جشنواره توس

شهبانو فرح پهلوی

جشنواره توس

درگاه محمدرضا شاه پهلوی

اعلیحضرت رضا شاه بزرگ آرامگاه فردوسی را پس از کنگره هزاره فردوسی می‌گشایند ۲۰ مهر ماه ۱۳۱۳ توس

آرامگاه فردوسی توس

شاهنامه بایسنقری فردوسی، توس

صحنه‌ای برجسته از شاهنامه فردوسی در نمایشگاه توس

اسکندر مقدونی در گفتگو با درخت گویا

جشنواره توس ۲۲ تا ۲۷ تیرماه جلوه‌ای از شکوه ملی و خویشتن گرایی ایرانیان و بزرگداشت فرهنگ ایرانی یکی از اندیشه‌های خردمندانه علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی است که سرآغاز آن چهل سال پیشتر زمانی که فرمان اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ نخستین گردهمایی برای بزرگداشت فردوسی داده شد بود.

در آستانه هزارمین زادروز استاد ابوالقاسم فردوسی وزارت معارف دستور یافت که در مهر ماه ۱۳۱۳ هزارمین زادروز فردوسی را جشن بگیرد تا شاهنامه‌شناسان از سراسر گیتی از میهن‌پرستی و ایده‌های ارجمند فردوسی که در چامه‌های فردوسی در شاهنامه تارهای وجود هر ایرانی را به لرزه در می‌آورد یادآورند. همه دانشمندان ادبیات و ادب شناسان و پژوهشگران شاهنامه این ایده را ستودند و در جشن هزاره فردوسی شرکت کردند. پس از پایان کنگره شرکت کنندگان راهی توس شدند. اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ در آیین باشکوه و بی‌همانندی با سخنان خود آرامگاه فردوسی را گشودند جایی که همواره زیارتگاه ایران‌پرستان بوده و هست.

به فرمان اعلیحضرت همایون رضا شاه بزرگ آرامگاه استاد ابوالقاسم فردوسی ساخته شد. در روز ۲۰ مهر ماه ۱۳۱۳ رضا شاه بزرگ در آیین رسمی آرامگاه فردوسی را گشودند. به دستور رضا شاه بزرگ وزارت معارف برای بزرگداشت هزارمین سالروز فردوسی هزاره فردوسی را در دبیرستان دارالفنون از روز ۱۶ - ۱۲ مهر ماه ۱۳۱۳ برگزار کرد.

سازمان جشنواره توس به ریاست عالیه شهبانو فرح پهلوی در سال ۱۳۵۳ خورشیدی بنیان شد. این سازمان برگزار کننده جشنواره توس برای بزرگداشت استاد ابوالقاسم فردوسی توسی و شاهنامه بود. از نخستین وظایف سازمان فراخواندن بزرگان ادبیات پارسی و شاهنامه شناسان ایرانی و خارجی به توس و برگزاری جشنواره همه ساله توس بود. علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی نخستین جشنواره توس را در ۲۲ تیر ماه ۱۳۵۴ خورشیدی در تالار فردوسی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی گشودند. آرمان برگزاری جشنواره توس، زنده کردن روح جوانمردی از راه بازگو کردن داستان‌های حماسی، اخلاقی و پهلوانی است و بازگشت به ریشه‌های باستانی فرهنگ و اقوام ایرانی. جشنواره توس با ترتیب دادن برنامه‌های جانبی شامل نمایش، نگارگری ایرانی، نقاشی قهوه خانه‌ای سینما، موسیقی، نقالی، ورزش باستانی، و نمایشگاه‌های بی شمار به یک فستیوال ملی تبدیل گردید و شاهنامه و فردوسی را به میان مردم برد.

روز ۱۰ اردیبهشت ۱۳۴۷ آرامگاه فردوسی پس از نوسازی و تعمیر و مقاوم سازی دوباره گشوده شد گروهی از مسئولان، استادان و دانشجویان دانشگاه فردوسی در آیین رسمی گشایش شرکت داشتند. پس از بازگشایی آرامگاه فردوسی، نام دانشگاه مشهد به دانشگاه فردوسی تغییر یافت.

