سفر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر و علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به شوروی ۲۹-۱۸ مهر ماه ۱۳۵۱

دیدار رسمی سران دیگر کشورها از ایران

تصمیم‌های مجلس سفرهای رسمی محمدرضا شاه پهلوی

درگاه محمدرضا شاه پهلوی

پادگورنی در پای پلکان هواپیما به اعلیحضرتین خوش آمد می‌گوید

آریامهر و پادگورنی از گارد احترام نیروهای سه گانه ارتش سرخ سان می‌بینند

آیین پیشباز از اعلیحضرتین در فرودگاه ونوکووای

پرونده:ShahanshahAryamehrKremlinMoscowNegotiations18Mehr1351.jpg

آریامهر در کاخ کرملین از راست: نیکلای پادگورنی، لیونید برژنف، الکسی کاسیگین

آریامهر در کاخ کرملین از راست: نیکلای پادگورنی، لیونید برژنف، الکسی کاسیگین

تاج گل بر آرامگاه لنین

اعلیحضرتین از آرامگاه بازدید می کنند

دومین دور گفتگوهای رهبران ایران و شوروی ۱۹ مهر ماه

از راست: پادگورنی، آریامهر شاهنشاه ایران، لیونید برژنف و الکسی کاسیگین

شهبانو در میهمانی چای کرملین که از سوی همسران و دختران رهبران شوروی بر پا شد

آغاز سفر اعلیحضرتین به شوروی ۱۸ مهر ماه

سفر اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر و علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به شوروی ۲۹-۱۸ مهر ماه ۱۳۵۱

رهبران شوروی و مردم مسکو پس از نیمروز ۱۸ مهر ماه هنگام ورود شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو به پایتخت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در آستانه یک سفر رسمی دوازده روزه پیشباز باشکوهی کردند. در فرودگاه « ونو کووای » شهر مسکو که فرودگاه تشریفاتی پایتخت به شمار می‌آید، نیکلای پادگورنی صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد شوروی، الکسی کاسیگین رییس شورای وزیران ( نخست وزیر) ، آندره گرومیکو وزیر خارجه، مارشال گرچگو وزیر دفاع، هموندان هیات رییسه شورای عالی اتحاد شوروی، معاون صدر هیات رییس معاونان، نخست وزیر و چند تن از وزیران شوروی و نمایندگان زن و مرد اصناف و اتحادیه‌های کارگری شوروی از اعلیحضرتین به گرمی پیشباز کردند. در فرودگاه تشریفاتی مسکو پرچم‌های ایران و شوروی در اهتزاز بود. در آیین پیشباز سفیر و هموندان سفارت شاهنشاهی ایران نیز حضور داشتند. هواپیمای جت بویینگ ۷۰۷ هواپیمایی ملی ایران با پرچم‌های ایران و درفش شاهنشاهی در جلوی آن، ساعت ۱۴ و پانزده دقیقه به هنگام تهران بر باند فرودگاه بر زمین نشست و به آرامی میان میدان فرودگاه و جایگاه پیشبازکنندگان بازایستاد. محمدرضا امیر تیمور سفیر ایران در مسکو و بانو برای پیشباز به درون هواپیما رفتند و پس از کوتاه زمانی، اعلیحضرتین از هواپیما پیاده شدند. در پای پلکان هواپیما پادگورنی و کاسیگین و دیگر پایوران شوروی از میهمانان والای شوروی به گرمی پیشباز کردند. آیین پیشباز از اعلیحضرتین از تلویزیون مسکو پخش شد و میلیون‌ها تن از مردم شوروی ورود شاهنشاه و شهبانوی ایران را تماشا کردند. پیشبازی که از اعلیحضرتین شد، پیشبازی بود بی همتا که تا به امروز از یک رهبر کشور خارجی در شوروی انجام یافته بود.

پس از آیین معرفی و آشنایی شاهنشاه آریامهر در سخنان کوتاهی به پادگورنی از سفر دوباره به شوروی ابراز خوشوقتی کردند و فرمودند که به نظر معظم له این چنین دیدارها در گسترش پیوندهای دوستانه دو کشور نقش به سزایی خواهد داشت و به ویژه آن که این دیدار میان رهبران کشورهایی صورت می‌گیرد که کشورهایشان همسایه یکدیگرند.

پادگورنی در پاسخ به شاهنشاه آریامهر گفت: این چنین دیدارها نه تنها خوبست بلکه لازم است و تجربه‌های گذشته نشان داده که این دیدارها تا چه اندازه در گسترش پیوندهای دو کشور ثمربخش خواهد بود. ما هم می‌توانیم بگوییم که بازدیدهای ما هم از کشور شما همین ثمرات را دربرداشته و دارد. شاهنشاه فرمودند: همین طور است به ویژه که فاصله دید و بازدیدهای ما خیلی طولانی نیست.

