سفر رسمی اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر و علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به هند ۱۲-۱۰ مهر ماه ۱۳۵۳

دیدار رسمی سران دیگر کشورها از ایران/سال ۱۳۵۳ خورشیدی

درگاه اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر سفرهای رسمی محمدرضا شاه پهلوی آریامهر

سخنرانی‌های محمدرضا شاه پهلوی آریامهر سال ۱۳۵۳ خورشیدی تازی

پیشباز پرزیدنت و نخست وزیر هند از اعلیحضرتین فرودگاه دهلی نو

پرزیدنت هند و بانو گاندی به اعلیحضرتین خوش آمد می گویند

آریامهر درخت یادبود مهاتما گاندی را آبیاری می فرمایند

بازدید علیاحضرت شهبانو از موزه هنرهای مدرن دهلی نو

مصاحبه رسانه های همگانی دهلی نو با آریامهر شاهنشاه ایران

هوشنگ انصاری وزیر اقتصاد و همتای هندی اش

فرودگاه دهلی نو، بدرودگویی آریامهر و پرزیدنت هند

ورود اعلیحضرتین به دهلی نو ۱۰ مهر ماه

در روز دهم مهر ماه ۱۳۵۳ شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو در میان پیشباز گرم مردم هند، دیدار رسمی سه روزه خویش را از این کشور آغاز کردند. هواپیمای آورنده اعلیحضرتین در فرودگاه « پالام » دهلی نو به زمین نشست و آیین پیشباز رسمی انجام یافت. این سومین سفر رسمی آریامهر شاهنشاه ایران به کشور بزرگ شبه قاره هند می‌باشد. پرزیدنت هند به اعلیحضرتین خوش آمد گفت. شاهنشاه آریامهر نیز در پاسخ خوش آمد پرزیدنت هند، بیاناتی ایراد فرمودند:

آقای رئیس جمهوری

از کلمات محبت آمیز شما نسبت به شهبانو و خودم و کشورم متشکرم، خوشحالم از اینکه مجدداً به کشور بزرگ شما آمده‌ام همچنانکه بازدیدهای گذشته از کشور شما خاطرات دلپذیری در ما بجای گذاشته است.

آقای رئیس جمهوری، مایلم بهترین آرزوهای ملت ایران را به ملت هند بوسیله شما ابراز دارم. تاریخ و فرهنگ، روابط دو کشور ما را استحکام بخشیده است. بازدید کنونی من از پایتخت شما با جشن سالروز تولد رهبر بزرگ روحانی هند مهاتما گاندی که ملت من مانند سایر ملل جهان همواره برای او احترام عمیقی قائل است، مصادف است. به همین مناسبت مایلم صمیمانه‌ترین آرزوهای خود را برای کشور شما، بزرگترین دموکراسی جهان ابراز دارم و امیدوارم که کشور شما همواره نقش مهم خود را در امور بین‌المللی منطبق با اصول مورد اعتقاد آن مرد بزرگ یعنی دوستی، صلح، و تفاهم ایفا نماید. در ضمن امیدوارم بازدید کنونی ما و مذاکراتی که در پیش داریم نتایج پر ثمری در جهت توسعه روابط دوستانه و همکاری‌های بین دو کشور به همراه داشته باشد.

آقای رئیس جمهوری، سلامت و خوشی و موفقیت و ترقی و رفاه روزافزون ملت هند را آرزومندم.

اعلیحضرتین در میان پیشباز گرم پرزیدنت فخرالدین علی احمد و بانو ایندیرا گاندی نخست وزیر هند و گروه‌های گوناگون مردم این کشور سفر خود را آغاز کردند.

اعلیحضرتین در پایان آیین پیشباز رسمی به کاخ « راشتراپاتی بهران » تشریف فرما شدند. اعلیحضرتین سپس رهسپار آرامگاه گاندی شدند و تاج گل باشکوهی بر مزار گاندی نهادند. در بازگشت شاهنشاه آریامهر رهسپار کاخ پرزیدنت هند شدند و با پرزیدنت هند به گفتگو نشستند. سپس شاهنشاه آریامهر نخست وزیر هند بانو ایندیرا گاندی را برای گفتگو به پیشگاه شاهانه پذیرفتند. در پایان گفتگوها، شاهنشاه آریامهر بار دیگر با پرزیدنت هند دیدار و گفتگو داشتند.

گمانه زنی‌های بسیار همزمان در خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های جهان پیرامون دیدار و گفتگوهای شاهنشاه و رهبران هند به چاپ رسیده است. خبرگزاری فرانسه همزمان با آغاز این سفر گزارش داد که هند آماده همکاری‌های هسته‌ای با ایران است و نیز امیدوار است که بتواند برای خرید نفت، یک وام دراز مدت از ایران دریافت کند. شاهنشاه آریامهر در ۱۳ فروردین ماه با هفته نامه بلیتز مصاحبه‌ای داشتند و پیشنهاد کردند که ناوگان‌های دو کشور برای فراهم ساختن امنیت اقیانوس هند با یکدیگر همکاری کنند. پروژه وحدت اقتصادی کشورهای ساحلی این اقیانوس نیز در این مصاحبه پیش کشیده شده است. در بازدید بانو ایندیرا گاندی از ایران چندی پیش، پروژه‌های مهمی برای همکاری اقتصادی دو کشور برنامه ریزی شده است.

میهمانی رسمی شام به سرفرازی اعلیحضرتین

شبانگاه اعلیحضرتین در میهمانی رسمی پرزیدنت هند به سرفرازی ورود شاهنشاه و شهبانوی ایران شرکت فرمودند. پرزیدنت فخرالدین علی احمد در سخنانی به شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو خوش آمد گفت و افزود:

در پاسخ به خوش آمد پرزیدنت هند شاهنشاه بیاناتی ایراد فرمودند:

حضرت رئیس جمهوری - نخست مایلم از سخنان محبت آمیزی که نسبت به شهبانو و من و کشورم بیان کردید تشکر کنم. می‌دانم که این سخنان واقعاً سخنان دوستانه‌ای است، زیرا منعکس کننده مناسبات نزدیک تاریخی و معنوی است که طی هزاران سال بین دو کشور وجود داشته و نظیر آن را به آسانی نمی‌توان در مناسبات دو کشور دیگر جهان یافت. بهترین شاهد این مناسبات شاید سخنان جواهر لعل نهرو و رهبر بزرگ هند و پدر محبوب بانو ایندیرا گاندی باشد. او در کتاب خود موسوم به «کشف هند» نوشته است: «در میان اقوام و ملل بسیاری که با زندگی و فرهنگ هند تماس داشته‌اند قدیمی‌ترین و پردوام‌ترین تماس‌ها از آن ایرانیان بوده است.» من اگر بخواهم به شرح مناسبات فرهنگی، هنری، تاریخی و معنوی که طی هزاران سال بین دو کشور برقرار بوده بپردازم باید چند ساعت صحبت کنم، لیکن در واقع این کار ضرورتی ندارد، چون مردم شما مانند مردم ما به ارزش این پیوندهای قدیمی یعنی پیوندهایی که بوضوح در تاریخ جهان به ثبت رسیده واقف هستند. من شخصاً چند بار از کشور شما دیدن کردم و نیز خوشوقتم که فرصت پذیرفتن شخصیت‌های بارز هند را داشته‌ام. ملاقات با جواهر لعل نهرو در سال ۱۹۵۹، پرزیدنت راوا کریشنا در سال ۱۹۶۳، پرزیدنت وی وی گیری در سال ۱۹۷۱ و دیدار اخیر بانو گاندی که امسال صورت گرفت از آن جمله است. اشاره به این نکته را لازم می‌دانم که در سال ۱۹۶۸ شما با سمت وزیر صنایع هند به کشور من سفر کردید و من در آن موقع شما را ملاقات کردم. در این مدت قراردادها و موافقتنامه‌های متعددی در زمینه‌های دوستی، بازرگانی، کشتیرانی، همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی بین دو کشور ما منعقد شده است. همچنین یک کمیسیون مشترک برای همکاری‌های اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی بین دو کشور تشکیل گردید. در زمینه همکاری‌های اقتصادی پروتکل مهمی بین دو کشور امضاء شد که مربوط به نفت، کود شیمیایی، سنگ آهن، فولاد، سیمان، منسوجات، شیلات، چای، کشتیرانی و غیره است. امکانات مربوط به تحکیم این همکاری بین دو کشور آنقدر زیاد است که می‌توان گفت آنچه تا کنون صورت گرفته فقط مراحل مقدماتی کار بوده است. دو کشور ما نه تنها این امکانات را دارند، بلکه در زمینه‌های حیاتی دیگر نیز می‌توانند همکاری کنند که مهمترین آن همکاری منطقه‌ای برای تحکیم صلح در این منطقه از جهان است. عامل مهم دیگر تشکیل یک گروه اقتصادی از کشورهای واقع در منطقه اقیانوس هند است. به عقیده ما این امر می‌تواند به صورت سازمانی با عضویت تمام کشورهای این منطقه مانند مالزی، سنگاپور و مآلاً هندوچین و همچنین کشورهایی مانند استرالیا در آید. ما معتقدیم که بر اساس همکاری و حسن نیت می‌توانیم به پیشرفت تمام کشورهای در حال توسعه حتی آن‌هایی که در این منطقه از جهان قرار ندارند کمک کنیم. بر اساس این اندیشه و اعتقاد بود که کشور من تشکیل یک صندوق بین‌المللی بی‌طرف پیشنهاد کرد که در آن کشورهای تولید کننده نفت و ممالک در حال توسعه و کشورهای توسعه یافته صنعتی بتوانند شرکت کنند. کشور شما از این طرح استقبال کرد و آن را به اکافه توصیه نمود.

پاره‌ای از کشورها تا کنون پشتیبانی خود را از این پیشنهاد ابراز داشته‌اند، ولی ما انتظار داریم که این طرح که صرفاً به منظور کمک به بشریت بدون هیچگونه غرض و تعصبی پیشنهاد شده، با تأیید و حمایت بیشتری روبرو شود. علاوه بر این همکاری‌ها، من شخصاً معتقدم که کشورهایی مانند هند و ایران که دارای میراث بزرگ فرهنگی هستند، یک رسالت معنوی و اخلاقی نیز دارند و آن دفاع از این ارزش‌ها و اشاعه آن در میان جامعه بشریت امروزی است. ما معتقدیم که جامعه کنونی دنیا علیرغم تمام پیشرفت‌های خارق‌العاده‌ای که در زمینه علوم و تکنولوژی کرده و از عالی‌ترین مواهب معنوی که تا کنون برای بشریت امکان پذیر گشته برخوردار است جامعه بیماری است، زیرا پیشرفت‌های مادی همراه و هماهنگ با ارزش‌ها و اصول معنوی نبوده است. اتفاقاً پیشرفته‌ترین جوامع بیش از دیگران در معرض این بحران‌ها قرار گرفته‌اند و خشونت، ترور، تجاوز، نومیدی و سرخوردگی وضع این جوامع را بیش از پیش وخیم ساخته است.

اعتقاد من آن است که ارزش‌های معنوی و اخلاقی یعنی عواملی که می‌تواند به جامعه امروزی بشری، معنویت را ارزانی دارد، باید از قاره ما یعنی این آسیای کهن که در سراسر تاریخ عالی‌ترین مدارج را از لحاظ فلسفه و معنویت و اندیشه‌های بلند داشته و آن‌ها را به سطح تمدن و فرهنگ امروز اعتلا داده سرچشمه بگیرد. والاترین پدیده این اصول و ارزش‌ها بدون تردید صلح، تفاهم و اعتماد متقابل بین ملت‌ها و اعتقاد راسخ به این اصل است که جنگ راه حل مسائل و اختلافات نیست و در چاره این گرفتاری‌ها ارزش و اعتباری ندارد. تردید نیست که این روح حسن نیت و تفاهم میان ملل می‌تواند دنیا را از جنگ‌هایی که بیش از پیش ویرانگر و مخرب شده نجات دهد. منافع کشورهای این منطقه که ما با همه آن‌ها روابط دوستانه داریم و صمیمانه رفاه و پیشرفت آن‌ها را آرزو می‌کنیم، ایجاب می‌کند که بین خود صلح کامل و دوستی و همکاری برقرار کنند. از این راه آن‌ها می‌توانند از نیروی انسانی و امکانات زیاد مادی و منابع سرشار طبیعی خود در جهت پیشرفت ملی و بالا بردن سطح زندگی مردم خود استفاده کنند و از این طریق به منافع عالیه تمام بشریت کمک نمایند. بدیهی است که کشور من از هیچ کوششی در همکاری با آن‌ها به عنوان یک کشور دوست و برادر دریغ نخواهد کرد.

حضرت رئیس جمهوری - اینک من در آخرین مرحله سفر طولانی خود به چند کشور دوست، به هند آمده‌ام و اکنون در پایتخت تاریخی کشور شما هستم که با تاریخ ایران پیوستگی‌های بسیار نزدیک دارد. خوشوقتم بگویم که من در همه جا شاهد آن بوده‌ام که کوشش‌های همه جانبه‌ای مصروف بالا بردن سطح زندگی اقتصادی و اجتماعی می‌شود و فعالیت‌ها و مساعی وسیعی در جهت سازندگی و بالا بردن سطح زندگی اجتماع مبذول می‌گردد. من ملاحظه کردم که این کشورها همه خواستار صلح و تفاهم بین‌المللی برای به ثمر رساندن کوشش‌های خود هستند.