سازمان جشنواره توس

شهبانو فرح پهلوی در شهریور ماه ۱۳۵۳ پس از پایان جشن هنر شیراز و ارزیابی دستاوردهای آن گفتند:

«

در جشن هنر شیراز امسال این فکر به وجود آمد که شاید جشنی در توس برپا شود، جشنی مربوط به شاهنامه و آن سنت نقالی و حماسه سرائی، البته این فکر، فکر جالبی است، برای شاهنامه سازمانی درست شده‌است. اکنون امیدوارم که با همکاری وزارت فرهنگ و هنر و کمک دستگاههای دیگر، همه ساله یک جشن برپا شود، جشنی مربوط به شاهنامه از نظر حماسه سرایی، داستان‌های ایرانی، شعر و بخصوص از لحاظ آثار هنری شاهنامه مانند مینیاتورهای آن و چیزی‌های دیگر که بدان مربوط است........ امیدوارم با ترتیب دادن این جشن سنت‌هایی که داشت از بین می‌رفت زنده شود و حفظ گردد....

»

مهرماه سال ۱۳۵۳ در سازمان نوبنیاد جشنواره توس، نشستی برای سازمان دادن به این جشنواره به ریاست رضا قطبی برپا شد. مدیر عامل جشن و هنر و نمایندگان وزارت فرهنگ و هنر و "بنیاد شاهنامه"، فرخ غفاری قائم مقام جشن هنر، دکتر ضیاءالدین سجادی استاد دانشگاه سرپرست رادیو تلویزیون خراسان، دکتر فروغ، دکتر ستاری، دکتر دبیر سیاقی، ایرج جهانشاهی و مهدی غروی نیز در این نشست بودند. رضا قطبی درباره پیدایش جشنواره توس و برگزاری و سازمان آن سخنانی ایراد کرد. در همین نشست دکتر ضیاءالدین سجادی به عنوان مدیر جشنواره برگزیده و به پیشگاه شهبانو فرح پهلوی معرفی شد.

سازمان جشنواره توس برای برگزاری جشنواره توس زیر نظر رییس و هیات امنا اداره می‌شد و دارای شخصیت حقوقی بود. سازمان جشنواره توس چهار بخش داشت:

• گشایش و تشریفات
• کنگره علمی
• برنامه‌های هنری
• انتشارات سازمان

ویژگی‌های پیش بینی شده جشنواره توس چنین بودند::

• الف: آرمان اصلی جشنواره در سال نخست بزرگداشت فردوسی توسی آفریننده شاهنامه می‌باشد و پس از اجرای نخستین جشنواره درباره چگونگی دیگر جشنواره‌ها تصمیم گرفته خواهد شد.
• ب: جشنواره به شکل یک فستیوال ملی گسترده با شرکت هر چه بیشتر مردم و جوانان برگزار خواهد شد. کنگره کوچک علمی در مشهد برپا و فرامون‌های دیگر جشنواره در آن کنگره بررسی خواهد شد.
• ج: در کنگره علمی کوچکی که برپای خواهد گردید، شماری از دانشمندان ایرانی برای سخنرانی فراخوانده خواهند شد و کوشش می‌شود که نمایندگان مجامع علمی و فرهنگی جهان نیز در کنگره شرکت داشته باشند، گروه دانشمندان ایرانی فراخوانده شده به جشنواره، تنها در نشست‌ها برای گفتگو و سخن‌سنجی شرکت می‌کنند. جشنواره یادنامه‌ای دربرگیرنده نوشتارهای علمی که از سوی شرکت کنندگان و دوستداران به کنگره علمی داده شده است را به چاپ خواهد رساند.
• د: شرکت مردم در جشنواره توس از راه برگزاری نمایشگاه‌هایی از نقاشی‌های قهوه خانه‌ای، برپایی مجالس نقالی و شاهنامه خوانی، اجرای موسیقی محلی خراسانی و ورزش‌های باستانی انجام خواهد گرفت. در راه گسترش این هنرها و برانگیزاندن مردم به شرکت در نقالی و شاهنامه‌خوانی برنامه‌های گسترده سازمان داده خواهد شد.
• ه: برای واکشیدن جوانان به جشنواره توس هم‌آوردهایی (مسابقه) برای نوشتن نمایشنامه، نمایش، فیلمنامه، فیلم موسیقی نامه و داستان و نقاشی بر پایه شاهنامه، برقرار خواهد شد و دو وزارتخانه فرهنگ و هنر و آموزش و پرورش این برنامه را به انجام خواهند رساند.

نخست قرار بر آن شد که جشنواره توس در هفته سوم تیرماه که دربرگیرنده "روز تیرگان" نیز هست برگزار شود، ولی سرانجام همه با هفته چهارم ۲۲ تا ۲۷ تیر ماه همداستانی کردند.

