مدیریت منابع آب زیرزمینی و روی‌زمینی و دسترسی ملت به آب شهری، کشاورزی و صنعتی از آغاز انقلاب شاه و ملت

در دوران سلطنت پرافتخار شاهنشاه آریامهر، منابع آب در اختیار همه مردم قرار گرفت- کشور ما با وسعت زیاد، منابع طبیعی فراوان و امکانات بی‌شمار از نقطه نظر تهیه نیرو و انرژی موقعیت ممتازی دارد. منابع ایران را می‌توان به دو دسته منابع سطحی و زیرزمینی تقسیم کرد. آب رودخانه‌ها که مهم‌ترین منبع سطحی به شمار می‌رود، در کشور ما به مقدار کمی وجود دارد. در سال‌های گذشته آب به گونه‌های مختلف به هدر می‌رفت ولی با برنامه‌هایی که دولت طی بیست سال گذشته اجرا کرده، حتی قطره‌ای از آب نیز دیگر از بین نمی‌رود. با احداث سدهای گوناگون و ذخیره آب، ضمن آبیاری به موقع مزارع، نیروی کافی برای تهیه برق بوجود آمده است. بهره‌گیری از نیروی آب، برق ارزان قیمتی را در اختیار مردم قرار می‌دهد و از سویی دیگر، مصرف زیاد برق بوسیله مردم و بخش‌های کشاورزی و صنعتی دلیلی برای بالا رفتن سطح درآمد ملت و جهش به سوی آینده‌ای صنعتی است. از مهم‌ترین منابع زیرزمینی نیز می‌توان نفت و گاز را نام برد. خوشبختانه کشور ما به برکت داشتن این دو ماده زیرزمینی به عنوان یکی از غنی‌ترین ممالک جهان در این زمینه شناخته شده است. فروش نفت که مهم‌ترین کالای صادراتی ایران محسوب می‌شود درآمد سرشاری عاید مملکت کرده و شکوفایی اقتصادی کشور را باعث شده. گاز ایران نیز که سال‌ها ضمن حفر چاه‌های گوناگون به هدر می‌رفت، اینک به خارج صادر می‌شود و منبع درآمد جدیدی برای کشور تشکیل داده است. بعلاوه طرح‌هایی در دست مطالعه است که بر طبق آن تا چند سال دیگر ساختمان‌های مسکونی کشور به گاز مجهز خواهند شد.

انرژی نیز در دنیای امروز مهم‌ترین مسئله‌ای است که همه کشورهای جهان بدان توجه خاصی مبذول می‌دارند. در این میان، کشورهای صنعتی پیشرفته و همچنین ممالک در حال توسعه که تکیه بر تکنولوژی را عامل اصلی موفقیت خود می‌شناسند، به مسئله انرژی توجه بیشتری می‌کنند تا آن‌جا که بر سر به دست آوردن منابع آن به هر گونه کوشی دست می‌زنند. در این میان نفت و گاز از مهم‌ترین موادی هستند که مورد استفاده ملت‌ها قرار می‌گیرند و بدون وجود آن‌ها ادامه زندگی تقریباً غیر ممکن است. سئوالی که در این‌جا مطرح می‌شود ین است که آیا منابع انرژی مانند زمان‌های گذشته باید همچنان به مصرف سوخت برسد یا اینکه استفاده شایسته‌تری می‌توان از آن‌ها کرد. طبیعی است در قرنی که پیشرفت‌های تکنولوژیک همه‌جانبه‌ای زندگی بشر را تحت‌الشعاع خود قرار داده و از سوی دیگر با در نظر گرفتن این حقیقت که بدون وجود مواد انرژی‌زا استفاده از این پیشرفت‌ها غیر ممکن خواهد بود، حقانیت عدم استفاده از این مواد برای سوخت مطرح می‌گردد. و ضمناً باید به فکر منابع انرژی‌زای دیگر از قبیل بهره‌برداری از انرژی خورشیدی و انرژی اتمی بود. در این مورد، ایران یکی از طرفداران برنامه صرفه‌جویی در مصرف منابع زیر زمینی است زیرا با توجه به رشد سریع صنعتی کشور، حفظ هر چه بیشتر این منابع از ضروریات به نظر می‌رسد و به این مهم در سال‌های اخیر بیش از هر زمانی اهمیت داده می‌شود. بعلاوه، کشور ما با پایه‌گذاری صنعت پتروشیمی یعنی تبدیل هیدرو کربورهای نفتی به فرآورده‌های گوناگون توانسته است از نفت حداکثر استفاده را ببرد. با توجه به طرح‌های گسترده برنامه عمرانی پنجم، می‌توان امیدوار بود که در آینده‌ای نزدیک کشور ما بتواند از کلیه منابع سطحی و زیرزمینی خود به بهترین نحو ممکنه بهره‌مند شود.