من برای کشور شما نیز صمیمانه آرزوی صلح می‌کنم، کشوری که در آن در کنار امکانات منابع طبیعی و نیروی انسانی بسیار، مسائل و مشکلات زیادی نیز وجود دارد. امیدوارم که این ملت بزرگ با برخورداری از رهبری خردمندانه شما به سوی عظمتی که واقعاً سزاوار آن است به پیش برود. برای شما آقای رئیس جمهوری که در یکی از بحرانی‌ترین اعصار تاریخ جهان ریاست جمهوری کشورتان را به عهده گرفته‌اید و برای بانو ایندیرا گاندی نخست وزیر توانا و دوراندیش هند آرزوی سلامت و سعادت می‌کنم و رفاه بیش از پیش ملت بزرگ هند و توسعه و تحکیم دوستی و همکاری بین دو کشور و گسترش صلح و تفاهم بین‌المللی را خواستارم.

گفتگوهای سران دو کشور ۱۱ مهر ماه

در دومین روز دیدار اعلیحضرتین از هند، شاهنشاه آریامهر و پرزیدنت هند به گفتگو نشستند. این گفتگوها پیرامون گسترش پیوندهای اقتصادی دو سویه و منطقه‌ای و هم چنین همکاری برای فراهم ساختن امنیت اقیانوس هند و دیگر مسایل مورد علاقه دو کشور دور می‌زد.

همزمان با گفتگوهای سران دو کشور، علیاحضرت شهبانو از گالری ملی هنرهای مدرن بازدید فرمودند.

مصاحبه رادیو تلویزیونی شاهنشاه آریامهر با رسانه‌های همگانی هند و خبرگزاری‌های جهان

پس از نیم روز شاهنشاه آریامهر مدیران و نویسندگان درجه یک رسانه‌های هند را به پیشگاه همایونی پذیرفتند و به پرسش‌های آنان پاسخ گفتند.

بسیار خوشحالم که بار دیگر خود را در میان دوستان هندی و در میان نمایندگان برجسته وسائل ارتباط جمعی هند و جهان می‌بینم. مایلم بوسیله شما بهترین آرزوهای خود را برای سعادتمندی و خوشبختی مردم هند ابراز کنم و بسیار خرسند خواهم شد به سئوالاتی که مطرح خواهید ساخت پاسخ دهم.

بسیار خوشحالم که بار دیگر خود را در میان دوستان هندی و در میان نمایندگان برجسته وسائل ارتباط جمعی هند و جهان می‌بینم. مایلم بوسیله شما بهترین آرزوهای خود را برای سعادتمندی و خوشبختی مردم هند ابراز کنم و بسیار خرسند خواهم شد به سئوالاتی که مطرح خواهید ساخت پاسخ دهم.

منطقه ثبات و رفاه

اعتقاد من بر این است که همبستگی کشورهای منطقه اقیانوس هند می‌تواند ابتدا با کشورهای واقع در سواحل شمالی اقیانوس هند آغاز شود و سپس در جهت شرق تا اندونزی توسعه یابد و در امتداد جنوبی این حوزه شامل استرالیا نیز بشود. این کشورها به آسانی می‌توانند مکمّل یکدیگر شوند و با این عمل یک منطقه ثبات و رفاه بوجود آورند. امیدوارم ثباتی که حاصل می‌شود به کمک همه ما مؤثر و عملی شود.

بی گمان تجارت بین ما و خطوط دریایی ما باید از امنیت برخوردار باشد، ولی این جا یک منطقه بسته نخواهد بود، برعکس تجارت چه میان کشورهای این منطقه و چه میان آن‌ها با سایر کشورهای جهان بیش از پیش رواج و رونق خواهد داشت، زیرا همین خطوط دریایی برای بقیه کشورهای جهان نیز امن خواهد بود.

هدف غایی ما این است که از نظر اقتصادی و سیاسی و امنیتی نیازی به حضور قدرت‌های خارجی در این منطقه وجود نداشته باشد. من قبلاً به این کشورهای غیر منطقه‌ای اشاره کرده‌ام. اگر چنین سازمانی تشکیل شود باید بر اساس برابری کامل میان کشورهای عضو باشد و این کشورها واقعاً بکوشند که مکمّل یکدیگر شوند. بسیار آشکار است که ما به نوبه خویش مطلقاً علاقه به استثمار دیگران نداریم و در حقیقت ما هرگونه استثمار را محکوم می‌سازیم. این ما نیستیم که استثمار را در مورد دیگران روا داریم، بلکه ما مقداری سرمایه داریم و دیگر کشورها نیز مقداری دارایی دارند. هرگاه آن‌ها را به سود همگان روی هم بریزیم رقم بسیار شایان توجهی خواهد شد.

تورم جهانی و بهای نفت

برای پی بردن به علل افزایش قیمت نفت ابتدا باید اوضاعی را که در دسامبر ۱۹۷۳ سبب شد قیمت‌های تازه‌ای برای نفت تعیین شود ارزیابی کنید. این موضوع میان کشورهای عضو اوپک مطرح شد. برخی از کشورهای اوپک قیمت‌هایی مانند چهارده دلار بابت هر بشکه نفت پیشنهاد کردند، ولی ما به عنوان یک عامل تعدیل کننده به حکم خصلت همیشگی خود پیشنهاد کردیم که بهای هر بشکه نفت خام سبک هفت دلار تعیین شود، چرا هفت دلار؟ زیرا این رقم با هر نوع منبع دیگر انرژی که بتواند جانشین فرآورده‌های ساده نفت شود و هرگونه ماده ترکیبی مصنوعی تولید حرارت و نیرو انطباق داشت.

من از هفتاد هزار مشتقات و فرآورده‌های نفتی صحبت نمی‌کنم. از زمان تعیین بهای نفت، تورم جهانی که با آهنگ سریعی افزایش می‌یافت متوقف نشد. تورم همچنان رو به افزایش رفت، ولی این بار نه تنها در محصولات ساخته شده صنایع بزرگ و پیشرفته، بلکه در قیمت شکر، گندم، برنج، سیمان، فولاد و سایر مایحتاج عمومی مردم جهان نیز اثر گذاشت. کشورهای در حال رشد جهان به گندم، برنج، شکر و فولاد نیز به اندازه نفت نیاز دارند. شاید این موضوع در مورد هند چندان صادق نباشد، زیرا شما از خود دارای صنعت هستید و مقدار زیادی از این محصولات کشاورزی را تولید می‌کنید و از افزایش بهای نفت بیش از دیگران لطمه می‌بینید، ولی بسیاری از دیگر کشورهای در حال رشد این محصولات کشاورزی را تولید نمی‌کنند، لذا چه از لحاظ قیمت نفت و چه از نظر افزایش بهای دیگر کالاها زیان دیده‌اند. ما از افزایش بهای گندم که اکنون به دویست و بیست و پنج دلار رسیده شدیداً متضرر شده‌ایم، زیرا قبلاً گندم را به بهای تنی شصت دلار می‌خریدیم. قیمت شکر نیز هشتصد و چهل دلار شده است، در حالی که ما آن را حداکثر بین شصت تا هفتاد دلار می‌خریدیم. روغن نباتی را فراموش کردم ذکر کنم، ما امروز برای روغن نباتی باید هزار و صد دلار بپردازیم، در حالی که چند سال پیش قیمت آن در حدود صدوهفتاد تا دویست دلار بود.