در وزارت فرهنگ و هنر، در نشستی که با بودن وزیر فرهنگ و هنر و نمایندگان "بنیاد شاهنامه" برگزار شد، قرار بر این شد که "بنیاد شاهنامه" برنامه‌ریزی جشنواره توس را به گردن بگیرد و آن را به نوشتار درآورد. سپس برنامه ریخته شده از سوی بنیاد از سوی وزارت فرهنگ و هنر زیر سرپرستی آقای کاشفی مدیرکل همکاری‌های دیداری و شنیداری اجرا خواهد شد. همکاری با تهیه‌کنندگان نمایشنامه و نمایش و جوانان هنرمند کارشناس و آماتور که در زمینه نمایش کار می‌کنند به "بنیاد شاهنامه" و "دانشکده هنرهای دراماتیک" سپرده شد. سازمان جشنواره توس هم چنین دبیر کل و رییس‌های بخش‌های پژوهش و پژوهشگران "بنیاد شاهنامه" در دو گروه به همکاری و هنبازی در جشنواره فراخواند.

پس از پایان نشست‌های آماده‌سازی و برنامه‌ریزی "جشنواره توس"، در نشستی با بودن رییس و هموندان سازمان جشنواره توس، بر آن شدند که جشنواره همه ساله برگزار شود و حماسه شاهان و شخصیت آهنین سراینده‌اش خمیرمایه و گرانیگاه این جشنواره باشد و جشنواره درکنار "شاهنامه" برجای ماندنی جاودانه استاد فردوسی، درخشش‌های دیگری از فرهنگ و هنر ملی ایران که بیشتر به خراسان، سرزمین آزادگان پیوند دارد را به نمایش بگذارد.

نخستین جشنواره توس

علیاحضرت شهبانو فرح پهلوی در روز دوشنبه بیست و دوم تیر ماه سال ۱۳۵۴ خورشیدی وارد مشهد شدند و پس از بازدید از نمایشگاه‌های هنری در مشهد که برای بزرگداشت فردوسی برپا شده بود رهسپار توس شدند. در ورودی پهنه باغ توس نمایندگان مردم خراسان به ویژه مردم توس در دو سوی ورودی ایستاده بودند و در آیین باشکوه و ویژه‌ای ورود علیاحضرت شهبانو را گرامی داشتند.

دکتر پرویز ناتل خانلری اداره کننده جلسه بود. مدیر جشنواره با چامه‌هایی از شاهنامه فردوسی سخن آغاز کرد. نوشتاری از استاد جلال الدین همایی که به سبب بیماری در جشنواره نبود، خوانده شد. استاد همایی به نابخردانی اشاره کرده بود

...که زبان فارسی را به تباهی می‌کشند و چه بسا که در کتاب‌ها و روزنامه‌ها به عنوان چامه و مفاله و پژوهش ادبی جمله‌های ناهنجار و نادرست به چشم می‌خورد که روح فردوسی و سعدی از آن بیزار و در شکنجه‌است و اگر در روی این پاشنه بگردد، دیری نمی‌گذرد که نسل بعد دیگر به هیچ وجه توان فهم و درک شاهنامه و دیگر کارهای ادبی ندارد....

بزرگان ادب ایران و فردوسی و شاهنامه شناسانی چون دکتر علی اکبر فیاض، مهدی غروی، دکترغلامحسین یوسفی، و علی رجایی در جشنواره‌ها سخنرانی‌های علمی ایراد کردند.

در جشنواره فیلمی از فریدون رهنما به نام پسر ایران از مادرش بی خبر است نشان داده شد. پیش از این از رهنما کار دیگری بنام سیاوش در تخت جمشید بر روی پرده آمده بود. فریدون رهنما با نمایش این دو فیلم نشان داد که فرهنگ ایران برای نشان دادن حماسه‌های ایرانی به تصویر پردازی نیاز دارد. فیلم کار روشنفکرانه‌ای بود. زندگی نامه‌ای که نومیدی‌ها و تلخی‌هایی که زاییده «عدم تفاهم» است بیان می‌کرد. هم چنین فیلم "گود مقدس زورخانه" نیز در جشنواره توس بر روی پرده آمد.

