاری و زه کشی از سوی دیگر پاسخگو شده‌اند.

جالب اینکه در پرتو درخشان خلق و خوی عالی انسانی و جلوه‌های برازنده آزاد منشی و مردانگی خاص آریامهر و آمیختن این کارهای تاریخی با نام و نشان شاهنشاهان نامدار و ایران مداران خدمتگذار که شور و عشق آبادانی این سرزمین را در سر داشته‌اند نام آنان را بلند آوازه می‌فرمایند.

سپس مدیر عامل سازمان آب منطقه‌ای اصفهان (اسپهان ) گزارش فنی و مالی را به آگاهی همایونی رساند. در این هنگام شاهنشاه آریامهر با قطع نوار سه رنگ سد شاه عباس کبیر و تاسیسات آن را افتتاح فرمودند و سپس از سد بازدید فرمودند. بازدید سد نخست از محل « تاج » سد آغاز شد و اعلیحضرتین از نمایشگاه عکس فعالیت‌های عمرانی مربوط به آب در محل سد دیدن کردند. آخرین جایی که مورد بازدید قرار گرفت نیروگاه برق آبی سد بود که در همان جا به دست شاهانه گشایش یافت. در پایان، اعلیحضرتین دفتر یادبود سد شاه عباس کبیر را توشیح فرمودند و سرپرستان و مجریان طرح را مورد مهر همایونی قرار دادند.

اعلیحضرتین نخست از همان دیدگاه شماره یک، از سد و تاسیسات آن و پیرامون آن و ثپه‌ها و دشت‌هایی که به زیر سد خواهد رفت و جزیره‌هایی که در دریاچه سد بوجود خواهد آمد بازدید کردند. شاهنشاه آریامهر از هویدا نخست وزیر درباره خانه جوانان در این جا پرسیدند. هویدا پاسخ داد که ساختن خانه جوانان، خانه‌های کارگری و یک هتل برای مسافران و جهانگردان که به این منطقه می‌آیند پیش بینی شده است و پیش نیازهای اجرای این پروژه فراهم شده است.

شاهنشاه فرمودند با ایجاد سد شاه عباس کبیر از این پس در وسط مملکت دریایی خواهد بود و باید ترتیبی داده شود که همه جزیره‌های میان رودخانه آباد گردد. در اصفهان هر چه نگاه کردم پارک سازی ندیدم در صورتی که در کرمانشاه و شیراز پارک‌های بی شماری وجود دارد و البته دریاچه سد شاه عباس کبیر به ایجاد این پارک‌ها کمک زیادی می‌کند. اگر در این منطقه هتلی ساخته می‌شود باید مشرف بر دریاچه سد باشد. سال گذشته وقتی به این منطقه آمدیم و از سد دیدن کردیم گفتیم مطالعه کنید در محل آبریزها، درختکاری شود، مخصوصا درخت کاج را که در اروپا هست و برای این کار مناسب است، انتخاب کنید.

وزیر آب و برق به آگاهی همایونی رسانید که بذر این درخت از خارج وارد شده است و هم اکنون مشغول پرورش این گونه درخت‌ها هستیم. شاهنشاه دوباره در باره درختکاری تاکید کردند و گفتند که درختکاری جلوی گل و لای آبریزی‌ها را می‌گیرد والا قضیه سد دز می‌شود که سیصد میلیون تن گل و لای در آن رسوب کرده است. البته وقتی چاره‌ای جز پاک کردن سد نباشد، باید آن را پاک کرد. .وزیر آب و برق گفت می‌توان بلندای (ارتفاع) سد دز را ده متر بالا برد و بدین سان گنجایش آن را افزایش داد. شاهنشاه گفتند این کار موجب قطع مسیر راه آهن می‌شود. شاید ارتفاع سد شاه عباس کبیر را بتوان ۲۰ تا ۳۰ متر بالا برد. سد دز فوق العاده است ولی منظره سد شاه عباس کبیر در هیچ نقطه ایران نیست. علیاحضرت شهبانو پرسیدند آیا در دریاچه این سد ماهی هست؟ وزیر آب و برق پاسخ داد هم ماهی و هم گونه‌ای از سگ آبی در این دریاچه وجود دارد. شاهنشاه آریامهر از میزان سواد کارگران پرسیدند. به آگاهی شاهانه رسید که بیشتر کارگران سواد خواندن و نوشتن دارند. افزون بر این در این جا کلاس‌های پیکار با بیسواد فعال هستند.