صندوق مشترک

ما نمی‌توانیم اجازه دهیم که ثروت طبیعی ما استثمار شود، خاصه آنکه این ثروت جبران ناپذیر باشد. به محض اینکه یک چاه نفت به خشکی گراید کار آن تمام است، ولی همیشه می‌توان گندم و برنج و روغن نباتی تولید و مصرف کرد. با این حال به منظور کاهش باری که بر دوش کشورهای در حال رشد سنگینی می‌کند پیشنهاد کرده‌ایم که ما یعنی کشورهای تولید کننده و نیز کشورهای توسعه یافته و کاملاً صنعتی جهان مبالغی به عنوان کمک بدهیم. دوازده کشور از میان کشورهای تولید کننده نفت، دوازده کشور از میان کشورهای صنعتی، و دوازده نماینده از کشورهای در حال رشد جهان در یک هیئت مدیره سی و شش نفری بر اساس یک رأی برای هر نماینده عضویت پیدا می‌کنند و طرح‌هایی را که کشورهای در حال توسعه ارائه می‌دهند بررسی و تصویب خواهند کرد. خدمات بانکی مورد نیاز این صندوق بوسیله همان تشکیلات بانکی موجود مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول انجام می‌شود.

ما می‌دانیم که اکثر طرح‌ها تا کنون مورد مطالعه بانک جهانی قرار نگرفته و شاید بیست سال در کشوی میزها خوابیده است. وجوهی که ما کشورهای تولید کننده نفت می‌توانیم به اتفاق کشورهای توسعه یافته جهان در اختیار این صندوق بی‌طرف بگذاریم در حدود دو میلیارد و نیم تا سه میلیارد دلار در سال به مدت سه تا پنج سال خواهد بود. این مبلغ به صورت وام برای مدت بیست و پنج تا سی سال با بهره دو و نیم درصد در اختیار کشورهای کم توان قرار خواهد گرفت. به عبارت دیگر در جهان امروز که شرایط گرفتن وام سخت است، بدین ترتیب بسیار مناسب و سهل خواهد شد. ارزش پول بین هفت تا هشت سال یک بار به نرخ بهره جاری کاهش می‌یابد، ولی طرح ایران هنوز مورد قبول واقع نشده و من اکنون نمی‌دانم که ما دیگر چه می‌توانیم بکنیم و چه کسی می‌تواند گامی به جلوتر بگذارد و اندیشه بهتری را برای کمک به کشورهای در حال رشد ارائه کند.

زیر بار تحمیل نمی‌رویم

من قبلاً هم گفته‌ام که هیچکس نمی‌تواند چیزی را به ما دیکته و تحمیل کند، شاید هم بهتر است بگویم که هیچکس نمی‌تواند چیزی را به دیگری دیکته و تحمیل کند مگر آنکه حاضر به پذیرفتن آن باشد. اگر هم موضوع تقسیم منابع در میان باشد خیلی چیزها وجود دارد که ما و آمریکا می‌توانیم متقابلاً در آن سهیم شویم.

میل ندارم وارد جزئیات شوم چون قبلاً نظرات خود را در این باره تشریح کرده‌ام. غیر ممکن است که کسی بتواند با دیکته و تحمیل کردن خواسته‌های خود به جایی برسد. ما هنوز مانند همیشه آماده‌ایم درباره این مشکلات بحث و گفتگو کنیم، اما راه حل این مشکلات نمی‌تواند یکطرفه و باز هم به نفع کشورهای ثروتمند جهان باشد.

نقش مهم شهبانو

شهبانوی ایران ریاست عالیه بیش از بیست و پنج سازمان اجتماعی را بر عهده دارند و هر یک از این سازمان‌ها بسیار فعال هستند. علاوه بر این شهبانو به مسائل مربوط به فرهنگ و هنر و بسیاری مسائل دیگر که مستقیماً با این دو جنبه مهم حیات ملی ما مرتبط نیست رسیدگی می‌کنند. این‌ها مسائلی هستند که هر روز و هر دقیقه با آن‌ها سروکار داریم و می‌بایستی به آن‌ها بذل توجه شود. اما در مورد درآمد سرانه باید بگویم که به منظور مقایسه با درآمد سایر کشورها ما آن را هنوز به دلار محاسبه می‌کنیم و فعلاً به مرز هزار دلار رسیده‌ایم و در پایان برنامه پنج ساله جاری کشور که سه سال و نیم دیگر خواهد بود درآمد سرانه مردم ما حدود هزار و هفتصد دلار خواهد بود و در پایان برنامه پنجساله ششم و هفتم امیدواریم که درآمد ناخالص ملی ما به یکصد و نود میلیارد دلار در سال برسد.

گسترش روابط ایران و ایتالیا

مسافرت رئیس جمهوری ایتالیا به ایران مطمئناً پیوندهای ما را که هم اکنون از اهمیت زیادی برخوردار است گستر خواهد داد. ما طی چند ماه گذشته چند موافقتنامه با ایتالیا امضاء کردیم، اما جای تردید نیست که سفر رئیس جمهوری ایتالیا سبب خواهد شد در مذاکرات جاری تسریع شود و به مرحله نهایی برسد، نتایج مذاکرات ما احتمالاً بسیار جالب توجه خواهد بود.

زیان تعیین دو نوع قیمت نفت

در مورد تعیین دو نوع قیمت نفت خام، یکی قیمت ارزانتر برای کشورهای در حال توسعه و دیگری قیمت گرانتر برای سایر کشورها، این کار ناراحتی زیادی تولید خواهد کرد. اگر نفت بوسیله یک دولت به دولت دیگر فروخته شود احتمالاً این امر امکان دارد، اما در این صورت کشورها فوراً موارد استثنایی بسیاری را پیش می‌کشند، مثلاً کشورهای خاصی به دلیل دوستی و مودت بهای نازل تری تعیین می‌کنند. از این رو بهترین راه کمک به کشورهای در حال توسعه ایجاد یک صندوق مشترک بوسیله کشورهای تولید کننده نفت و کشورهای ثروتمند جهان است که وام‌های آسان در اختیار این کشورها قرار دهند تا تمام نیازهای آنان را نه تنها از لحاظ نفت، بلکه در زمینه طرح‌های دیگر که بسیار مورد علاقه آن‌ها و احتمالاً در بعضی مواقع بسیار ضروری است تأمین کند.

