نمایش مبدأ برای نظامی (اقبال نامه)/مغنی بدان ساز تیمار سوز

{{سرصفحه
| عنوان = [[نظامی (اقبال نامه)]]
| مؤلف = نظامی
| قسمت =(مغنی بدان ساز تیمار سوز)
| قبلی =
|‌ بعدی =
| یادداشت =
}}
{{شعر}}
{{ب|مغنی بدان ساز تیمار سوز|نشاط مرا یک زمان بر فروز}}
{{ب|مگر زان نوای بریشم نواز|بریشم کشم روم را در طراز}}
{{ب|چنین گوید آن کاردان فیلسوف|که بر کار آفاق بودش وقوف}}
{{ب|که یونان نشینان آن روزگار|سوی زهد بودند آموزگار}}
{{ب|ز دنیا نجستندی آسایشی|نیرزیدشان شهوت آلایشی}}
{{ب|نکردندی الا ریاضتگری|به بسیار دانی و اندک خوری}}
{{ب|کسی که به خود بر توان داشتی|ز طبع آرزوها نهان داشتی}}
{{ب|نکردی تمتع نخوردی نبید|کزین هر دو گردد خرد ناپدید}}
{{ب|ز گرد آمدن سر درآید به گرد|چو سر بایدت گرد آفت مگرد}}
{{ب|بدانجا رسیدند از آن رسم و رای|که برخاست بنیادشان زین سرای}}
{{ب|ز خشگی به دریا کشیدند بار|ز پیوند گشتند پرهیزگار}}
{{ب|زنان را ز مردان بپرداختند|جداگانه شان کشتیی ساختند}}
{{ب|به مردانگی خون خود ریختند|بمردند و با زن نیامیختند}}
{{ب|به گیتی چنین بود بنیادشان|که تخمه به گیتی برافتادشان}}
{{ب|یکی روز فرخنده از صبحگاه|ز فرزانگان بزمی آراست شاه}}
{{ب|چنان داد فرمان به سالاربار|که با من ندارد کس امروز کار}}
{{ب|فرستید و خوانید سقراط را|نگهبان ترکیب و اخلاط را}}
{{ب|فرستاده سقراط را بازجست|ز شه یاد کردش که جویای توست}}
{{ب|زمانی به درگاه خسرو خرام|برآرای جامه برافروز جام}}
{{ب|فریب ورا پیر دانا نخورد|فریبندگی را اجابت نکرد}}
{{ب|بدو گفت رو به اسکندر بگوی|که هرچ اندرین ره نیابی مجوی}}
{{ب|من آنجائیم وین سخن روشنست|گر اینجا خیالیست آن بی‌منست}}
{{ب|مرا گر بدست آرد ایزد پرست|هم از درگه ایزد آیم بدست}}
{{ب|جوابی که آن کان فرهنگ سفت|فرستاده شد با فرستنده گفت}}
{{ب|شهنشاه را گشت روشن چو روز|که سقراط شمعی است خلوت فروز}}
{{ب|نیابد به دیدار آن شمع راه|جز آن کس که شب خیز باشد چو ماه}}
{{ب|سکندر که دارنده‌ی تاج بود|به دانش همه ساله محتاج بود}}
{{ب|زمانی نبودی که فرزانه‌ای|ز گوهر ندادی بدو دانه‌ای}}
{{ب|ز هر دانشی کان ز دانندگان|رساندندی او را رسانندگان}}
{{ب|سخنهای سقراط بیدار هوش|پسند آمدی مر زبان را به گوش}}
{{ب|بران شد دل دانش اندیش او|که آرند سقراط را پیش او}}
{{ب|نمودند کان پیر خلوت پناه|بر آمد شد خلق بربست راه}}
{{ب|سر از شغل دنیا چنان تافتست|که در گور گوئی دری یافتست}}
{{ب|ز خویشان و یاران جدائی گرفت|به کنجی خراب آشنایی گرفت}}
{{ب|جهان گر چه کارش به جان آورد|نه ممکن که سر در جهان آورد}}
{{ب|ز خون خوردن جانور خو برید|پلاسی بپوشید و دیبا درید}}
{{ب|کفی پست از آنجا که غایت بود|شبان روزی او را کفایت بود}}