آرمان‌ها برای ساختن سد

سد شاه عباس کبیر در ۱۱۰ کیلومتری غرب اصقهان برای عمران و آبادی دره بزرگ زاینده رود ساخته شده است. برای این سد چهار هدف تعیین شد:

۱- آبیاری دشت اسفهان با افزایش سطح کشت و محصول و در نتیجه بالا بردن درآمد کشاورزی

۲- فراهم ساخت آب کارخانه ذوب آهن اصفهان (اسپهان)

۳- حفاظت شهر اصفهان (اسپهان) به ویژه پل‌های تاریخی آن در برابر طغیان‌های احتمالی زاینده رود.

۴- تولید برق برای این منطقه که در آینده به برق سراسری کشور خواهد پیوست

طرح عمرانی دره زاینده رود تنها با ساختن سد شاه عباس کبیر پایان نمی‌پذیرد. در آینده این طرح با تاسیسات تکمیلی کوهرنگ که نزدیک به ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون متر مکعب آب اضافی رودخانه کارون را به سمت زاینده رود هدایت خواهد کرد، تکمیل و ترمیم خواهد شد.

هدف طرح تکمیلی آن است که از راه‌های فنی و علمی بخشی از آب رودخانه کارون با بهره گرفتن از تونل کوهرنگ به رودخانه زاینده رود منحرف و ترابر شود تا از این آب اضافی در دشت اصفهان (اسپهان) زمین‌های جدید به زیر کشت رود. پروژه نام برده هنوز به پایان نرسیده است و در آینده نزدیک و شاید در برنامه عمرانی پنجم به انجام خواهد رسید.

یکی از ویژگی‌های فنی این سد آن است که بر خلاف سدهای دیگر در یک زمان محدود و کوتاه مورد بررسی قرار گرفت. این سد به گونه امانی از سوی وزارت آب و برق ساخته شد است. سازنده فنی و مقاطعه کار سد ، کمپانی فرانسوی « ساسر » سازنده سدهای « شهبانو فرح » و « فرحناز پهلوی » می‌باشد.

سد شاه عباس کبیر سدی است بتنی از گونه قوسی ضخیم دو انحنایی که مقاطع افقی آن به شکل شلجمی می‌باشد. کارشناس فنی در واژگان ویژه خود طرح سد را چنین بیان می‌کند: منحنی شلجمی قوس‌ها، با توجه به موقعیت طبیعی تکیه گاه سمیت راست و هم جنین قابلیت تغییر شکل سنگ پی، برگزدیه شده است. سد از بیست و هشت بخش، با مقطع افقی ذوزنقه‌ای و به عرض متوسط شانزده متر تشکیل شده است که با درزهای ساختمانی و هیلکوییدال از یکدیگر جدا شده‌اند. ضخامت بالنسبه زیاد قوس‌های بالای سد برای محدود نمودن نیروهای کششی پای طره‌ها (کونسول ) می‌باشد. درواقع نظر به گستردگی قابل توجه سد در بخش بالا، لازم است که قوس‌های فوقانی بتوانند به عنوان تکیه گاه طره‌های مرتفع بخش مرکزی بکار روند. این ضخامت اضافی هم چنین نیم رخ طره‌های جانبی را به سمت قائم متمایل نموده و در نتیجه به انتقال رانش قوس‌ها به سمت تکیه گاه‌ها و حصول بارهایی که منحنی زنجیرشان به شکل شلجمی است کمک می‌کند.