توسعه روابط ایران و هند

روابط اقتصادی ایران و هند تاکنون به پیشرفته‌ای شایان توجهی نائل شده است، زیرا پنج سال پیش مبادلات دو کشور بسیار اندک بود، لیکن در حال حاضر طرح‌هایی در دست داریم که ممکن است در آینده به یک میلیارد دلار برسد. می‌توانم بگویم که پیشرفت‌های رضایت بخشی در زمینه طرح‌های متعدد مانند طرح بهره برداری از منابع سنگ آهن هند و کشتیرانی بین دو کشور و تولید آلومینیوم و بسیاری موارد دیگر که هنوز باید درباره آن‌ها مطالعه شود حاصل شده است، اما شواهدی نیز موجود است که ثابت می‌کند هر دور کشور بسیار مشتاق هستند که مذاکرات با حداکثر سرعت به نتیجه مطلوب برسد.

استقبال از اتحادیه کشورهای اقیانوس هند

طرح ایجاد سازمانی با عضویت کشورهای حوزه اقیانوس هند را علاوه بر سران کشورهای هند و اندونزی و سنگاپور، با سران کشورهای استرالیا و نیوزیلند نیز در میان گذاشتم و می‌توانم بگویم که در همه جا علاقه عمیقی نسبت به این پیشنهاد ابراز شده است. آن‌ها به این موضوع بسیار علاقه دارند و آنچه که مایه شگفتی من شد این بود که در پاره‌ای موارد حتی علاقه آن‌ها تقریباً به اندازه علاقه خود من به این طرح بود.

پاکستان و حوادث بلوچستان

پاکستان و افغانستان هر دو همسایگان نزدیک ما هستند و ما با هر دوی آن‌ها روابط دوستانه و برادرانه داریم و می‌کوشیم تحت کلیه شرایط زمانی و مکانی به آن‌ها یاری دهیم، معذالک این نظر صائب است که جریانات بلوچستان یک امر داخلی پاکستان است. اکنون باید دید که بهترین راهی که پاکستان می‌تواند برای حل مشکلات داخلی خود بیابد چیست؟ برخی از ما عادت داریم در مورد مسائل داخلی سایر کشورها اظهار نظر کنیم و بگوییم برای حل این مسائل چه اقداماتی باید از خارج آن کشور صورت گیرد. با توجه به این حقیقت که این یک امر کاملاً داخلی است بار دیگر تأکید می‌کنم که ما همواره تلاش می‌کنیم تا حداکثر کمک را به دوستان خود بکنیم، بویژه اگر آن‌ها خود مایل به خواستن کمک از ما باشند.

امنیت دستجمعی

امنیت دستجمعی در منطقه اقیانوس هند امری است که باید به تدریج انجام شود، ولی نخست ما باید در پی همکاری اقتصادی و همبستگی سیاسی باشیم، زمانی که این دو هدف تحقق یابد آشکار است که خود بخود لزوم تضمین امنیت دریاها و راه‌های کشتیرانی محسوس خواهد شد و در صدد تأمین آن نیز برخواهیم آمد و انجام این امر چندان مشکل نخواهد بود، زیرا این کار به سود همه است و زمانی که این هدف تحقق یابد می‌توانیم از کشورهای غیر منطقه‌ای بخواهیم که به این منطقه وارد نشوند و به فکر حضور نظامی در این قسمت از جهان نیفتند.

ایران و عراق

ما همواره آماده و خواهان مذاکره با تمام همسایگان خود از جمله عراق بوده‌ایم، ولی تا زمانی که دولت عراق فکر می‌کند وارث امپراتوری استعماری پیشین انگلستان است حل این مسائل بسیار دشوار خواهد بود. آنچه که ما می‌خواهیم اجرای قوانین و مقررات بین‌المللی است، ما بیش از این انتظاری نداریم. روزی که آن‌ها آماده پذیرش این امر باشند مسائل حل می‌شود و حداقل از جانب ما مشکلی وجود نخواهد داشت.

دوستی ایران با هند و پاکستان

امکان واگذاری قسمتی از سلاح‌های خریداری شده ایران از آمریکا به پاکستان، موضوعی است که بارها مطرح شده و مورد بحث قرار گرفته و مقدار زیادی کاغذ روزنامه‌ها در شرح آن سیاه شده است، ولی تصور می‌کنم که بحث مجدد در این موضوع اکنون دیگر واقعاً موردی ندارد، در وهله اول به خاطر دوستی خلل ناپذیر ما با هند، در وهله دوم به سبب سیاست تغییر ناپذیر ما در جهت برقراری صلح میان پاکستان و هند. هرگاه پاکستان به جنگ تجاوزکارانه علیه هند دست بزند هرگز به پاکستان کمک نخواهیم کرد و مسلماً هند نیز بی جهت پاکستان را مورد تهدید قرار نخواهد داد. من اطمینان دارم که باید به تلاش خود برای استقرار صلح در این منطقه و ایجاد تفاهم بین این دو کشور ادامه دهیم. ما آنچه را که در توان داریم بکار خواهیم برد تا هیچگونه ستیزه جویی بین هند و پاکستان روی ندهد.

بازار مشترک آسیا

کشورهای پیشرفته تا کنون در نوعی بازار مشترک گرد هم آمده‌اند. مدت‌ها است سازمانی به نام بازار مشترک اروپا و همچنین سازمان همکاری و توسعه اقتصادی وجود دارد که علاوه بر کشورهای اروپا کشورهای آمریکا، ژاپن و کانادا نیز در آن عضویت دارند. اگر اینگونه دسته بندی‌ها برای آن‌ها خوب است دلیلی ندارد که برای ما بد باشد و اگر ما در ایجاد گروه بندی مورد نظر خود کامیاب شویم مسلماً چانه زدن با سایر گروه‌ها برای ما آسان تر از آن است که هر یک از ما به تنهایی با آن‌ها روبرو شویم، مسلماً نیروی جمعی ما بیشتر از نیروی انفرادی ما خواهد بود.

شبکه ارتباطی

ما قطعاً با بهم پیوستن شبکه راه‌ها و راه آهن‌های کشورهای این منطقه موافقیم. همکاری در زمینه کشتیرانی نیز دشوار نیست. ایران قصد دارد راه‌آهن خود را به زودی برقی کند. قطاری که به مرزهای ما برسد با استفاده از حق ترانزیت که ما در شوروی داریم می‌تواند در مدت نسبتاً کوتاهی به هر کشور اعم از اتحاد جماهیر شوروی یا ممالک دیگر اروپایی برسد و در شرایط جوّی مناسب و شاید ظرف بیست روز خود را مثلاً به شهر هامبورگ در آلمان که یک مرکز بازرگانی است برساند. ما به این موضوع علاقه فراوانی داریم و دیر یا زود به آن جامه عمل خواهیم پوشاند.

مخالفت با هرگونه تجاوز

ما از اقدام تجاوزکارانه هیچ کشوری حمایت نخواهیم کرد. پیمان مرکزی همانگونه که در گذشته دیده‌اید در چنین موقعیت‌ها عملاً هیچگونه نقشی نمی‌تواند ایفا کند و همانطوری که قبلاً گفته شد تاکنون سنتو بیشتر به منزله باشگاهی بوده که اعضایش در آن گرد هم آمده و مذاکره کرده و از هم جدا شده‌اند، بدون اینکه چندان نتیجه‌ای عایدشان شده باشد.