نقالی و نمایش گوشه دیگری از جشنواره توس بود. مرشد ترابی، نقالی را از گوشه قهوه خانه به میان میدان آورده بود. نقال چابک و ریز نقش به نظر می‌رسید، حرکاتی شیرین و پرکشش و سدا و غریوی پر توان و رعدآسا داشت. دو دست را که بر هم می‌کوفت، سدا درون آرامگاه حکیم می‌پیچید. مرشد نقل جنگ رستم و اشکبوس را می‌کرد و با عصای نیم زرعی و آداب اصیل نقالی بارها تماشاگران را به آفرین گویی واداشت، گاه عصا را شمشیروار به حرکت در می‌آورد و گاه عصا نقش اسبی تیز رو را می‌گرفت. با فراز و نشیب سدا، مرشد حرفش را به کرسی می‌نشاند و با سود جستن از چامه و سخنان ناسروده و بلندنامه خوانی (طومار)، نیرو و کشش شاهنامه را نشان می‌داد.

در جشنواره توس چند مرشد دیگر در نقالی درخشیدند، مرشد ابوالحسنی، مرشد صادق علی شاه، مرشد باقر، و آن که جوشش "مهر ایران" را به رگ‌ها فرستاد و پهلوان را به میدان آورد تا عشق ایران را حماسه جاودان کند، مرشدی به نام مرشد رادی بود. مرشد رادی به یاری ضرب زورخانه و آوازی بی همتا، عشق به ایران را نشان داد.

در نخستین جشنواره یک خشت مال چامه سرا با فیلم «شاهنامه و مردم» به کارگردانی حسن ترابی به همه معرفی شد. در این فیلم کارگردان پیوند گروه‌های گوناگون را با چامه‌های استاد ابوالقاسم فردوسی به تصویر در آورده بود. ارزش این فیلم در خشت مال و جامه سرایی بود به نام «حیدر یغما» که نقاشی و عملگی می‌کرد و در این فیلم رل خود را بازی می‌کرد.

در کنار هنرهایی که پایگاه مردمی پیدا کرد نقاشی‌هایی بود که در قهوه خانه‌ها، سر بینه‌های گرمابه‌های همگانی، سقاخانه‌ها، تکیه‌ها، قصابی‌ها و امام زاده‌ها آویخته می‌شد. در این شیوه هنرمند با یاری گرفتن از رنگ و روغن، کرباس؛ و گاهی تخته و با الهام از داستان‌های حماسی فردوسی یا رواین‌های مذهبی نقش‌هایی می‌آفرید. فرح پهلوی به سبب اصالت و مردمی بودن این هنر پشتیبان آن شدند و کلکسیونی از این روش نقاشی را به موزه نگارستان هدیه دادند.

در نمایشگاه جشنواره توس، تابلوهای قهوه خانه‌ای و خیالی سازی که برای داستان‌های فردوسی کشیده شده بود گردآوردی گردیده و به نمایش گذاشته شد. چشمگیر ترین آنها جنگ رستم و دیو سفید، گذشتن سیاوش از آتش، و جنگ رستم و خاقان چین بود.

۲۲ سخنرانی سودمند توسط دانشمندانی از ایران، ، پاکستان، هند، لهستان، انگلستان، شوروی، ترکیه، و آلمان ایراد شد که بحث و گفتگوهای سازنده‌ای را به دنبال داشت.

دومین جشنواره توس

دومین جشن طوس از دوشنبه ۱۴ تیر تا جمعه ۱۸ تیر ۱۳۵۵ در حضور شهبانو فرح پهلوی در تالار فردوسی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد برگزار شد.

در این جشنواره بزرگداشت از فرمان رضا شاه به برگزاری هزاره فردوسی و ساختمان آرامگاه فردوسی انجام گرفت و این رضاشاه بود که هویت ایرانی را ۴۲ سال پیش از این تاریخ در جلوی مقبره فردوسی به ایران بازگرداند.

در این جشن ۹ سخنرانی مجموعاً ۹ سخنرانی از دانشمندانی از ایران، ایالات متحدة آمریکا، آلمان فدرال، و یوگسلاوی ایراد شد. از آلمان هانس مولر و از آمریکا شیلا بلر و مارینا سیمپسون، از یوگسلاوی زکا بشیر، از ایران ضیاالدین سجادی، مهدی غروی، انجوی شیرازی، احمد علی رجایی، علی رواقی سخنرانی کردند.