{{ب|جز ایزد پرستیدنش کار نیست|به نزدیک او خلق را بار نیست}}
{{ب|نظامی صفت با خرد خو گرفت|نظامی مگر کاین صفت زو گرفت}}
{{ب|به شرحی که دادند از آن دین پناه|گراینده‌تر شد بدو مهر شاه}}
{{ب|چنین آمداست آدمی را نهاد|که آرد فرامش کنان را به یاد}}
{{ب|کسی کو ز مردم گریزنده‌تر|بدو میل مردم ستیزنده‌تر}}
{{ب|چو سقراط مهر خود از خلق شست|همه خلق سقراط را بازجست}}
{{ب|بسی خواند شاهش بر خویشتن|نشد شاه انجم بر آن انجمن}}
{{ب|چو زاندازه شد خواهش شهریار|دل کاردان در نیامد به کار}}
{{ب|ز ناز هنرمند ترکانه‌وش|رمنده نشد دولت نازکش}}
{{ب|شه از جمله استواران خویش|یکی محرم خاص را خواند پیش}}
{{ب|فرستاد نزدیک دانا فراز|بسی قصه‌ها گفت با او به راز}}
{{ب|که نزدیک خود خواندمت بارها|نهان داشتم با تو گفتارها}}
{{ب|اجابت نکردی چه بود از قیاس|نوازنده را ناشدن حق شناس}}
{{ب|چرائی ز درگاه ما گوشه گیر|بیا یا بگو حجتی دلپذیر}}
{{ب|به معذوری خویش حجت نمای|وگر نیست حجت به حاجت به پای}}
{{ب|فرستاده‌ی پی مبارک ز راه|به سقراط شد داد پیغام شاه}}
{{ب|جهان دیده‌ی دانای حاضر جواب|چنین داد پاسخ برای صواب}}
{{ب|که گر شه مرا خواند نزدیک خود|خرد چیزها داند از نیک و بد}}
{{ب|نماید که رفتن بدو رای نیست|که مهر تو را در دلش جای نیست}}
{{ب|چو درنا شدن هست چندین دلیل|به بازی نشد پیش کس جبرئیل}}
{{ب|مرا رغبت آنگه پدید آمدی|که پیغام شه با کلید آمدی}}
{{ب|چو در نافه‌ی مشک آشنائی دهد|بر او بوی خوش بر گوائی دهد}}
{{ب|دلی را که بر دوستی رهبر است|برون از زبان حجتی دیگر است}}
{{ب|درونی که مهر آشکارا کند|مدارا فزون از مدارا کند}}
{{ب|کسانی که نزدیک شه محرمند|به بزم اندرون شاه را همدمند}}
{{ب|سوی من نبینند بر آب و سنگ|ستور مرا پای ازینجاست لنگ}}
{{ب|چنان می‌نماید که در بزمگاه|به نیکی مرا یاد ناورد شاه}}
{{ب|که آن رازداران که خدمتگرند|به دل دوستی سوی من ننگرند}}
{{ب|دل شاه را مرد مردم شناس|هم از مردم شاه گیرد قیاس}}
{{ب|اگر خاصگان را زبان هست نرم|به امید شه دل توان کرد گرم}}
{{ب|وگر نرم ناید ز گوینده گفت|درشتی بود شاه را در نهفت}}
{{ب|غنا ساز گنبد چو باشد درست|صدای خوش آرد به اوتار سست}}
{{ب|ز گنبد چو یک رکن گردد خراب|خوش آواز را ناخوش آید جواب}}
{{ب|هر آن نیک و بد کاید از در برون|به دارای درگه بود رهنمون}}
{{ب|تو خوانی مرا پرده داران راز|به سرهنگی از پرده دارند باز}}
{{ب|نگر تا به طوفان ز دریای آب|در این کشمکش چون نمایم شتاب}}
{{ب|مثال آنچنان شد که دریای ژرف|نماید که درهاست ما را شگرف}}
{{ب|نهنگان دریا گشایند چنگ|که جوید گهر در دهان نهنگ؟}}
{{ب|چگونه شوم بردری نور باش|که باشد بر او این همه دور باش}}