آیین پیشباز سی دقیقه به درازا کشید و در پایان شاهنشاه آریامهر و پادگورنی در یک خودرو و علیاحضرت شهبانو و همسر پادگورنی و دختر کاسیگین و همسر گرومیکو در خودروی دیگر از فرودگاه رهسپار کاخ پذیرایی کرملین شدند. در راستای جاده از فرودگاه تا کرملین با پرچم‌های دو کشور آذین بسته شده بود و آرنگ‌های بزرگ و مختلفی به زبان پارسی و روسی، چون « استوار باد دوستی میان اتحاد شوروی و ایران » و نیز « استوار باد پیوندهای حسن هم جواری و همکاری ثمربخش میان ملل اتحاد شوروی و ایران » در سراسر راه اعلیحضرتین دیده می‌شد.

نخستین دور گفتگوهای شاهنشاه

نخستین دور گفتگوهای شاهنشاه آریامهر و سه طراح عمده و اصلی سیاست کرملین دو ساعت پیش از ورود اعلیحضرتین به مسکو آغاز شد و نود دقیقه به درازا کشید. رهبری هیات شوروی را لیونید برژنف دبیر اول حزب کمونیست و مرد شماره یک کرملین به عهده داشت. نیکلای پادگورنی و الکسی کاسیگین و آندره گرومیکو مهره‌ها و طراحان دیگر کرملین، برژنف را یاری می‌کردند. در کنار شاهنشاه آریامهر، عباس خلعتبری وزیر خارجه، محمدرضا امیر تیمور سفیر ایران در مسکو، جعفر ندیم و امیر ارسلان مفخم صنیعی سرپرست اداره دوم سیاسی وزارت خارجه به گفتگو با رهبران شوروی نشستند.

نخستین دور گفتگوها با بیانات شاهنشاه آریامهر آغاز شد. فضای گفتگوها بسیار دوستانه بود و هر دو سو دیدگاه‌های خویش را نسبت به مسایل هر دو کشور ابراز داشتند و سپس به گفتگو پیرامون چگونگی پایدار ساختن پیوندها و همکاری‌های خود به سود مردم دو کشور پرداختند. مسایل وابسته به عراق نیز به گفتمان گزارده شد و رهبران شوروی برای عادی ساختن روابط بغداد کوشش خود را به کار خواهد گرفت.

در پایان گفتگوها، تاس خبرگزاری رسمی شوروی اعلام کرد که در این گفتگوها هر دو طرف گرایش مشترک را به ادامه کوشش‌های رهبران دو کشور در راستای پایداری پیوندهای دوستانه برای توسعه بیشتر همکاری‌های ثمربخش میان ایران و شوروی و به سود مردم دو کشور و استوار ساختن صلح بین المللی دوباره تاکید کردند.

میهمانی شام کرملین سه شنبه ۱۸ مهر

شامگاهان میهمانی شامی به سرفرازی ورود شاهنشاه و شهبانوی ایران در کاخ کرملین برگزار شد. در این میهمانی پرژنف، کاسیگین، گرومیکو، مارشال گرچکو وزیر دفاع و بسیاری از پایوران شوروی و هم چنین خانم « والنتیناتروشکووا » نخستین زن فضانورد شوروی حضور داشتند. همراه با اعلیحضرتین عباس خلعتبری وزیر خارجه و سایر همراهان رسمی اعلیحضرتین در سفر شوروی در این میهمانی شرکت داشتند. برژنف، پادگورنی و کاسیگین و دیگر پایوران شوروی، چند دقیقه پیش از ورود شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو به تالار پذیرایی، در تالار « یکاترین » گرد آمدند. در ساعت ۱۹ و سی دقیقه شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو به تالار « گرانرویتا یاپالاتا » وارد شدند، در این هنگام پادگورنی، هموندان کادر رهبر اتحاد شوروی و دیگر بزرگان شرکت کننده در میهمانی را به پیشگاه شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو معرفی کرد. سپس شاهنشاه و شهبانو به همراه صدر هیات رییس اتحاد جماهیر شوروی، نخست وزیر و دبیرکل حزب کمونیست به تالار پذیرایی وارد شدند.

پس از شام، پادگورنی به نمایندگی از سوی شورای عالی و دولت شوروی سخنانی به سرفرازی ورود اعلیحضرتین ایراد کرد.