آرزوی شخصی من این است که روزی تمام این پیمان‌ها از میان برود. همچنین اندیشه من این است که روزی ما واقعاً به خلع سلاح عمومی دست یابیم و فکر می‌کنم دنیا به قدری با مسائل گوناگون از قبیل خواربار، بیسوادی، بیماری و غیره مواجه است که می‌بایستی تمام توجه خود را به حل این مسائل خطرناک معطوف داریم.

بنابراین به نظر من سخن گفتن درباره تجاوز به دیگر کشورها بیمورد است. من سیاست خود را برای شما تشریح کردم. ما هرگز نمی‌توانیم کشورها را به جنگ و ستیز تشویق کنیم، بویژه اگر دوستان ما باشند همواره می‌کوشیم که آن‌ها را از برخورد با یکدیگر منع نماییم.

همکاری ایران و هند در زمینه انرژی هسته‌ای

در مورد همکاری ایران و هند در زمینه انرژی هسته‌ای برای مقاصد مسالمت آمیز باید توجه داشت که نیروگاه‌هایی که ما از فرانسه خریداری می‌کنیم از اورانیوم غنی استفاده می‌کند و طرز کار آن با سایر نیروگاه‌ها متفاوت است، لیکن فرانسه تنها کشوری نیست که به ما نیروگاه‌های اتمی تحویل می‌دهد. ما کارخانه‌های مورد نیاز خود را از کشورهای شرقی درصورتی که حاضر به فروش باشند می‌خریم، بنابراین ما با بازارها و کالاهای کاملاً متنوعی سروکار داریم، اما زمانی که ما در زمینه انرژی هسته‌ای پیشرفته خود را آغاز کنیم و حتی قبل از آن می‌توانیم با هند نیز در زمینه کلیه موضوعات فنی که مربوط به این امر است تبادل نظر کنیم.

رفع اختلافات منطقه‌ای

اختلاف بین هند و پاکستان مسلماً حل مشکلات را آسان نمی‌کند، با این حال امیدوارم بزودی روزی فرا رسد که این مشکلات حل شود. با توجه به اینکه مفهوم همکاری منطقه‌ای بر اساس ضوابط دوجانبه متکی خواهد بود، در صورتی که همه کشورها به توافق برسند نتایج مطلوب از آن به دست خواهد آمد و اطمینان دارم که پاکستان نیز درصورتی که همه کشورها در این جهت پیش بروند خود را منزوی نخواهد کرد.

سود نامشروع کمپانی‌های نفتی

شرکت‌های نفتی موظفند تصمیمات ما را اجرا کنند، ولی مسئله مهم این است که به قول یک سناتور آمریکایی این شرکت‌ها منافع نامشروعی عاید خود می‌سازند، البته نه به زیان ما بلکه به زیان همه کشورهای مصرف کنند. بعضی از شرکت‌های نفتی سال گذشته هفتصد درصد سود بردند و اکنون نیز تقریباً این سود در حدود سیصد الی چهارصد درصد است. باید دانست مسئله نفت و تجارت آن غامض و پیچیده است. ما نفت را به شرکت‌های نفتی می‌فروشیم. آن‌ها انواع سیستم‌های قیمت گذاری را بکار می‌برند که عبارت است از بهای اعلام شده، قیمت واقعی، قیمت نیمه راه، قیمت بازخرید و خدا می‌داند چه قیمت‌های دیگر. آن‌ها همه این سودها را نصیب خود می‌سازند.

البته هر کشور دارای حق حاکمیت است و من نمی‌خواهم از آن‌ها انتقاد کنم، ولی علاوه بر سود هنگفت شرکت‌ها، مالیات سنگینی هم توسط دولت‌ها بر واردات نفتی کشورشان بسته شده است. در برخی کشورها این مالیات بیشتر از درآمد کشورهای تولید کننده نفت از بابت هر بشکه نفت است. شاید این عمل از آن جهت مفید باشد که مردم را از مصرف زیاده از حد نفت منصرف سازد، ولی مردمی که مصرف کننده هستند بار گران آن را بر دوش خود احساس می‌کنند، به همین علت است که اخیراً پیشنهاد کرده‌ام باید یک سیستم قیمت گذاری انتخاب شود که در آن قیمت اعلام شده و قیمت واقعی و غیره وجود نداشته باشد، بلکه بهای واحد در کلیه نقاط جهان مراعات شود و تنها عواملی که در متفاوت بودن بهای نفت در نظر گرفته می‌شود موقعیت جغرافیایی کشور تولید کننده و کیفیت و نوع نفت باشد و سود شرکت‌های نفتی بابت هر بشکه محدود به مبلغ معینی بشود. این ترتیب مسائل را تا حد زیادی ساده خواهد کردو همه اشکال تراشی‌ها و حساب سازی‌ها پایان خواهد یافت و مسائل مالی و ترازنامه شرکت‌های نفتی در پایان سال روشن و قابل فهم خواهد بود.

همکاری هند و پاکستان و بنگلادش

من تصور می‌کنم مردم هند و مردم پاکستان و بنگلادش بهتر می‌توانند به سئوال مربوط به اهمیت صلح و دوستی بین این سه کشور پاسخ گویند، اما آنچه ما به سهم خود می‌توانیم در این میان انجام دهیم این است که مساعی جمیله خود را بکار بریم و احتمالاً در وضع موجود به توسعه اقتصادی این کشورها کمک کنیم. البته تردیدی نیست که هند به خاطر آنکه کشوری به مراتب بزرگتر است و نیازهای ما را نیز تأمین می‌کند، در نظر ما مقام ویژه‌ای دارد.

علت توجه به منطقه اقیانوس هند

قبل از هر چیز بیاییم این موضوع را کاملاً روشن سازیم که ما می‌توانیم در کشور خود بنشینیم و از ثروت و درآمد خود از هر جهت برخوردار شویم و از آن لذت ببریم. در این مورد لازم است به شما بگویم که میزان رشد ما به قیمت ثابت بیش از سی درصد و به قیمت جاری بیش از چهل درصد است. سال آینده نیز همین رشد را حفظ خواهیم کرد و در آینده بسیار نزدیک به سطح کشورهای اروپایی خواهیم رسید.

بنابراین باور کنید ما بهیچوجه به خاطر مقاصد آزمندانه یا خودپرستانه در صدد تکوین این اندیشه بر نیامده‌ایم، اما چرا من درباره کشورهای بخش خاوری ایران فکر می‌کنم؟ این امر دو دلیل دارد، اول آنکه ما اکنون درباره اقیانوس هند و مراقبت از آن بوسیله کشورهای این حوزه و جلوگیری از ورود قدرت‌های بزرگ به آن صحبت می‌کنیم، دوم آنکه در غرب منطقه ما مشکل اعراب و اسرائیل وجود دارد که هنوز حل نشده است. ما از قطعنامه شماره ۲۴۲ و سایر قطعنامه‌های شورای امنیت پشتیبانی می‌کنیم و امیدواریم که این مسئله نیز هر چه زودتر حل شود، زیرا ما از صمیم قلب از این قطعنامه حمایت می‌نماییم. اما مسئله‌ای که تاکنون درباره آن صحبت نکرده‌ایم این است که ما در اندیشه آن هستیم که پیوندهای شمالی و شرقی را با رشته پیوندهای شرقی و جنوبی که در قاره آفریقا قرار دارد تکمیل کنیم.