منابع آب- کشور ما بر روی هم ۰۰۰/۶۴۵/۱ کیلومتر مربع مساحت دارد که در حدود ۴۵ درصد آن قابل کشت است. از این مقدار در حال حاضر فقط هفت میلیون هکتار زیر کشت دائم آبی و دیم قرار دارد و در حدود ده میلیون هکتار نیز سطح اراضی آیش است و هنوز معادل ۳۳ میلیون هکتار از اراضی قابل کشت در جه یک و دو و سه مورد استفاده قرار نگرفته است. احتیاجی به تذکر این حقیقت نیست که ریزش‌های آسمانی که تبدیل به آب می‌شود، چیزی است که افراد کشور در مورد آن‌ها نه تلاش به خرج می‌دهند و نه سرمایه‌گذاری می‌کنند و همه این‌ها عطیه الهی است که طبعاً تعلق به تمام ملت دارد. ما می‌باید با استفاده از کامل‌ترین اصول علمی و فنی منابع آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها و دریاچه‌های آب شیرین را در کشور خود دقیقاً برآورد و ثبت کنیم و سپس با حداکثر استفاده از تکنیک و صنعت آن‌ها را باصطلاح مهار نماییم و با کمال صرفه‌جویی و با حد اعلای بازده و به ترتیب اولویت و تقدم به مصرف رفع نیازمندی‌های خانگی، شهری و کشاورزی و صنعتی برسانیم.

تأمین آب کشاورزی- یکی از هدف‌های بارز برنامه عمرانی پنجم تأمین آب کشاورزی و توسعه سطح کشت اراضی مزروعی از ۵/۳ میلیون هکتار در آخر برنامه چهارم به حدود ۸۹/۳ میلیون هکتار در آخر برنامه پنجم می‌باشد. برای این منظور برنامه مهار کردن آب رودخانه‌هایی که از دسترس خارج می‌شود و بهره‌برداری بیشتر از ذخائر آب‌های زیرزمینی- ایجاد شبکه‌های آبیاری منظم- استفاده از روش‌های جدید آبیاری و جلوگیری از تلفات آب در مزارع خطوط اصلی تأمین آب کشاوزی خواهد رسید.

ساختمان سدها- ساختمان سدها از مهم‌ترین کارهایی بوده است که طی دوراخ اخیر در کشورانجام شده و اساس کشاورزی را دگرگون نموده است. برنامه‌های سدسازی با وجود پیشرفتی که در آن‌ها حاصل شده هنوز متوقف نگردیده است، بطوریکه در برنامه پنجم ساختمان سدهای مخزنی که در برنامه چهارم شروع گردیده به انجام خواهد رسید و در نتیجه حدود ۴۹/۹ میلیون متر مکعب سالانه آب مهار خواهد شد. بعلاوه ساختمان سدهای جدید که مطالعات نهایی آن‌ها انجام گردیده شروع و از این طریق معادل ۴۳۰ میلیون متر مکعب آب توسط سدهای جدید تنظیم می‌شود و با ایجاد سدهای انحرافی روی رودخانه‌های قابل بهره‌برداری سالانه مستقیماً ۱۳۰/۱ میلیون متر مکعب آب از رودخانه‌ها استفاده می‌گردد.

شبکه‌های آبیاری- با ساختمان سدها و پیشرفت‌هایی که طی دوران اخیر در امر آبرسانی حاصل گردید ایجاد شبکه‌های آبیاری مورد توجه خاص قرار گرفت و در این زمینه با صرف مبالغ قابل توجه موفقیت‌های چشم‌گیری برای کشاورزی کشور حاصل گردید. اکنون ایجاد و تکمیل شبکه‌های آبیاری و زهکشی مدرن به جای سیستم‌های محلی و ابتدایی اراضی زیر سدها در برنامه پنجم از اولویت خاص برخوردار است تا هماهنگی بیشتری بین آب‌های مهار شده در پشت سدها و آبرسانی زمین‌های زیر سد بوجود آید. لذا اعتبارات و برنامه‌های فشرده‌ای برای اجرای این امر مهم که بستگی مستقیم به افزایش تولید کشاورزی کشور دارد در نظر گرفته شده که بدین قرار است:

• ساختمان شبکه‌های آبیاری جدید انجام گرفته و ۳۳ درصد از منابع آب‌های زیرزمینی برای امور کشاورزی تلفیق می‌شود و سرمایه‌گذاری لازم برای ایجاد و تأسیسات بهره‌برداری از ۱۲۰/۱ میلیون متر مکعب آب به عمل می‌آید.