{{ب|بر شاه اگر صورتم بد کنند|خلاقت نه بر من که بر خود کنند}}
{{ب|ز خلق جهان بنده‌ای را چه باک|که بندد کمر پیش یزدان پاک}}
{{ب|در این بندگی خواجه تاشم تو را|گر آیم به تو بنده باشم تو را}}
{{ب|ببین ای سکندر به تقویم راست|که این نکته را ارتفاع از کجاست}}
{{ب|فرستاده‌ی شهریار از برش|بر شاه شد خواند درس از برش}}
{{ب|طبق پوش برداشت از خون در|ز در دامن شاه را کرد پر}}
{{ب|شه از گوهر افشان آن کان گنج|ز گوهر برآمودن آمد به رنج}}
{{ب|پسند آمدش کان سخنهای چست|به دعوی گه حجت آمد درست}}
{{ب|چو دانست کوهست خلوت گرای|پیاده به خلوتگهش کرد رای}}
{{ب|شد آن گنج را دید در گوشه‌ای|ز بی توشه‌ای ساخته توشه‌ای}}
{{ب|ز شغل جهان گشت مشغول خواب|برآسوده از تابش آفتاب}}
{{ب|تماشای او در دلش کار کرد|به پایش بجنباند و بیدار کرد}}
{{ب|بدو گفت برخیز و با من بساز|که تا از جهانت کنم بی نیاز}}
{{ب|بخندید دانا کزین داوری|به ار جز منی را به دست آوری}}
{{ب|کسی کو نهد دل به مشتی گیا|نگردد بگرد تو چون آسیا}}
{{ب|چو قرص جوین هست جان پرورم|غم گرده‌ی گندمین چون خورم}}
{{ب|بر آن راهرو نیم جوبار نیست|که او را یکی جو در انبار نیست}}
{{ب|مرا کایم از کاهبرگی ستوه|چه باید گرانبار گشتن چو کوه}}
{{ب|دگر باره شه گفت کز مال و جاه|تمنا چه داری تو ای نیکخواه}}
{{ب|جوابش چنین داد دانای دور|که با چون منی بر مینبار جور}}
{{ب|من از تو به همت توانگرترم|که تو بیش خواری من اندک خورم}}
{{ب|تو با اینکه داری جهانی چنین|نه‌ای سیر دل هم ز خوانی چنین}}
{{ب|مرا این یکی ژنده‌ی سالخورد|گرانستی ارنیستی گرم و سرد}}
{{ب|تو با این گرانی که دربار توست|طلبکاری من کجا کار توست}}
{{ب|دگر باره پرسید از او شهریار|که تو کیستی من کیم در شمار}}
{{ب|چنین داد پاسخ سخنگوی پیر|که فرمان دهم من تو فرمان‌پذیر}}
{{ب|برآشفت شه زان حدیث درست|نهانی سخن را درون بازجست}}
{{ب|خردمند پاسخ چنین داد باز|که بر شه گشایم در بسته باز}}
{{ب|مرا بنده‌ای هست نامش هوا|دل من بدان بنده فرمان روا}}
{{ب|تو آنی که آن بنده را بنده‌ای|پرستار ما را پرستنده‌ای}}
{{ب|شه از رای دانای باریک بین|ز خجلت سرافکنده شد برزمین}}
{{ب|بدو گقت خود نور سیمای من|گواهست بر پاکی رای من}}
{{ب|ز پاکان چو پاکی جدائی مکن|نمرده زمین آزمائی مکن}}
{{ب|دگر ره جوابیش چون سیم داد|که سیماب در گوش نتوان نهاد}}
{{ب|چو پاکی و پاکیزه رائی کنی؟|چرا دعوی چارپائی کنی}}
{{ب|که هر چارپائی که آرد شتاب|به پای اندر آرد کسی را ز خواب}}
{{ب|چو من خفته‌ای را تو بیدار مرد|نبایست از این گونه بیدار کرد}}
{{ب|تو کز خواب ما را بر آشفته‌ای|کنی خفته بیدار و خود خفته‌ای}}
{{ب|بدین خواب خرگوش و خوی پلنگ|ز شیران بیدار بردار چنگ}}
{{ب|شکاری طلب کافتد از تیر تو|هژبری چو من نیست نخجیر تو}}