آنگاه شاهنشاه آریامهر درپاسخ به سخنان پادگورنی بیاناتی ایراد فرمودند: حضرت صدر هیئت رئیسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی

از بیانات محبت آمیز آن حضرت نسبت به شهبانو و من و نسبت به کشورم صمیمانه تشکر می‌کنم. خوشوقتم که بار دیگر خودم را در کشور بزرگ و میهمان نوازی شما می‌یابم که خوشبختانه اکنون بیش از هر وقت دیگر در تاریخ دو کشور، روابط ما با آن بر پایه دوستی و حسن تفاهم و همکاری نزدیک استوار است. بطوری که می‌توان این رابطه را سرمشقی از حسن همجواری دو کشور و دو ملت در دنیای امروز دانست. بر اثر این روح تفاهم و واقع بینی متقابل، اکنون مرزهای دو کشور ما به صورت مرزهای صلح و دوستی درآمده است، و این وضع نه تنها به سود هر دو مملکت ما است، بلکه در عین حال به نفع تحکیم و آرامش بین‌المللی است. سال گذشته در چنین روزهائی کشور من در آستانه برگزاری جشن دوهزاروپانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران بود که شرکت آن حضرت در آن یکی از بهترین خاطرات ما از این جشن بزرگ تاریخ ایران است.

تذکر این نکته برای من مایه خوشوقتی است که به همین مناسبت ما شاهد انجام یکی از وسیع‌ترین فعالیت‌های فرهنگی و هنری در زمینه این بزرگداشت در کشور شما بودیم، و من مایلم در این فرصت مراتب تقدیر و امتنان ملت ایران را از دانشمندان عالیقدر عضو کنگره بین‌المللی ایرانشناسی لنینگراد و ترتیب دهندگان نمایشگاه بزرگ هنر ایران در موزه دولتی ارمیتاژ و نمایشگاه پرارزش کتابخانه دولتی لنین و کلیه دانشمندان دیگری که در مراسم متعدد علمی و هنری در آکادمی‌ها و دانشگاه‌ها و موزه‌ها و کتابخانه‌های جمهوری‌های مختلف اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در این بزرگداشت شرکت جستند و ما قسمتی از بهترین تحقیقات بین‌المللی سال گذشته را درباره تاریخ و تمدن و فرهنگ کشور خویش بدان‌ها مدیون هستیم ابراز دارم.

مسلم است که این همکاری ثمربخش علمی و فرهنگی با برنامه پنج ساله مبادلات فرهنگی دو کشور که در سفر کنونی به امضاء خواهد رسید باز هم گسترش بیشتری خواهد یافت، ولی این حسن رابطه وسیع فرهنگی تنها یکی از جنبه‌های همکاری کنونی کشورهای ما است که همکاری‌های اقتصادی و صنعتی در رشته‌های مختلف از مهمترین آن‌ها بشمار می‌رود. بطوری که می‌دانیم در سایه اشتراک مساعی متقابل حجم مبادلات کالا بین اتحاد شوروی در ظرف پنج سال اخیر بیش از پنج برابر افزایش یافته است و قرارداد توسعه همکاری‌های اقتصادی و فنی پانزده ساله آینده که بزودی بین دو کشور ما به امضاء خواهد رسید حجم این مبادلات را باز هم بیشتر خواهد کرد.

از طرف دیگر ما با خوشوقتی شاهد پایان یافتن مراحل مقدماتی ساختمان واحدهای مهم صنعتی ذوب آهن و ماشین سازی اراک هستیم که توسط مهندسان و کارشناسان اتحاد شوروی آماده کار شده‌اند. رقم صدور گاز طبیعی از کشور ما به اتحاد شوروی تنها در یک سال گذشته ۶۲ درصد افزایش یافته است.

ساختمان سد ارس کاملاً به پایان رسیده و طرفین علاوه بر استفاده از نیروی برق آن با استفاده از آب ذخیره شده در این سد سرزمین‌های وسیعی را به زیر کشت درآورده‌اند. امسال مشغول مطالعه درباره ایجاد سد دومی بر روی رودخانه ارس هستیم و بطوری که متخصصین می‌گویند امکان استفاده از آبشارهای متعدد دیگری در این رودخانه وجود دارد که دارای قدرت تولید برق قابل توجهی است.

در اجرای طرح تکثیر ماهی شیلات شمال اکنون کارشناسان شوروی با کارشناسان ما همکاری نزدیک دارند، از طرف دیگر با ایجاد شرکت مختلط حمل و نقل ایران و اتحاد شوروی در سال گذشته امکانات وسیعی برای حمل و نقل کالا به صورت ترانزیت از خاک دو کشور فراهم شده است.

برای من مایه خوشوقتی است که در سفر کنونی خود با قسمتی دیگر از مراکز مهم صنعتی کشور شما که در سفرهای گذشته فرصت بازدید از آن‌ها را نیافته‌ام آشنا خواهم شد و بار دیگر امکان آن را خواهم یافت که شاهد موفقیت‌های عظیم مملکت شما در پیشرفته‌ترین زمینه‌های علمی و صنعتی عصر حاضر باشم.