اقیانوس هند باید به حال خود گذاشته شود و کشورهای منطقه مراقبت از آن را بر عهده گیرند، اما مسئله به این سادگی نیست. اگر یکی از دو ابرقدرت یعنی اتحاد جماهیر شوروی، طبق بعضی ارقام منتشره در حال حاضر سالانه حدود نه هزار کشتی در این آب‌ها به حرکت درآورد، چگونه می‌توانیم از آمریکا بخواهیم که وارد این اقیانوس نشود؟ بنابراین ما خواهان آن هستیم که هر دو آن‌ها در این آب‌ها دیده نشوند.

صرفه جویی در مصرف نفت

هدف اصلی ما این است که جهان توسعه یافته نابود نشود. ما میل نداریم چنین وضعی پیش آید. ما فقط می‌خواهیم از منافع خود دفاع کنیم. از سال گذشته بعضی از کشورهای توسعه یافته با تورمی به نرخ بیست درصد و در بعضی مواقع سی درصد روبرو بوده‌اند. آن‌ها وقتی کالاهای خود را عرضه می‌کنند با ما درباره تعیین قیمت آن گفتگو نمی‌کنند، بلکه این قیمت‌ها را به ما دیکته و تحمیل می‌کنند. فایده ندارد یک سال تمام درباره قیمت روغن نباتی با آن‌ها چانه بزنیم، بلکه یا باید قیمت آن‌ها را قبول کنیم و یا از خرید آن صرفنظر نماییم. بنابراین در عین حال که میل نداریم به کشورهای پیشرفته زیان برسانیم می‌خواهیم از منافع خود نیز دفاع کنیم.

کشورهای جهان نباید نفت را تنها برای گرم کردن خانه‌ها و تولید برق مورد استفاده قرار دهند. به همین جهت است که ما کشورهای تولید کننده غنی، وقتی می‌گوییم غنی منظورم منابع غنی ما است، با تلاش عظیم و همه جانبه خود در صدد تولید برق هسته‌ای هستیم. ایران در نظر دارد با ایجاد نیروگاه‌های هسته‌ای، بیست و سه هزار مگاوات برق تولید کند و سرانجام از این رقم نیز فراتر خواهد رفت. ما معتقدیم کسانی که زغال سنگ دارند باید معادن زغال سنگ خود را استخراج کنند. اگر ما می‌توانستیم هم اکنون از انرژی خورشید استفاده کنیم این کار را می‌کردیم. مقاله جالبی در یکی از روزنامه‌ها دیدم که می‌گفت می‌توان با استفاده از کود حیوانی در روستاها یا سایر مراکز جمعیت، گاز تولید کرد و نیاز تمام خانواده‌های محل را برآورد. باید بگویم این فکر بسیار خوبی است، بنابراین ما باید تا سر حد امکان در مصرف نفت صرفه جویی کنیم و این کاری است که همه ما باید انجام دهیم.

دین اسلام در راه خدمت به بشریت

تعالیم بسیاری در دین مبین اسلام وجود دارد که می‌تواند برای همه ابناء بشر سودمند باشد. همانطور که در میراث گذشته شما و احتمالاً ما بسیاری چیزها هست که می‌تواند برای جهان معاصر مفید باشد. من از صمیم قلب این نظر را که دبیرخانه اسلامی باید از صورت یک گروه منزوی خارج شده و به صورت یک گروه پیشتاز برای خدمت به بشریت در آید می‌پذیرم به شرطی که دیگران نیز با ما هم عقیده باشند.

غارتگری شرکت‌های نفتی

نفت در کشور ما ملی شده است و دیگر شرکت‌های نفتی نمی‌توانند ما را غارت کنند. آن‌ها ممکن است شما و دیگران را غارت کنند اما این مسئله‌ای است که به هر حال زود یا دیر باید حل شود.

درباره استفاده از نیروگاه هسته‌ای و بکار بردن اورانیوم غنی یا اورانیوم طبیعی بی مناسبت نیست بگویم که ممکن است ما از کانادا یک یا دو یا حتی سه مجتمع اتمی خریداری کنیم، اما در مورد احتمال باج گیری هسته‌ای دیگران از ما باید بگویم که ما باصطلاح تمام تخم مرغ‌های یمان را توی یک سبد نمی‌گذاریم. من در سفر اخیر خود در استرالیا درباره خرید اورانیوم از آن کشور مذاکره کردم و با کشورهای دیگر صاحب اورانیوم نیز مذاکره خواهیم کرد و تدابیر لازم را اتخاذ خواهیم نمود تا بعداً غافلگیر نشویم.

درباره تحویل نفت به طور نسیه یا بر پایه وام‌های آسان به کشورهای در حال توسعه من نمی‌توانم از جانب تمام کشورهای عضو اوپک صحبت کنم، لیکن خودمان در موارد خاصی این کار را می‌کنیم.

پسواز گرم در دهلی نو ۱۲ مهر ماه

شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو پیش از نیم روز ۱۲ مهر ماه درمیان آیین پسواز رسمی باشکوهی سفر ۴۰ هزار کیلومتری خود را به پنج کشور سنگاپور، استرالیا، نیوزیلند، اندونزی و هند به پایان رساندند. اعلیحضرتین در این سفر پرهیجان و موفقیت آمیز با دست آوردهایی که چرخشگاهی در مناسبات خارجی ایران و مناسبات میان کشورهای آسیایی خواهد بود. مردم دهلی نو با گرم‌ترین احساس‌ها به پسواز شاهنشاه و شهبانوی ایران آمدند. بسیاری از آنان برای دیدار اعلیحضرتین با پای پیاده از جاهای دور دست با در دست داشتن پرچم‌های ایران و هند خود را به فرودگاه رسانده بودند و فریاد می‌زدند: زنده باد شاهنشاه، زنده باد دوستی ایران و هند.