سد در روی مدل کوچک الاستیک بررسی شده و محاسبه‌های تعیین تنش‌های داخلی در حالت‌های گوناگونف با توجه به یک تکان زلزله‌ای به شدت دو در صد شتاب ثقل به وسیله ماشین حساب الکترونیک انجام شده است. در بده سد تاسیسات زیرین تعبیه شده است:

• آبگیرهای نیروگاه برق آبی
• آبگیرهای زیرین
• تخلیه کننده طغیان

تخلیه کننده طغیان‌ها

در هر سد مسله تخلیه به ویژه تخلیه در روزهای بحرانی سیل، مسله حیاتی برای سد است. اهمیت تخلیه در سیل‌های عظیم دو سال پیش خوزستان برای سد محمدرضا شاه پهلوی، برای مردم اهواز و خرمشهر روشن شده است که اگر این تخلیه به هنگام انجام نمی‌یافت، خطرهای بزرگی برای سد وجود داشت، بدین روی در مورد تخلیه بررسی‌های کافی انجام می‌یابد. در سد شاه عباس کبیر دهانه ورودی تخلیه کنند طغیان درست زیر تاج سد قرار دارد. تخلیه کننده طغیان در برگیرنده دو بخش به هم چسبیده است که هر کدام از یک آستانه « کریگر » منتهی به یک کانال با شیب بسیار تند و یک کانال انتهایی با شیب معکوس تشکیل شده‌اند.

نیروگاه برق آبی شاه عباس کبیر

نیروگاه برق آبی شاه عباس کبیر برای تولید نیرو برای شبکه برق اصفهان (اسپهان) در ساعات « پیک بار » ساخته شده است. این نیروگاه در درازای مدتی از شبانه روز که کار می‌کند، بده‌های متفاوتی را در بستر زاینده رود جاری می‌سازد. این آب‌ها در مخزنی که توسط سد تنظیم کننده گنجگاه ایجاد شده و هدف از آن تنظیم شبانه روزی آب مورد نیاز شبکه آبیاری و کارخانه ذوب آهن آریامهر و دیگر مصرف‌های پایین دست سد شاه عباس کبیر است، مهار می‌گردد.

تولید روزانه نیروگاه برق آبی شاه عباس کبیر محدود است به میزان آب مورد نیاز شبکه آبیاری و کارخانه ذوب آهن آریامهر و دیگر مصارف پایین دست سد شاه عباس کبیر در شبانه روز. نیرو و شمار واحدهای نیروگاه برق آبی شاه عباس کبیر و موقعیت آن در روی منحنی مصرف شبکه اصفهان (اسپهان) با توجه به برنامه تولید توام نیرو و با نیروگاه حرارتی اصفهان (اسپهان) و محدود بودن میزان آب، تعیین شده است. این نیروگاه در پای و پایاب سد شاه عباس کبیر قرار دارد و به سه واحد توربین فرانسیس با محور قائم مجهز است که هر کدام یک مولد برق سه فاز را به حرکت درمی‌آورد.

آب مورد نیاز توربین‌ها از سوی سه آبگیر در بدنه سد شاه عباس کبیر فراهم می‌شود. این آبگیرها عبارتند از سه رشته لوله به قطر سه متر که به توسط اتصال ارتجاعی به توربین‌ها متصل می‌گردند و دهانه ورودی آنه به سه دریچه کشویی مجهز است. که به توسط « سروموتور »های روغنی فرمان داده می‌شوند. هر یک از توربین‌ها دارای یک شیر پروانه‌ای به قطر ۲ متر و ۶۰ سانتی متر است که به وسیله « سروموتور » و وزنه تعادل باز و بسته می‌شوند. هر مولد مستقیم به ترانسفورماتوری که فشار الکتریکی را از ۱۰٫۶ کیلو ولت به ۶۳ کیلوولت افزایش می‌دهد مربوط است. ترانسفورماتورها از راه پست خروج نیرو که در بالای برآمدگی سمت چپ دره قرار دارد به خط هوایی انتقال نیرو و سپس به شبکه برق اصفهان (اسپهان) می‌پیوندد.