ما در کشور خویش این تلاش و کوشش موفقیت آمیز را با دیده ستایش و خوشوقتی می‌نگریم و پیشرفت روزافزون ملل اتحاد شوروی را در پرتو این کوشش‌های همه جانبه صمیمانه آرزو می‌کنم.

امروز بعد از ظهر با کمال خوشوقتی اولین دور مذاکرات بین شما و ما شروع شد. با محبت جناب آقای برژنف و بر طبق عادتی که شما دارید که اول به همسایه فرصت صحبت می‌دهید من امکان آن را یافتم که درباره مملکت خودم با شما صحبت کنم، چون اشاره به اوضاع بین‌المللی شد لازم می‌دانم متذکر شوم که ما نیز با هر چه آثار کلونیالیزم هست مخالف هستیم و عقیده داریم که ملل جنوب شرقی آسیا بخصوص مللی که نام بردید و مخصوصاً ملت ویتنام حق انتخاب آزادانه سرنوشت خود را دارند. همچنین در مورد منطقه خاورمیانه ما از روز اول گفته‌ایم که با انضمام خاک دیگران از راه زور مخالف هستیم و بدیهی است که در این مورد خواستار اجرای قطعنامه ۲۲ نوامبر ۱۹۶۷ سازمان ملل متحد می‌باشیم.

از طرف دیگر همانطور که در اروپا پایه‌های امنیت اروپایی گذاشته می‌شود و با کمال خوشوقتی می‌بینیم که در این مورد قدم‌های مهمی از قبیل امضای قرارداد بین جمهوری فدرال آلمان با دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت لهستان برداشته شده است شاید در آینده بشود برای آسیا هم فکری از این نوع کرد. بخصوص آرزوی ما آن است که هر چه زودتر اختلافات همسایه بلافاصله ما پاکستان و همسایه نزدیک مان هند از میان برود.

البته قرارداد منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای که بین دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و دولت ایالات متحده آمریکا امضاء شده است گام بزرگی است و امیدوارم این قدم اول در راه نیل به هدف‌های نهایی یعنی خلع سلاح کامل و عمومی باشد. توسعه و تحکیم هر چه بیشتر دوستی و همکاری دو کشور، سلامتی و شادکامی جناب آقای برژنف دبیر کل کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و جناب آقای پادگورنی صدر هیئت رئیسه اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و جناب آقای کاسیگین رئیس شورای وزیران اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، و ترقی و رفاه روزافزون ملل اتحاد شوروی و تقویت و استحکام صلح و تفاهم بین‌المللی را آرزومندیم.

چهارشنبه ۱۹ مهر ماه

اعلیحضرتین در تاتر بولشوی

بامدادن اعلیحضرتین تاج گلی باشکوهی بر آرامگاه لنین که در پشت دیوار بلند کاخ کرملین و در ضلع جنوبی میدان سرخ مسکو قراردارد، نهادند. اعلیحضرتین پس از نهادن تاج گل، به درون آرامگاه لنین رفتند و از آرامگاه دیگر رهبران پیشین شوروی چون ژوزف استالین، مارشال ورشیلوف و هم چنین جایگاه‌های خاکستر جسد فضانوردان جان باخته شوروی که در دیوار کاخ کرملین قرار دارد، بازدید کردند. اعلیحضرتین سپس بر آرامگاه سرباز گمنام تاج گلی نهادند. پس از این آیین شاهنشاه آریامهر برای انجام دومین دور گفتگوها با رهبران شوروی به کاخ کرملین رفتند و گفتگوها ساعت یازده و نیم آغاز شد.

دیده وران سیاسی بدین باورند که توافق‌های مسکو اثرات مهمی بر پیوندهای ایران و شوروی و اوضاع منطقه خواهد داشت. در گفتگوهای کاخ کرملین لیونید برژنف دبیر اول حزب کمونیست شوروی و طراح اصلی سیاست کرملین، رهبری هیات شوروی در گفتگوها را به گردن داشت. نیکلای پادگورنی صدر هیات رییسه و الکسی کاسیگین رییس شورای وزیران اتحاد جماهیر شوروی، آندره گرومیکو وزیر خارجه و ولادیمیر یروفیف سفیر شوروی در تهران در کنار برژنف قرارداشتند. طراحی سیاست کرملین در سال‌های گذشته در دست برژنف، کاسیگین و پادگورنی افتاده است و این سه مهره اصلی، وظیفه رهبری مناسبات مسکو با کشورهای مختلف جهان را میان خود تقسیم کرده‌اند، در جایی که برژنف مرد شماره یک در صدر رهبری گروهی کرملین قراردارد، هم چنین همه مسایل وابسته به پیوندهای مسکو با دیگر کشورهای جهان از جمله کشورهای آمریکای لاتین است. گفتگوهای رهبران ایران و شوروی در زمینه سیاست بین المللی و منطقه‌ای، بحران‌های جنوب شرقی آسیا، خاورمیانه ، دگرگونی‌های شبه قاره هند و دریاهای پیرامون، امنیت اروپا و روابط شرق و غرب دور می‌زد.