ساعت ده و پانزده دقیقه اعلیحضرتین به همراه پرزیدنت فخرالدین علی احمد و بانو، بانو گاندی نخست وزیر و شماری از پایوران برجسته این کشور به فرودگاه دهلی نو تشریف فرما شدند. سپس شاهنشاه در جایگاه ویژه قرار گرفتند و دسته موزیک سرود شاهنشاهی ایران و سرود ملی هند را نواخت و احترامات نظامی انجام یافت. سپس شاهنشاه آریامهر از برابر گارد احترام دربرگیرنده یکان‌های نمونه ارتش هند، گذشتند. پس از این آیین، پرزیدنت فخرالدین علی احمد در بیاناتی گفت:

ما بدین جا آمده‌ایم تا به میهمانان عالیقدر خود اعلیحضرت شاهنشاه آریامهر و شهبانوی ایران سفر به خیر بگوییم. گفتگوهایی که در دهلی نو انجام شد، لحظات ثمربخشی که شما در هندوستان بودید، پیوندهای دو کشور را باز هم پایدارتر کرده است و همکاری‌های ایران و هند را صمیمانه تر کرده است. ما به سهم خود از گفتگوهایی که در دهلی نو انجام یافت، سود بسیار برده‌ایم.

سفر اعلیحضرتین به کشور ما بسیار کوتاه بود و اعلیحضرتین فرصت نیافته‌اند از دهلی خارج شوند و امیدواریم در سفرهای آینده اعلیحضرتین کشورمان را بیشتر مورد بازدید قرار دهند. این روستا است که هند در آنجا زندگی می‌کند. در روستاها و مزارع، در دره‌ها و کوه‌ها همه جاهایی است که هند بدان تکیه دارد و ما امیدواریم که اعلیحضرتین در دیدار آینده خود که آرزومندیم چندان دور نباشد و فرصت یابند از کارها و فعالیت هند نوین از پروژه‌های اجتماعی و صنعتی و نیز دگرگونی‌های انقلابی که در این سرزمین به شیوه انقلاب سفید ایران رخ داده است، دگرگونی‌هایی که به کشور هند چهره‌ای نوین و به مردم هند زندگی غنی تر و مرفه تری می‌بخشد، بازدید نمودند.

ما از اعلیحضرتین قلبا سپاسگزاریم که به ما فرصت دهند، یک بار دیگر از اعلیحضرتین در هند پیشباز کنیم. ما برای اعلیحضرتین تندرستی، خوشبختی و پیروزی برای ملت و دولت ایران آرزو داریم. یک بار دیگز برای شما بهترین آرزوها را می‌کنم و امیدوارم سفر خوش در پیش داشته باشید.

در این هنگام، شاهنشاه آریامهر در پاسخ به سخنان پرزیدنت هند فرمودند:

آقای رئیس جمهوری - از بیانات محبت آمیز شما نسبت به شهبانو و خودم تشکر می‌کنم و از میهمان نوازی دولت و ملت مهربان هند صمیمانه سپاسگزارم. گرچه بازدید ما از دهلی بسیار کوتاه بود، ولی موفق شدیم مذاکرات پرثمر و مثبتی در زمینه‌های مختلف داشته باشیم. همانطور که اظهار داشتید در این سفر فرصت کافی نبود تا بتوانیم از صنایع و کشاورزی و بخصوص موفقیت‌هایی که در کشور شما پس از بازدید گذشته مان طی چند سال اخیر حاصل شده است دیدن کنیم. ما بخوبی آگاهیم که علیرغم مشکلات و موانع، کشور شما به چه موفقیت‌ها و ترقیاتی دست یافته است. مطمئن هستیم که ملت بزرگ هند همچنان به وظایف معنوی خود عمل خواهد کرد، همانطور که در تاریخ طولانی و پرافتخار خود به آن مبادرت ورزیده است.

من به عنوان دوست و نماینده کشورم که با ملت شما پیوندهای تاریخی ناگسستنی داشته است، کشور شما را در حالی ترک می‌کنم که به آینده روشن و پرثمر آن اطمینان راسخ دارم. برای شما خانم گاندی سلامت و موفقیت در خدمت به کشورتان و برای ملت بزرگ هند، صلح، رفاه و موفقیت آرزو می‌کنم.

در فرودگاه مهرآباد

هواپیمای آورنده اعلیحضرتین ده دقیقه پس از نیم روز در فرودگاه مهرآباد بر زمین نشست. در فرودگاه آیین پیشباز رسمی انجام یافت. والاحضرت همایون رضا پهلوی ولیعهد ایران، و والاحضرت‌ها شاهدخت فرحناز، شاهپور علیرضا و شاهدخت لیلا و تنی چند از خاندان شاهنشاهی ایران، امیرعباس هویدا نخست وزیر، هیات دولت به همراه بانوانشان، رییس مجلس سنا، رییس مجلس شورای ملی، وزیر دربار شاهنشاهی و بانو، رییس هیات مدیره و مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران، رییس ستاد بزرگ ارتشتاران، فرماندهان نیروهای سه گانه، ژنرال آجوادان شاهنشاه آریامهر، رییس دفتر مخصوص شاهنشاهی، معاونان وزارت دربار شاهنشاهی، فرمانده گارد جاویدان و گروهی دیگر از مقامات کشوری از اعلیحضرتین پیشباز کردند.

هنگامی که هواپیمای اعلیحضرتین بر زمین نشست والاحضرت همایون ولیعهد به همراه سایر والاحضرت‌ها و چند تن از خاندان شاهنشاهی وارد هواپیما شدند و کوتاه زمانی پس از آن اعلیحضرتین از هواپیما پیاده شدند. در پای پلکان هواپیما شهردار پایتخت خوش آمد گفت و آنگاه اعلیحضرتین از برابر پیشبازکنندگان گذشتند و پس از شنیدن گزارش نظامی رییس ستاد بزرگ ارتشتاران، دو کودک خردسال دسته گل‌هایی به پیشگاه اعلیحضرتین فراداشتند. در این هنگام ۲۱ تیر توپ شلیک شد و دسته موزیک سرود ملی ایران را نواخت و شاهنشاه آریامهر از گارد احترام سان دیدند. پس از آن اعلیحضرتین از برابر هیات‌های نمایندگی کشورهایی که از آن‌ها بازدید کرده بودند، گذشتند و سپس رهسپار کاخ شاهنشاهی گردیدند.

نیز نگاه کنید به

• مصاحبه اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر با سردبیر هفته‌نامه بلیتز چاپ هندوستان در کاخ نیاوران ۱۳ فروردین ماه ۱۳۵۳
• مصاحبه اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر با سردبیر روزنامه تامیز آو ایندیا چاپ هند ۱۲ تیر ماه ۱۳۵۲
• سفر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر و علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به هند و پاکستان ۱۳ تا ۱۷ بهمن ماه ۲۵۳۶ شاهنشاهی
• بازدید رسمی پرزیدنت هند فخرالدین علی احمد و بانو بیگم عبیده احمد از ایران ۹ - ۵ تیر ماه ۲۵۳۵ شاهنشاهی
• دیدار رسمی بانو ایندیرا گاندی نخست وزیر هند از ایران ۱۲-۸ اردیبهشت ماه ۱۳۵۳
• سفر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر به پاکستان و هند ۲۳-۴ دی ماه ۱۳۴۷
• سفر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی و ملکه ثریا به هند و پاکستان ۲۵ بهمن ماه - ۱۹ اسفند ماه ۱۳۳۴