هانس مولر زندگی فردوسی و شاهنامه و تاثیر آن بر ادبیات آلمانی قرن هجده و نوزده را بررسی کرد که در این دوره حس ملی بودن نیز آلمان و فردوسی سرمشق شعرای المانی شد. مانند اگوست هاینریش هوفمن فون فارلرز لبن ما که سرود ملی المان را نوشت. هاینریش هاینه چامه‌ای در باره فردوسی نوشته‌است در این چامه دلسردی فروسی را از سلطان محمود غزنوی به شعر بیان کرده‌است و هاینریش هاینه در چامه‌های خود از بی اعتنایی به چامه سرایان گله کرد.

سخنرانی‌هایی تقدیم به عمرخیام نیشابوری انجام گرفت که سی سال پس از مرگ فردوسی در نیشابور زاده شد.

سومین جشنواره توس

سومین جشن طوس، که در تیر ماه ۱۳۵۶، در تالار فردوسی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی تشکیل شد. ۱۹ سخنرانی علمی را دانشمندانی از کشورهای ایران، مصر، ژاپن و ترکیه ایراد کردند.

چهارمین جشنواره توس

جهارمین جشنواره توس در تیر ماه ۱۳۵۷ در حضور شهبانو فرح پهلوی با انجام ورزش‌های زورخانه‌ای آغاز شد. گود زورخانه جولانگاه پهلوانان ورزش‌های باستانی بود. در جهارمین جشنواره از میان ۶۶۷ کشتی گیر از شانزده شهر و بخش سرزمین خراسان، هشتاد و چهار پهلوان انتخاب شدند نا همراه با پهلوانان زابلی دست و پنجه نرم کنند. پس از کشتی‌های محلی ایرانی در جایگاه ویژه‌ای در آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی برنامه‌های موسیقی دو تار و آواز شمال خراسان اجرا شد. دیدار هنرمندان بخش حمرا و گل افروز که نوازندگان دو تار بودند و نیز تماشای برنامه‌های آق مراد چاریوف اجرا کننده موسیقی ترکمنی ساعت‌ها به درازا کشید.

شاهنامه خوانی، نمایش فیلم «لات جوانمرد» جند تاتر نمایش عروسکی و فیلم شاهد از بوریس گیمیاگروف در سینمای شهر فرنگ مشهد نمایش داده شد. نمایشی از پوریای ولی نوشته محمد هاشمی با استفاده از نوشته‌های کهن بر روی صحنه رفت. برنامه‌های نمایشی دیگری چون گرگین و خوبچهر، گیل گمش و صدای پای فریدون در جشنواره چهارم توس اجرا شد. درگوشه‌ای دیگر در آرامگاه خیام قطعاتی از موسیقی ایرانی به وسیله گروه سماعی به ترنم در آمد.

انقلاب اسلامی

پس از انقلاب اسلامی چند سالی جشنواره توس برگزار شد. سپس وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزاری جشنواره‌های فرهنگی ایران را بر عهده گرفت. اکنون جشنواره فرهنگی هنری امام رضا -شمس توس هر سال در استان خراسان برگزار می‌شود.

دانشگاه فردوسی به دانشگاه مشهد تغییر نام داد و اخیرا به نام دانشگاه فردوسی مشهد دوباره تغییر نام داده‌است.

قوانین

• قانون اجازه تخصیص عواید اضافی تمبر فردوسی برای ساختن مقبره فردوسی - مصوب ۱ بهمن ماه ۱۳۰۴ شمسی
• تصمیم جلسه پانزدهم حوت ۱۳۰۳ راجع به دعوت دولت به تعمیر مقبره حکیم ابوالقاسم فردوسی – مصوب ۱۵ اسفند (حوت) ۱۳۰۳ مجلس شورای ملی
• قانون اختصاص بیست هزار تومان از محل صرفه‌جویی بودجه ۱۳۰۶ مجلس برای ساختمان مقبره فردوسی - مصوب ۲۹ تیر ۱۳۰۶ مجلس شورای ملی
• قانون اجازه پرداخت مبلغ ده‌هزار تومان از صرفه‌جویی بودجه ۱۳۰۸ و ۱۳۰۹ مجلس شورای ملی برای تکمیل ساختمان مقبره حکیم فردوسی - - مصوب ۳ تیر ۱۳۰۹

جستارهای وابسته

• استاد ابوالقاسم فردوسی پدر زبان پارسی
• هزاره فردوسی
• جشن هنر شیراز

پیوند به بیرون

• غروی، مهدی. “جشنواره توس: جلوه‌ای دیگر از عظمت ملی و خویشتن گرایی ایرانیان“. دوره۱۳، ش۱۵۶ (مهر۵۴): ۱۲-۱۹
• شمس توس، جشنواره بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا علیه‌السلام