همزمان با گفتگوهای شاهنشاه آریامهر در کرملین، علیاحضرت شهبانو از انجمن مرکزی فرهنگی نابینایان مسکو بازدید فرمودند. دخنران نیکلای پادگورنی همراهان علیاحضرت شهبانو بودند و هنگام ورود آقای کارالو رییس انجمن و دیگر کارکنان مرکز به پیشباز علیاحضرت آمدند و دسته گل زیبابی به معظم له فرا داشته شد. در اتاق مدیریت معاون این مرکز که خود نابینا است گفت که مایه کمال خوش وقتی است که شهبانوی ایران به مرکز فرهنگی نابینایان ما آمده‌اند و این موضوع که شما ریاست عالیه انجمن نابینایان ایران را دارید شادی ما را دو چندان می‌کند. علیاحضرت شهبانو با ابراز سپاسگزاری، درباره سازمان و تشکیلات اداری و روش اداره این مرکز پرسش فرمودند. معاون انجمن پاسخ داد: برای اینکه ویژگی‌های ملت‌ها در نظر گرفته شود، در هر یک از جمهوری‌های پانزده گانه که مرکز فرهنگی نابینایان وجود دارد. در این انجمن ۱۸ هزار نابینا هموند می‌باشند و به ابتکار نابینایان و با کمک دولت ۴۷ سال پیش بنیاد نهاده شده است. نزدیک به ۱۴۸ باشگاه و مرکز فرهنگی در اختیار ماست، شبکه‌ای از کتابخانه‌ها نیز در اختیار داریم. در پایان علیاحضرت شهبانو دفتر یادبود انجمن را توشیح نمودند و فرمودند: « درود نابینایان ایران را به نابینایان خودتان برسانید و مطمین هستم که با نزدیکی میان دو کشور، سازمان جوان ما می‌تواند از تجربیات شما استفاده کند. سپس علیاحضرت شهبانو از مرکز دست افشانی کودکانی که پدر و مادرشان نابینا هستند و مرکز ضبط صوت برای آموزش نابینانان از راه شنیداری بازدید کردند.

• 

  علیاحضرت در انجمن نابینایان

• 

  در بخش آموزش از راه شنیداری

پس از نیمروز علیاحضرت در میهمانی چای که به افتخار معظم لها در کاخ کرملین بر پا گردیده بود، شرکت جستند. در این میهمانی دختر پادگورنی صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی، همسر آندره گرومیکو وزیر امور خارجه شوروی، همسر یروفیف سفیر شوروی در دربار شاهنشاهی و بانو نینا تراوشکوا رییس انجمن زنان شوروی و همسر سفیر ایران در شوروی و هموندان سفارت شاهنشاهی در مسکو نیز بودند.

در پایان میهمانی چای و دور دوم گفتگوهای رهبران ایران و شوروی، اعلیحضرتین روسای هیات‌های سیاسی مقیم مسکو را به پیشگاه شاهانه پذیرفتند. باریابی سفیران و رییس‌های هیات‌های سیاسی در سفرهای رسمی رهبران کشورها، همواره بخشی از برنامه‌های رسمی به شمار می‌رود، در تهران نیز این برنامه هنگام دیدارهای رسمی سران دیگر کشورها انجام می‌پذیرید. در این آیین که در کاخ وزارت خارجه شوروی برگزار شد، رییس تشریفات دولت شوروی، سفیران و رییس‌های هیات‌های سیاسی در مسکو را یک به یک به پیشگاه اعلیحضرتین شناساند. شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو هنگام گذشتن از برابر صف بلند هیات‌های سیاسی با آنان دست دادند و برخی به گفتگو پرداختند.

شامگاهان اعلیحضرتین به دیدن باله فندق شکن اثر چایکوفسکی در بولشوی تاتر مسکو رفتند.