شیرین کردن آب شور- در سال‌های اخیر با پیشرفت‌هایی که در کشور حاصل شده، تصمیم گرفته شد آب‌های شور دریا نیز مورد استفاده قرار گیرد و بدین ترتیب تحقیقات علمی و اقدامات اساسی جهت شیرین کردن آب شور دریا در سواحل هستند آغاز گردید. اکنون نیز شیرین کردن آب شور دریا یکی از صدها برنامه تأمین آب شهری بوده و نمک‌زدایی و شیرین کردن آب شور برای شصت و شش میلیون متر مکعب آب دریا در سال تا آخر برنامه پنجم ادامه خواهد یافت.

تأمین آب شهری- امروز در بیشتر شهرهای جنوبی کشور که در مضیقه آب آشامیدنی هستند تأسیسات مجهزی از نظر آب آشامیدنی در نظر گرفته شده است. یکی از بزرگ‌ترین اقداماتی که در دوران پرافتخار سلطنت شاهنشاه انجام گرفت تأمین آب آشامیدنی برای مردم بود. در گذشته آب‌های آشامیدنی بزرگ‌ترین عامل تولید امراض و بیماری‌ها بودند در حالیکه با لوله‌کشی و تصفیه آب، مردم از ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها نجات یافتند. علاوه بر اقداماتی که تاکنون انجام گرفته، در برنامه عمرانی پنجم ایجاد شبکه توزیع آب شهری و تأسیسات تصفیه خانه‌ها و فاضلاب شهرها را سازمان آب منطقه‌ای وابسته به وزارت آب و برق به عهده خواهند گرفت و سرمایه‌گذاری‌های اولیه مربوط به تأسیسات آبرسانی و توزیع داخلی و شبکه فاضلاب‌ها به صورت بلاعوض از اعتبارات عمرانی کشور تأمین خواهد شد و درآمدهای حاصله از فروش آب صرفاً به مصرف نگهداری و توسعه تأسیسات آبرسانی و فاضلاب شهرها می‌رسد.

• شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی درجه ۳ و ۴ که در برنامه چهارم شروع شده بود در سطحی معادل ۱۴۰ هزار هکتار تکمیل خواهد گردید.
• ساختمان شبکه‌های آبیاری فرعی، آبیاری و زهکشی جدید در سطحی به وسعت ۴۵۵ هزار هکتار تا آخر برنامه پنجم خاتمه می‌یابد.
• بهبود و ترمیم شبکه‌های آبیاری محلی و سنتی در سطح ۱۰۰ هزار هکتار شروع و به اتمام خواهد رسید.

نظارت بر منابع آب- در دوران سلطنت پرافتخار شاهنشاه آریامهر با ملی شدن آب کنترل و شناخت آب‌های سطحی یعنی آب‌های رودخانه‌ها، چشمه‌ها، قنوات و غیره در سطح کشور مورد توجه قرار گرفت و هم اکنون در برنامه پنجم شناسایی بیشتر و کنترل شناخت آب‌های (رودخانه‌ها- چشمه‌ها- قنوات) در سطح کشور گسترش وسیعی پیدا کرده و شناسایی و امکان بهره‌برداری از منابع آب‌های سطحی کشور مورد مطالعه قرار می‌گیرد و در تمام رودخانه‌های کشور وسایل هیدرولوژی مدرن نصب و کلیه آمار و اطلاعات لازم که اساس اجرای طرح‌های آبیاری است جمع‌آوری خواهد شد. به منظور استفاده و بهره‌برداری صحیح آب‌های کشور، قانون ملی شدن آب در ۱۵٪ از سطح کشور به مرحله اجرا در خواهد آمد.

بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی- در گذشته از منابع آب‌های زیرزمینی استفاده زیاد به عمل نمی‌آمد و سعی و کوششی در این زمنیه بکار نمی‌رفت. استفاده از این منابع به دست انسان نبود بلکه مردم در نقاط مختلف کشور چشم به لطف طبیعت دوخته بودند ولی در دوران اخیر بهره‌برداری به صورت علمی از ذخائر آب‌های زیرزمینی شروع شده است و در برنامه‌های آینده ذخائر منابع آب‌های زیرزمینی مورد شناسایی کامل قرار خواهد گرفت و میزان آب قابل استحصال سالانه هر منطقه برآورد و ارزیابی می‌شود و مطالعات ژئوفیزیک و لرزه‌نگاری به منظور شناخت ظرفیت منابع آب‌های زیرزمینی کشور در کلیه مناطق گسترش پیدا می‌کند. برای جبران کمبود آب کشاورزی بهره‌برداری از ذخائر آب زیرزمینی و تلفیق آن با آب‌های سطحی مورد توجه خاص قرار می‌گیرد.