سالن فرمان نیروگاه افزون بر تجهیزات کنترل و کار نیروگاه برق آبی دارای دستگاه‌های اندازه گیر هیدرولیکی از دور می‌باشد که کنترل پیوسته موقعیت تمام دریچه‌های سد شاه عباس کبیر و ثبت دایمی میزان رقوم اب در سرآب و پایاب و هم چنین آب مصرفی توربین‌ها را شدنی می‌نماید. سالن فرمان نیروگاه، فرمان و کنترل کار دریچه‌های سد تنظیم کننده را نیز عملی می‌سازد.

سد تنظیم کننده

سد تنظیم کننده نزدیک به چهار کیلومتری پایاب سد شاه عباس کبیر، بر روی رودخانه زاینده رود قرار دارد و برای ایجاد مخزن تنظیم کننده‌ای به گنجایش مفید ۱٬۴۵۰٬۰۰۰ متر مکعب پیش بینی شده است. این گنجایش با توجه به لزوم تولید بیشتر نیروی برق در سال‌های آینده برای تنظیم کامل آب‌هایی که از راه نیروگاه برق آبی شاه عباس کبیر در بستر رودخانه جاری می‌گردند، ضرورت دارد.

دریچه‌های قطاعی سد تنظیم کننده دارای یک دستگاه فرمان خودکار می‌باشد که از درون سالن کنترل نیروگاه فرمان می‌گیرند. به وسیله این دریچه‌ها آب خروجی مورد نیاز مصارف گوناگون پایین دست تنظیم می‌گردد بدین سان که: پس از میزان نمودن اهرم ویژه روی تابلوی نیروگاه، برای خروج میزان معین دبی آب از سد، دستگاه خودکار گشودگی دریچه‌های قطاعی را آن گونه میزان می‌نماید که همواره در ارتفاع‌های مختلف سطح آب خروجی به انداره دبی مورد نظر ثابت بماند. برای انجام تعمیرات دریچه‌های قطاعی معابر یادآوری شده در بالا می‌توانند از سمت سرآب از سوی دریچه‌های کشویی بسته گردند. برای تغذیه دوباره نهرهای آبیاری زمین‌های زیر کشت دهکده‌هایی که در پایاب سد قرار دارند، آبگیرهایی در کناره‌های راست و چپ سد پیش بینی شده است.

تاسیسات کارگاه

مصالح سنگی از کان‌های سنگ‌های آهکی در ۱۴ کیلومتری سد شاه عباس کبیر به دست آمده است. کلیه ماسه مصرفی از سنگ‌های معدن نامبرده فراهم شده است و جدا کردن گرد و غبار آن از راه خشک انجام گردیده است. سیمان مخصوص، با گرمای یهدراتاسیون کم در کارخانه سیمان اصفهان (اسپهان) که نزدیکترین کارخانه سیمان به جایگاه سد است، فراهم شده است و به وسیله کامیون به سیلوهای کارگاه ترابر شده است. بتن مصرفی در کارخانه بتن سازی کارگاه مجهز به سه دستگاه بتونیر ۱٫۵۰ متر مکعبی ساخته شده است. سه دستگاه نقاله « بلوندن » که یک سر کابل حمال آنها به کابین‌های متحرک در سمت چپ دره وصل بوده و انتهای دیگرشان در روی برج‌های سوی راست دره ثابت بوده است بتن ریزی را انجام داده‌اند. حداکثر گنجایش هر یک از نقاله‌ها یازده تن بوده است. بتن سد به گونه میانگین دارای دویست کیلوگرم سیمان در متر مکعب و حداکثر قطر مصالح سنگی آن ۱۶۰ میلیمتر می‌باشد.

• 
• 
• 

• 
• 
•