پنجشنبه ۲۰ مهر ماه دیدار از شهرک فضانوردان

شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو بامداد پنجشنبه ۲۰ مهر ماه را میهمان فضانوردان شوروی بودند. اعلیحضرتین همراه با پادگورنی صدر هیات رییسه اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به دیدار شهرک فضانوردان در پیرامون مسکو در میان جنگلی زیبا پرداختند. این نخستین بار بود که رهبر یک کشور خارج از بلوک شرق با تشریفات رسمی از این شهرک دیدن می‌کرد. مارشال «گرچکو » وزیر دفاع شوروی، فضانوردان برجسته شوروی و چند تن از عالی‌ترین پایوران کشوری و لشکری شوروی به پیشباز اعلیحضرتین آمدند. فضانوردان برجسته شوروی خانم والنتینا تراشکوا و همسرش آندره نیکلای و هم چنین « شالاتاف » نخستین فضانوردی که در فضا پرواز آزاد انجام داد و هم چنین سایر فضانوردان و « بروگووی» و « گورباتکو » و دیگران راهنمایی و پذیرایی از شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو را عهده دار بودند.

شهرک فضانوردان جایی است که فضانوردان شوروی در آن آموزش می‌بینند. هم چنین، جای زندگی آنان و سایر کارمندان و کارکنان پروژه‌های فضایی شوروی است. اعلیحضرتین در بخش‌های گوناگون شهرک فضانوردان، نمونه‌هایی از سفینه‌های سایوز شوروی، مدل ایستگاه خودکار سالوت و هم چنین چگونگی سیستم‌های کنترل برنامه ریزی و محاسبات فضایی بازدید فرمودند. در این دیدار شاهنشاه آریامهر درون مدل سفینه سایوز رفتند و خود کیفیت عملیات در اتاقک فرماندهی سفینه‌های سایوز را آزمایش نمودند. اعلیحضرتین هم چنین از موزه شهر فضانوردان بازدید کردند، بخشی از این موزه برای اشیا، پوشاک و یادگارهای فضانوردی «یوری گاگارین » نخستین انسان فضانورد ویژه شده است. در این بازدید شاهنشاه آریامهر در بیاناتی کوشش‌های فضانوردان شوروی را ستودند و فرمودند:

از اولین روزی که نخستی فضانورد شوروی از کشور شما به فضا سفر کرد و انظار مردم جهان را متوجه خود ساخت، من و مردم کشورم با کمال علاقه و کنجکاوی و حس احترام نسبت به شخصیت و زندگی فضانوردان شوروی توجه داشتیم. البته نخستین قهرمان شما نه فقط یک چهره ملی بود بلکه جنبه جهانی داشت، اکنون نیز کارهایی که شما می‌کنید، اکتشافات شما، اطلاعاتی که با خود می‌آورید به نفع نسل‌های آینده است و به کشف امور کائنات کمک زیاد می‌کند. از صمیم قلب سلامت و موفقیت شما فضانوردان فعلی و فضانوردان دیگری را که در آینده به شما خواهند پیوست و موفقیت‌های بعدی شما را که مسلماً در تحکیم صلح و همکاری و تفاهم بین‌المللی مؤثر خواهد بود آرزو می‌کنیم و موفقیت‌های شما را تبریک می‌گویم و به نوبه خود سلامت شخص حضرت صدر هیئت رئیسه شورایعالی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و فضانوردان و کسانی را که در این شهر مشغول هستند و همچنین دوستی خلل ناپذیر ملت‌های ایران و شوروی و نیز دوستی و تفاهم کلیه ملل جهان را آرزومندم.

پس از بیانات آریامهر شاهنشاه ایران، پادگورنی صدر هیات رییس شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی سخنانی ایراد کرد. به هنگام بازگشت در راستای راه انبوهی از مردم مسکو گرد آمده بودند و به شاهنشاه و شهبانوی ایران ابراز شور و احساسات می‌کردند. پس از نیمروز علیاحضرت شهبانو از کتابخانه لنین دیدن نمودند.

• 
• 
• 
• 

آدینه ۲۱ و شنبه ۲۲ مهر ماه بازدید از تالین پایتخت استونی

شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو پیش از نیمروز با آیین پسواز رسمی رهبران اتحاد شوروی، از مسکو به شهر زیبای و توریستی « تالین » مرکز جمهوری استونی پرواز کردند. در فرودگاه مسکو آیین پسواز با بودن پادگورنی صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی، کاسیگین نخست وزیر شوروی، آندره گرومیکو وزیر امور خارجه، مارشال گرچکو وزیر دفاع و همه فرنشینانی که هنگام ورود اعلیحضرتین در فرودگاه مسکو بودند، انجام یافت. اعلیحضرتین که از سوی روبن صدر هیات رییسه شورای عالی « لیتوانی » همراهی می‌شدند، پس از پایان آیین پسواز با یک جت روسی از مسکو به سوی تالین پرواز کردند. هواپیمای اعلیحضرتین ساعت ۱۲ و پنج دقیقه به هنگام تهران در فرودگاه تالین بر زمین نشست. در پای پلکان هواپیما آقای آرتوروادر صدر هیات رییس شورای عالی جمهوری استونی و بانو ،آقای والتر کلاوسون رییس شورای وزیران، آرنولد گرین و وزیران جمهوری استونی، وزیران جمهوری استونی، رییس‌های اداری و شماری از زنان و مردان و کودکان شهر تالین که پرچم‌های ایران و شوروی و تالین را در دست داشتند به پیشباز شاهنشاه و شهبانوی ایران آمدند.