{{ب|دل شه بدان داستانهای گرم|چو موم از پذیرندگی گشت نرم}}
{{ب|به خواهش چنان خواست کان هوشمند|ز پندش دهد حلقه‌ی گوش بند}}
{{ب|شد آن تلخی از پیر پرهیزگار|به شیرین زبانی درآمد به کار}}
{{ب|از آن پند گو سر بلندی دهد|بگفت آنچه او سودمندی دهد}}
{{ب|که چون آهن دست پیرای تو|پذیرای صورت شد از رای تو}}
{{ب|توانی که روشن کنی سینه را|در او آری آیین آیینه را}}
{{ب|چو بردن توانی ز آهن تو زنگ|که تا جای گیرد در او نقش و رنگ}}
{{ب|دل پاک را زنگ پرداز کن|بر او راز روحانیان باز کن}}
{{ب|سیه کن روان بداندیش را|بشوی از سیاهی دل خویش را}}
{{ب|زبانی است هر کو سیه دل بود|نه هر زنگیی خواجه مقبل بود}}
{{ب|به سودای رنگی مشو رهنمون|مفرح نگر کز لب آرد برون}}
{{ب|سیاهی کنی سوخته شو چو بید|که دندان بدو کرد زنگی سپید}}
{{ب|مگر کاینه زنگی از آهنست|که با آن سیاهی دلش روشنست}}
{{ب|از آنجا خبر داد کار آزمای|که نوشاب را در سیاهیست جای}}
{{ب|برون آی چون نقره ز آلودگی|ز نقره بیاموز پالودگی}}
{{ب|دماغی کز آلودگی گشت پاک|بچربد بر این گنبد دودناک}}
{{ب|نهانخانه‌ی صبحگاهی شود|حرمگاه سر الهی شود}}
{{ب|ز تو دور کردن ز روزن نقاب|به روزن درافتادن از آفتاب}}
{{ب|چراغی به دریوزه بر کرده گیر|قفائی ز باد هوا خورده گیر}}
{{ب|عماری کش نور خورشید باش|ز ترک عماری بر امید باش}}
{{ب|تو در پاک میکن ز خاشاک و خار|طلبکار سلطان مشو زینهار}}
{{ب|چو سلطان شود سوی نخجیرگاه|دری رفته بیند فروشسته راه}}
{{ب|چو دانی که آمد به مهمان فرود|به ناخوانده مهمان بر از ما درود}}
{{ب|گرآیی براین در دلیری مکن|تمنای بالا و زیری مکن}}
{{ب|به جان شو پذیرنده‌ی بزم خاص|که تن را ز دربان نبینی خلاص}}
{{ب|به کفش گل آلوده بر تخت شاه|نشاید شدن کفش بفکن به راه}}
{{ب|چو همکاسه‌ی شاه خواهی نشست|به پیرای ناخن فروشوی دست}}
{{ب|کرا زهره گر خود بود شرزه شیر|که بر تخت سلطان خرامد دلیر}}
{{ب|که شیری که بر تخت او بخته شد|هم از هیبت تخت او تخته شد}}
{{ب|کسی کو درآید به درگاه تو|خورد سیلی ار گم کند راه تو}}
{{ب|ببین تا تو را سر به درگاه کیست|دل ترسناکت نظرگاه کیست}}
{{ب|گر این درزنی کمترین بنده باش|گر این پای داری سرافکنده باش}}
{{ب|وگر تو خود شاهی و شهریار|تو را با سگ پاسبانان چکار}}
{{ب|تو گرمی مکن گر من از خوی گرم|نگفتم تو را گفتنیهای نرم}}
{{ب|دل تافته کو ز من تفته بود|به جاسوسی آسمان رفته بود}}
{{ب|کنون کامد از آسمان بر زمین|ره آوردش آن بود و ره بردش این}}
{{ب|چو گفت این سخنهای پرورده پیر|سخن در دل شاه شد جایگیر}}
{{ب|برافروخته روی چون آفتاب|سوی بزم خود کرد خسرو شتاب}}
{{ب|بفرمود تا مرد کاتب سرشت|به آب زر آن نکته‌ها را نبشت}}
{{پایان شعر}}