صدر هیات رییسه شورای عالی استونی ورود اعلیحضرتین را خوش آمد گفت و پس از انجام آیین شناساندن فرنشینان استونی، چند دختر با پوشاک محلی پیش دویدند و شاخه گل‌هایی فراداشتند. آنگاه اعلیحضرتین در برابر صف مردم که پرچم‌های ایران و شوروی و جمهوری استونی را در دست داشتند و از شادی و شور روی پا بند نبودند، به آنان گفتند بسیار خوشوقتم که به سرزمین زیبای شما سفر می‌کنم و برای شما آرزوی تندرستی و پیروزی دارم. مردم با شنیدن این جمله شاهنشاه برای آریامهر کف زدند. آنگاه اعلیحضرتین با خودرو رهسپار شهر « تالین » و اقامتگاه ویژه شدند.

نخستین دور گفتگوهای شاهنشاه آریامهر و رهبران جمهروی استونی در مقر صدر هیات رییسه جمهوری استونی انجام یافت. در این گفتگوها که ۴۰ دقیقه به درازا کشید، شاهنشاه و صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری استونی پیرامون جستارهای مورد علاقه گفت و گو کردند.

علیاحضرت شهبانو از یک کودکستان و یک کلخوز یا مزرعه اشتراکی در تالین دیدن کردند. در این بازدید رییس کلخوز یکی از سازهای موسیقی محلی استونی به نام « کانل » را به علیاحضرت شهبانو پیشکش کرد. شهبانو فرمودند ما در ایران نیز چنین سازی داریم که « سنتور » نامیده می شودو آن را با مضراب می‌نوازند. شهبانو پس از دستینه کردن، دفتر کلخوز، از کودکستان رهسپار کارخانه شیرنی پزی « کارول » در تالین شدند. هنگام ورود علیاحضرت و همراهان به کارخانه، معاون وزارت صنایع گازی جمهوری استونی خوش آمد گفت و مدیر و کارکنان کارخانه مقدم علیاحضرت شهبانو را گرامی داشتند و شهبانو از بخش‌های گوناگون کارخانه چون شکلات سازی دیدن کردند.

علیاحضرت شهبانو در این بازدید فرمودند از این که در کارخانه خود از مواد اولیه کشور ما به کار می‌برید بسیار شادمانم، شادمانم که ما هم سهمی در موفقیت کارخانه شما داریم، هم چنین ما کارخانه‌های زیادی در تولید شیرینی، شکلات و بیسکویت در ایران داریم و بخشی از آن را نیز صادر می‌نماییم. البته این کارخانه‌ها وابسته به بخش خصوصی است، اما کارخانه‌های بزرگ ما دولتی هستند. معاون وزارت صنایع گازی ابراز داشت که به افتخار علیاحضرت شهبانو یک گونه شیرینی جدید خواهیم ساخت و یک جعبه از نمونه همه فرآورده‌های کارخانه را به پیشگاه علیاحضرت شهبانو فرا خواهیم داشت.

علیاحضرت شهبانو سپاسگزاری کردند و فرمودند بازدید بسیار جالب و شیرینی بود و نام‌های آرزو، پیک ، دریا، و ترانه که برای تولیداتتان برگزیده‌اید بسیار زیباست. من در ایران سپارش خواهم کرد که از چنین نام‌هایی نیز برای تولیدات کارخانه‌های شکلات و بیسکویت به کار گرفته شود. در این دو بازدید همسر صدر هیات رییسه شورای عالی استونی، تیمسار تدین، شجاع الدین شفا، دکتر ایادی و مالک و بانو خزیمه علم نیز بودند.

آدینه شب هنگام از سوی صدر هیات رییسه شورای عالی اتحاد شوروی میهمانی به افتخار شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو برگزار شد. در این میهمانی صدر هیات رییسه به اعلیحضرتین خوش آمد گفت و در باره دوستی ایران و اتحاد جماهیر شوروی بیاناتی ابراز داشت.

در پاسخ صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری استونی سخنانی ایراد کردند و از دیدار از استونی ابراز خوشوقتی فرمودند:

حضرت صدر هیئت رئیسه شورایعالی جمهوری سوسیالیستی استونی

این اولین بار است که به شهبانو و من فرصت داده شده است که به این قسمت از جمهوری اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی کشور دوست و همسایه خود سفر کنیم و طبعاً می‌توانید تصور کنید که ما برای مشاهدات خود در این سرزمین چقدر اهمیت قائلیم. اضافه بر ارقام جالب توجهی که درباره ترقیات سی ساله این جمهوری ذکر کردید ما زیبائی‌های کشور شما را همراه با زیبائی‌های مردم آن به چشم دیدیم. فردا نیز قسمت دیگری از زندگی و فعالیت ملت شما را خواهیم دید و از هم اکنون یقین دارم که یادگار بسیار خوبی از این سفر با خود به ارمغان خواهیم برد.

خوشوقتیم که می‌بینیم جمهوری شما در روابط دوستی و حسن همجواری و روابط اقتصادی بین مملکت ما و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی نقش شایسته‌ای ایفا می‌کند و چون روابط ما و اتحاد شوروی با قراردادهائی که امضاء کرده‌ایم در آینده توسعه باز هم بیشتری خواهد یافت یقیناً در این مورد نیز جمهوری شما سهم مؤثری خواهد داشت.

در این فرصت برای ملت نجیب استونی و برای تشکیلات شما و همچنین برای همکاری و دوستی و حسن تفاهم روزافزون ملل ایران و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و برای شخص شما و بانو بهترین آرزوهای خود را ابراز می‌دارم.

در دومین روز دیدار از تالین اعلیحضرتین از جاهای تاریخی و دیدنی این شهر زیبا دیدن کردند. دیدارها از ساعت ده بامداد آغاز شد. آعلیحضرتین نخست از یک موزه روستایی در شهر تالین دیدن کردند، در این موزه، خانه های روستایی، و کاچال روستاییان از یک قرن پیش تاکنون نگاهداری می شود. در این موزه گروهی از دختران شهر تالین با پوشاک محلی برنامه های پایکوبی و دست افشانی در پیشگاه اعلیحضرتین اجرا کردند. پس از دیدار از این موزه روستایی، کلیسای قدیمی شهر تالین نیز مورد بازدید اعلیحضرتین قرار گرفت. سپس شاهنشاه آریامهر و علیاحضرت شهبانو در برج کهن شهر تالین برنامه های گروه کر مجلسی شهر تالین را تماشا کردند. این کر که در سراسر جهان پرآوازه شده است، قطعه هایی از آوازهای محلی استونی و هم چنین موسیقی کلیسایی را برای اعلیحضرتین اجرا کرد. شاهنشاه و شهبانوی ایران هنگام گشت در شهر تالین از جای برگزاری فستیوال های آواز در هوای آزاد دیدن فرمودند. پس از آن، از بلندترین جای شهر، شهر تالین و بندرگاه آن را تماشا کردند و پاسی از نیم روز گذشته به اقامتگاه ویژه بازگشتند.

۲۲ مهر ماه شاهنشاه آریامهر پس از نیمروز به همراه صدر هیات رییسه شورای عالی استونی از یک کارخانه ابزار و تجهیزات الکتریکی در شهر تالین دیدن کردند. رییس کارخانه در این بازدید خوش آمد گفت و گزارشی به آگاهی همایونی رسانید. پس از گزارش رییس کارخانه، شاهنشاه و صدر هیات رییسه استونی و همراهان از کارخانه دیدن کردند و دختران و زنان کارخانه که ۸۰٪ کارگران را تشکیل می‌دادند، شاخه گل‌هایی به شاهنشاه فراداشتند و درخواست کردند که نیمی از گل‌ها به مناسبت زادروز علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی به معظم لها بدهن.

هنگام این بازدید گروه زیادی از کارگران با کف زدن‌های پیوسته به شاهنشاه ایران ابراز احساسات کردند. در پایان این بازدید شاهنشاه به مدری کارخانه فرمودند به شما برای اداره و فعالیت چنین کارخانه آخرین سیستم و تمیزی تهنیت می‌گویم و مطمین هستم که همه هدف‌هایی را که دارید به خوبی انجام خواهید داد.

• بیانات اعلیحضرت محمدرضا شاه پهلوی آریامهر در پاسخ سخنان صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری استونی در آیین زادروز شهبانو ۲۳ مهر ماه ۱۳۵۱
• بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر در میهمانی شام رسمی در پاسخ سخنان صدر هیات رییسه شورای عالی جمهوری قزاقستان ۲۷ مهر ۱۳۵۱
• بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر در میهمانی شام رسمی در پاسخ سخنان رییس شورای اجرایی شهر سوچی ۲۹ مهر ماه ۱۳۵۱